Dzień dobry moi drodzy. Dzisiaj chciałam

wam omówić coś, co zgłosiliście w

komentarzach z prośbą o wyjaśnienie,

mianowicie pojęcie świata

przedstawionego. I rzeczywiście to było

potrzebne, słuszne pytanie. Ja chętnie

się tym zajmę, ponieważ świat

przedstawiony to jest jedno z

najbardziej potrzebnych wam pojęć, kiedy

zamierzacie zdawać maturę z polskiego na

poziomie rozszerzonym. Rozumienie tego,

czym jest świat przedstawiony,

jego poszczególne składniki, to tak

naprawdę jest podstawa analizy każdego

tekstu literackiego. Dlatego postaram

się wam objaśnić ten termin najlepiej

jak potrafię.

I tu jest pewien dylemat, bo można to

objaśnić w sposób skomplikowany, złożony

i dość trudny, a można też w miarę

prosto i obrazowo. I ten drugi sposób

wam na poziomie liceum w zupełności

wystarczy. A o pierwszym też nie chcę go

pomijać. O pierwszym wspomnę tak na

szybko, czyli tym bardzo teoretycznym,

bardzo złożonym. wspomnę o nim szybko,

żeby was zaopatrzyć po prostu również w

takie fachowe źródło wiedzy, która

jednak w pełni przyswajalna dla was.

Może się okazać dopiero na jakichś

studiach literaturoznawczych na

przykład.

Zachęcam zatem do sięgnięcia po

kanoniczne dzieło,

po doskonały i niezastąpiony, zwłaszcza

jeśli się rozszerza język polski,

słownik terminów literackich

Głowińskiego, Kostkiewiczowej, okopień

Sławińskiej i Sławińskiego.

To jest dzieło, w którym macie właściwie

całą teorię, wszystko i wiele więcej, co

powinniście wiedzieć do matury

rozszerzonej, włącznie z bardzo

wyczerpującymi objaśnieniami. nawet nie

hasłami, tylko całymi artykułami

tutaj na dany temat omawiającymi dane

hasło, z bibliografią, z wszystkim, co

jest wam potrzebne do rozumienia danego

zagadnienia. Zatem ten słownik

oczywiście przedstawia również definicję

świata. Świata przedstawionego w utworze

literackim. Przeczytam wam kawałki tej

definicji i może w trakcie będę trochę

komentować. trochę zwracać uwagę na

ważne rzeczy. Ta definicja jest dość

długa. Posłuchajcie, świat przedstawiony

to jeden z głównych składników treści

dzieła.

No dość jasny. Możecie takiego

sformułowania używać, kiedy będziecie

na początku swojego wypracowania, które

w jakikolwiek sposób będzie świata

przedstawionego dotyczyło, kiedy

będziecie definiowali pojęcia kluczowe.

Zatem świat przedstawiony to jeden z

głównych składników treści dzieła. To

również całokształt zaprezentowanych w

nim zjawisk.

A te zjawiska to mogą być stany rzeczy,

procesy, przeżycia, działania ludzkie

zjawisk będących przedmiotowym korelatem

semantycznej warstwy wypowiedzi

literackiej. I to już może być trudne

dla was. Przedmiotowym korelatem

semantycznej warstwy wypowiedzi

literackiej. Semantyczna warstwa to

znaczy warstwa znaczeniowa, tak? A

korelat przedmiotowy to po prostu to, że

jeżeli mamy jakiś tekst, mamy po prostu

znaczenia tego tekstu, to one w naszym

przetwarzaniu tegoż tekstu, takim

intelektualnym, ale też przetwarzaniu

przez wyobraźnię, odsyłają nas do

pewnych przedmiotów. My sobie te

przedmioty wyobrażamy. Właśnie z takich

przedmiotów rozmaitego rodzaju jest

zbudowany świat przedstawiony. Co to

dalej jest? To jest sfera fikcyjnych

desygnatów

konstruowana przez znaczenia słów, zdań

i większych odcinków tekstu. Narastająca

wraz z ich rozwojem i organizująca się

wedle określonych założeń

kompozycyjnych.

Budulcem świata przedstawionego jest

wyzyskany przez autora materiał

tematyczny. Tutaj zrobię cięcia. Tu może

tak szybko przelecę nad tymi

sformułowaniami, bo one no myślę, że są

dość trudne i nie są wam potrzebne na

tym poziomie. Natomiast jeszcze się

zatrzymam na elementach, które można by

objaśnić i jakoś wykorzystać.

Popatrzcie, elementarnymi jednostkami

konstrukcyjnymi świata przedstawionego

są motywy. Rzeczywiście tak, każdy świat

przedstawiony w tworze literackim składa

się z motywów

różnych. Wy się o motywach cały czas

uczycie.

Z motywów może się składać i postać

literacka, i przestrzeń przedstawiona, i

czas przedstawiony. W ogóle wszystko co

w utworze znajdziecie to wiecie nie jest

takim

prostym zwykłym odzwierciedleniem

rzeczywistości na przykład, ale jest

jakimś bytem kulturowym

zakorzenionym już w tym co wcześniej

napisano, w tym jak wcześniej

postrzegano w sztuce, w literaturze

ogólnie w kulturze rzeczywistość.

No i to nam się poukładało w mnóstwo,

mnóstwo motywów i z takich właśnie

motywów zbudowany jest świat

przedstawiony. Tak jak nie wiem

rzeczywistość materialna jest zbudowana

z atomów, tak tutaj można by powiedzieć,

że takimi elementarnymi jednostkami

konstrukcji świata przedstawionego są

właśnie te motywy. Różnorodne kombinacje

tworzą w całości tego rodzaju co no

właśnie postać literacka, fabuła,

sytuacja liryczna.

Czyli z motywów składają się

poszczególne te większe elementy

struktury świata przedstawionego.

Popatrzcie do powiedzenie. Motywy

dynamiczne kształtują czasowy wymiar

świata przedstawionego, bo świat

przedstawiony zwykle ma czas.

Mamy

czas przedstawiony w obrębie świata

przedstawionego. Wydarzenia, które mamy

w utworze ukazane rozgrywają się w

czasie. Natomiast motywy statyczne

tworzą jego wymiary przestrzenne.

Wymiary przestrzenne tegoż świata

przedstawionego.

Centralnym składnikiem świata

przedstawionego, zapewniającym mu

wewnętrzną koherencję, czyli taką

spójność i decydującym o jego

całościowym układzie jest temat, czyli

oczywiście sposób konstruowania świata

przedstawionego jest podporządkowany

tematowi utworu. To będzie jasne. Autor

będzie tak konstruował swój świat, żeby

wypowiedzieć się na jakiś temat, żeby

poruszyć daną problematykę,

żeby czytelnikowi na jakąś problematykę

wskazać, zachęcić go też do samodzielnej

interpretacji tego świata

przedstawionego, tak żeby on sam do tej

problematyki doszedł. Co tu jeszcze

takiego istotnego? Będąc konstrukcją

literacką poddaną działaniu założeń

konwencjonalnych obowiązujących w danym

gatunku literackim, jest zarazem ten

świat przedstawiony w mniejszym lub

większym stopniu odpowiednikiem jakiejś

rzeczywistości ludzkiej. No właśnie.

Popatrzcie, że świat przedstawiony

zawsze będzie nam się do jakiejś

ludzkiej rzeczywistości znanej nam po

prostu z naszego życia, naszego

funkcjonowania pozatekstowego

znanym. Yyy, także nigdy ten świat

przedstawiony chociażby był jak

najbardziej fantastyczny, jak

najbardziej odjechany, że użyję tutaj

takiego potocznego sformułowania,

którego wy na maturze oczywiście nie

możecie użyć, to on zawsze jakoś tam

jest zakorzeniony w tym, co znamy. Yyy,

nigdy nie powstanie nam świat

przedstawiony, zupełnie nie mający

żadnego powiązania z naszą

rzeczywistością. Zawsze punktem wyjścia

ta rzeczywistość jest w świecie

przedstawionym. Ona może być mniej lub

bardziej zdeformowana,

może być odrealniona, ale jednak zawsze

wyjściowo

jest zakorzeniona jakoś w naszym

świecie, który znamy, który obserwujemy,

w którym żyjemy. Co jeszcze istotnego i

co może się okazać jeszcze przydatnym?

Właśnie w jakiej rzeczywistości

ludzkiej? Popatrzcie, psychologicznej,

społecznej, historycznej. To są tylko

przykłady, tak że zawsze coś z tej

rzeczywistości naszej tam znajdziemy.

Czy to aspekty właśnie psychologiczne,

że autor będzie starał się tworzyć

prawdopodobne psychologicznie sylwetki

bohaterów, czy to jednostkowych, czy

zbiorowych, czy też socjologicznie może

prawdopodobne, jeżeli będzie mowa o

jakichś działaniach, ruchach

zbiorowości.

Także tu mamy no też społecznej

rzeczywistości historycznej

w tym zakresie. podpadać może świat

przedstawiony pod kryteria prawdy lub

prawdopodobieństwa. No właśnie będziemy

się zastanawiać na ile dany świat

przedstawiony jest prawdopodobny,

a na ile na przykład fantastyczny,

nieprawdopodobny.

O świecie przedstawionym, którego

elementy lub ich układ

zgodne są ze społecznie utwierdzonymi

stereotypami poznawczymi, zwykło się

mówić, że ma on charakter realistyczny.

Właśnie tutaj takim naszym punktem

odniesienia, takim punktem zero możemy

powiedzieć będzie świat kreowany w

sposób realistyczny, czyli na przykład

taki jak znacie z powieści XIXwiecznej

realistycznej, takie jak lalka, czy jak

zbrodnia Ikara, czy jak pani Bwari, czy

jak jakakolwiek powieść Balzaka. To

będzie taki punkt odniesienia, taki

najbardziej normalny, że tak powiem,

sposób kreowania świata przedstawionego,

najbliższy

naszym własnym doświadczeniom

rzeczywistości. I później jak będziemy

bardziej skomplikowane światy, bardziej

zdeformowane, bardziej kreacjonistyczne,

że tak powiem, obserwować to będziemy

patrzeć w jakim stopniu one się od tego

punktu zero, tego wzorca realistycznego

oddalają. na ile właśnie są wytworem

kreatywności twórcy, a na ile

odwzorowaniem, na ile są mimetyczne, a

na ile kreacjonistyczne. Zresztą takie

tematy na maturze też się zdarzają,

nawet na ustnej podstawowej. Słuchajcie,

na przykład może się zdarzyć takie

pytanie: "Co bardziej lubicie?" czy

takie światy bardzo fantastyczne, mocno

wykreowane, poddane wyobraźni twórcy,

czy takie w miarę wiernie naśladujące

rzeczywistość, czy takie lubicie w

sztuce w ogóle i i na obrazach powiedzmy

i w filmach, serialach i w książkach

również. Natomiast światu

przedstawionemu, budowanemu w opozycji

do utrwalonego społecznie sposobu

pojmowania rzeczywistości i prawnią

rządzących

przypisuje się znamiona fantastyczności.

No właśnie, czyli to mamy takie

spektrum. Na jednym końcu znajduje się

ten świat bardzo realny w naszym

odczuciu, a na drugim taki właśnie

fantastyczny od realności się

oddalający. Niekiedy świat przedstawiony

jest rozbudowanym znakiem, popatrzcie,

wskazującym na treści bezpośrednio w

dziele niezakomunikowane.

Dotarcie do nich poprzez elementy i

relacje dane wprost w świecie

przedstawionym wymaga od czytelnika

specjalnych zabiegów interpretacyjnych.

Tak dzieje się w przypadku alegorii lub

symbolu, gdzie ten świat przedstawiony

staje się tylko pretekstem do poszukania

głębiej pod spodem, pod można powiedzieć

strukturą tego świata, jakichś znaczeń

ukrytych, tak jak mamy w najprostszej

formie w bajkach czy przypowieściach,

gdzie występują na przykład zwierzątka,

biorąc pod uwagę bajki takie jak La

Fontena czy naszego Krasickiego,

gdzie każde zwierzątko będzie alegorią

danej cechy charakteru,

puszczenie w ruch tych zwierzątek,

włożenie ich w pewne relacje,

uruchomienie interakcji między nimi

będzie nam pokazywało jak dane cechy w

świecie funkcjonują, jak będzie

funkcjonował człowiek obdarzony takimi

cechami i jak autor te cechy ocenia, czy

on nas zachęca do wyrabiania w sobie

takichże walorów, czy też do unikania

jakichś wad, na przykład jakichś

przywar, które spowodują, że nasze

funkcjonowanie w świecie

nie będzie satysfakcjonujące.

Także tutaj świat przedstawiony może być

złożony z alegorii, symboli. Jego

elementy mogą być alegoryczne,

symboliczne. Z tym się spotkacie w

dżumie na przykład, która jest na poły

też takim utworem parabolicznym. Tak,

oczywiście można go odczytywać również

na poziomie dosłownym, bo dlaczego nie?

Tam mamy te postaci na tyle rozbudowane,

prawdopodobne psychologicznie również,

że jak najbardziej takie odczytanie jest

uprawnione, ale one znaczą, mówi się

znaczą więcej niż znaczą. Tak się mówi o

symbolu. Także to jest taki znak, który

znaczy coś więcej niż to, co widzimy na

pierwszy rzut oka, to co widzimy

powierzchownie, co nam się wydaje, czyli

że pod spodem, pod tymi znaczeniami

jednostkowymi, indywidualnymi mieszczą

się jeszcze znaczenia bardzo mocno

uogólnione,

takie prowadzące nas wręcz do jakichś

sformułowań bliskich dyskursowi

filozoficznemu,

takich sformułowań, które nam pozwolą

formułować jakieś już wręcz teorię na

temat ludzkiej egzystencji. Tak będzie w

Doomie. Każdy jednak rodzaj świata

przedstawionego

stanowi sam przez się układ nie w pełni

dookreślony, wzywający odbiorcę do

odpowiednich precyzacji i dopełnień.

Czyli no tak to tutaj mamy taką teorię

Romana Inardena, tak nie miejsc

niedookreślonych, czyli że no nie da się

opisać świata kawałek w kawałku, tak

żeby nie pominąć w nim nic. Zatem światy

przedstawione, kreowane w literaturze

zawsze będą miały takie białe plamy,

można obrazowo powiedzieć, czyli tak

zwane miejsca niedookreślone, które

czytelnik po prostu sobie wypełnia

swoimi wyobrażonymi obrazami, albo

czasem nie potrzebuje ich wypełniać, bo

wie, że musimy mieć jakiś taki skrócony

skróconą wersję świata pokazaną w

literaturze, taką skondensowaną,

esencjonalną. Nie da się opisać

rzeczywistości. atom po atomie w

utworze. Chociaż ja mam wrażenie, że

trochę Homer tak próbował robić, że

właśnie w tej konwencji tak zwanej

mimetycznej, tej charakterystycznej dla

utworów bardzo archaicznych,

być może trochę z takim utopijnym

zamierzeniem twórcy się zmagali, że

chcieli nam tę rzeczywistość pokazać w

jak największych szczegółach i jak

najbardziej w sposób pełny. I dlatego

mamy w świecie homeryckim, w eposie

homeryckim tak mocno rozbudowane opisy

rzeczywistości, takie symultaniczne

wprowadzanie wydarzeń, które rozegrały

się bardzo dawno, ale autor i tak o nich

informuje. Narrator o nich informuje

robiąc stop klatkę

w momencie na przykład największego

napięcia,

kiedy w Odysei na przykład

stara Piastunka rozpoznaje Odyseusza po

bliźnie, którą miał na udzie i my

jesteśmy już cali w nerwach. Jak to się

za chwilkę rozstrzygnie, co z tego

wyniknie. Tymczasem narrator w ogóle się

nigdzie nie spieszy, robi stop klatkę i

opowiada nam skąd ta blizna się w ogóle

wzięła, kiedy Odyseusz był bardzo młody,

a za chwilę robi nam dygresję o tym, jak

on się w ogóle urodził, jak ucieszył się

z tego jego dziadek, że Odyseus później

jeździł na polowania do swojego dziadka

i że na jednym z nich ta blizna właśnie

powstała. Także tutaj zarówno taką

głębię przestrzenną, jak i czasową nawet

narrator chce nam koniecznie pokazać,

wprowadzić nas w nią tak jakby nie

chciał właśnie zostawić tych miez

niedookreślonych

w świecie przedstawionym. Zatem

określoność ten świat przedstawiony

uzyskuje dopiero w procesie czytelniczej

konkretyzacji dzieła literackiego.

Termin świata przedstawionego wprowadził

Roman Ingarden.

Yyy i jeszcze porównaj struktura dzieła

literackiego. No właśnie. I to to by

było na tyle, jeżeli chodzi o to

skomplikowane tłumaczenie tego, czym

jest świat przedstawiony. Takie bardzo

teoretyczno literackie, które możecie

znaleźć w słowniku i sobie jeszcze do

niego sięgnąć. Natomiast ja wam teraz

chciałam pokazać taki sposób wyjaśnienia

yyy pojęcia świata przedstawionego,

który pomoże wam po prostu napisać

wypracowanie maturalne

i które to wyjaśnienie będzie bardzo

obrazowe. Dlatego ja oczywiście zrobiłam

wam rysunek, bo rysunki zazwyczaj

działają na naszą wyobraźnię i pozwalają

nam lepiej zrozumieć

rozmaite terminy, które na pierwszy ród

oka wydają się dosyć abstrakcyjne. Zatem

popatrzcie, to jest świat przedstawiony.

Ja tutaj narysowałam jeszcze narratora

opowiadacza, dzięki któremu my ten świat

przedstawiony w ogóle poznajemy, bo to

narrator, można powiedzieć go kreuje. A

pamiętajmy, że narrator to również jest

postać fikcyjna, też wykreowana przez

autora. My czasem tak z automatu trochę

utożsamiamy narratora z autorem. Nie

powinniśmy tego robić, chociaż czasem to

samo się narzuca jak na przykład w innym

świecie Herlinga Grudzińskiego, gdzie

bohater, narrator i autor to ta sama

osoba, ale to są rzadkie sytuacje. To

właściwie inny świat to taka powieść

mająca w sobie dużo z non fiction, nie

fikcyjna, tak oparta na doświadczeniach

samego autora, gdzie autor sam o sobie

pisze, ale to jest sytuacja rzadka.

Narrator zasadniczo jest postacią

również fikcyjną, również wykreowaną

przez autora i to narrator, jeżeli

mówimy o epice, tutaj zawęzimy sprawę na

razie do epiki, chociaż jak widzieliście

w tej definicji świat przedstawiony może

dotyczyć oczywiście w oczywisty sposób

również dramatu, ale liryki trochę też.

My tę lirykę zostawimy dzisiaj na boku,

bo nie sądzę, żebyście pisali

wypracowania dotyczące elementów świata

przedstawionego, odwołując się do

utworów lirycznych. skupimy się

zwłaszcza na epice i dramacie, a od

epiki wyjdziemy. Zatem w epice ten świat

przedstawiony

pokazuje nam, daje nam go przed oczy

właśnie narrator. To on decyduje ile z

tego świata przedstawionego

ujawni, a ile ukryje, co nam odsłoni, co

pozostawi w cieniu, na które elementy

szczególnie zwróci uwagę. On jest trochę

takim władcą świata przedstawionego.

Czasem unosi się nad tym światem

przedstawionym trochę jak taki

przezroczysty duch. Jakoś tym światem

zarządza, jakoś decyduje również o tym,

jak my ten świat będziemy widzieć, a

nawet często jak go będziemy oceniać.

Zatem jak ja bym miała tworzyć taką

swoją prostszą definicję na poziomie

matury, powiedzmy świata

przedstawionego, to bym powiedziała, że

to jest, że świat przedstawiony to pewna

fikcyjna, czyli wymyślona przez autora

rzeczywistość,

skonstruowana, no właśnie za pomocą

słów, istniejąca tylko w tekście i

dzięki tekstowi. To jest rzeczywistość

tekstowa. Świat przedstawiony jest

wytworem językowym. Zauważcie, on

istnieje w języku.

Ale w procesie naszej percepcji, naszego

odbioru nabiera kształtów, barw

konkretnej postaci, dlatego że za pomocą

języka da się przecież konstruować

właśnie te motywy, które z kolei

składają się na jakieś obrazy, a obrazy

są ożywiane przez wyobraźnię odbiorcy po

prostu i tworzą, ożywiają jakiś świat,

jakieś uniwersum, całą rzeczywistość,

jaką autor skonstruował i to byłby ten

świat przedstawiony. Zobaczmy zatem jak

to wygląda w praktyce.

Pokażę wam to tak jak kiedyś lubiłam

pokazywać dosłownie czwartoklasistom z

podstawówki, którzy dopiero zaczynali

swoją przygodę z nauką czytania, ze

zrozumieniem. Oni tak technicznie czytać

już potrafili oczywiście odczytać jakieś

wyrazy, zdania, ale na tym etapie

właśnie podstawówki my się uczymy czytać

nie tylko słowa, nie tylko zdania, ale

uczymy się właśnie czytać światy i

bardzo fajnie jest to umieć robić od

dzieciństwa, dlatego że później my nie

mamy problemu z analizowaniem tekstów.

Pewne kategorie stają się dla nas

oczywistością taką, którą mamy w

krwiobiegu. Zatem rozszyfrowywanie tych

światów stworzonych przez pisarzy i

zamkniętych w opowieściach to jest

właściwie nasze zadanie na maturę,

zwłaszcza tę rozszerzoną.

A my tak naprawdę narzędzia do tego

dostajemy już od wczesnej podstawówki.

Z czwartoklasistami

rozpracowywaliśmy świat przedstawiony na

baśniach, jednych z pierwszych utworów

literackich, jakie dzieciom daje się do,

najpierw im się opowiada, jak są jeszcze

maleńkie zupełnie, a później daje im się

do czytania. I to to jest bardzo dobry

wybór moim zdaniem, ponieważ właśnie ten

gatunek literacki baśni, no na początku

on nie był literacki, to był taki

gatunek sztuki oralnej.

On nadaje się świetnie do rozkładania

świata przedstawionego na czynniki. No

dlatego, że oferuje nam światy dość

znajome, takie, które właśnie znamy od

dzieciństwa,

konstruowane ciągle z tych samych

motywów, w światy, w których szybko

zauważamy pewną powtarzalność, pewną

konwencję, dzięki czemu te światy stają

się dla nas przewidywalne i dlatego

nietrudne w odbiorze i w interpretacji.

One są dla nas dość oczywiste, dlatego

no fajnie się na nich uczyć właśnie.

Dlatego popatrzmy w baśniach akcja

rozgrywa się dawno, dawno temu. Czyli

popatrzcie, mamy element czasu. Tak,

czas to jeden z ze składników świata

przedstawionego. Wszystko co się dzieje

musi się dziać w czasie. Żadnego dziania

nie ma poza czasem, żadnej czynności. A

że bohaterowie ciągle coś robią,

działają, mają jakąś misję do

spełnienia, no to ona musi rozgrywać się

w czasie. Zobaczmy jaki czas jest w

baśni. To jest czas określany dawno,

dawno temu. W innych utworach będziemy

mieć czas zupełnie inaczej określany.

Filmik dotyczący czasu, nawet chyba dwa,

dotyczący bardzo szczegółowej analizy

czasu przedstawionego w utworach macie

już od dawna na kanale. Możecie po niego

zerknąć. Dzisiaj wam chcę tylko

przypomnieć, że czas przedstawiony to

jeden z elementów świata

przedstawionego, niezbędny w baśni. To

jest dawno dawno temu. Ten dystans

czasowy jest niesamowicie ważny.

Przestrzeń, gdzie się dzieje akcja?

Przestrzeń to właśnie miejsca, gdzie

akcja się toczy. W baśniach to jest za

górami, za lasami, za siedmioma rzekami.

To jest właśnie ta przestrzeń, jaka ona

będzie. Popatrzcie, jest bardzo

konwencjonalna. W baśniach zazwyczaj

spotykamy właśnie jakiś las, jakieś

góry, jakieś rzeki, jakąś chatkę czyjąś,

zazwyczaj bohatera albo jakiejś

czarownicy, jakiś zamek do którego się

dąży, który jest celem. Zawsze jakaś

droga będzie, bo bohater Paśni zawsze

jest postacią w drodze, postacią, która

ma przebyć jakiś odcinek z danego

punktu. odcinek, no i dosłownie

rozumiany, ale też taki odcinek

rozumiany duchowo, rozwojowo. Także ten

bohater dojrzeje w czasie pokonywania

tej trasy i trudności, jakie się będą

pojawiały przed nim, zanim dotrze celu.

Także ta przestrzeń przedstawiona w

baśni również będzie bardzo, bardzo

konwencjonalna.

Następny element świata przedstawionego

to bohater. Zawsze w baśnię wmy żył

sobie pewien. No i tutaj kto czy pewna?

Tak, że sierota,

jakiś pastuszek, jakiś biedak na

przykład bardzo często jest bohaterem

baśni albo żył sobie król również może

być. Tak. Albo przyszła na świat

księżniczka, królewna, taka jak na

ziarnku grochu. Tak też ci bohaterowie,

pula tych bohaterów będzie ograniczona.

Oni też będą bardzo

skonwencjonalizowani. Będziemy sobie

opowiadać jak oni są charakteryzowani.

To będzie właśnie nasze zadanie,

przeanalizowanie tego. Bohater jako

jeden z elementów świata

przedstawionego,

jak został skonstruowany w baśni również

w bardzo prosty sposób, określony

zaledwie kilkoma cechami.

Zazwyczaj taki czarno-biały, albo

jednoznacznie dobry, albo jednoznacznie

zły, postawionym przed jakimś dużym

wyzwaniem. ten główny bohater, zwłaszcza

szukający pośród tego wyzwania swoich

sojuszników i zmagający się z

przeciwnikami i dążący właśnie do

jakiegoś celu, pokonujący ogromne

trudności, narażony na ogromne

niebezpieczeństwo, ryzyko mierzący się z

nim i wreszcie zobaczcie zawsze ten cel

osiągający i nagradzany za osiągnięcie

celu. Ja właściwie teraz opowiedziałam

jednocześnie fabułę. Zobaczcie, kiedy

bohater stoi i się nie rusza, jeszcze

akcja się nie to jeszcze tej akcji nie

ma. Tak, ona się jeszcze nie zaczyna.

Natomiast kiedy bohater zaczyna

cokolwiek robić, kiedy mechanizmy tutaj

od narratorskie wprawiają go w ruch, to

mamy do czynienia ze zdarzeniami

kolejnymi, a zdarzenia składają się po

prostu na akcję, fabułę.

Akcjo to jest po prostu dzianie się.

Więc ciąg zdarzeń to akcja i lub fabuła.

Ona również należy do świata

przedstawionego.

No i mamy jeszcze postać narratora, o

której wspominałam na początku. Czy

narrator należy do świata

przedstawionego? To jest kwestia do

analizowania już indywidualnie, jeżeli

chodzi o konkretne utwory literackie.

Zdarza się, że narrator jednocześnie

jest bohaterem. Kiedy mamy do czynienia

z narracją pierwszoosobową, wtedy on

jest wrzucony tutaj wewnątrz tego świata

przedstawionego,

jest jednym z jego elementów

jednocześnie. To warunkuje kolejne

konieczne elementy, które w tekście

wystąpią. To znaczy taki bohater

pierwszoosobowy na przykład nie może być

wszechwiedzącym, bo nie będzie widział z

góry, z dystansu całego tego świata. Nie

będzie mógł też wniknąć w psychikę

bohaterów, w ich sposób myślenia, w ich

wrażenia, odczucia, emocje.

On będzie opowiadał tylko o tym, co

widzi powierzchownie, tak jak my byśmy

widzieli będąc w danym świecie.

Natomiast narrator trzecioosobowy w

mniejszym lub większym stopniu

dystansuje się do świata

przedstawionego.

Czasem się do niego zbliża bardziej,

czasem mniej. czasem również jest jakoś

uczestnikiem tego świata, tak jak

narrator Pana Tadeusza, który mówi: "Ja

tam byłem, miód i wino piłem". On tutaj

się tak trochę odsłania na chwilę.

Natomiast narrator homerycki musi być od

świata przedstawionego zdystansowany w

sposób doskonały, bo on opowiada o

wydarzeniach, które rozegrały się bardzo

dawno.

Narrator baśni również. Zobaczcie, to

jest istotne, że wydarzenia rozegrały

się bardzo dawno temu i w bardzo

odległej przestrzeni. Wtedy ten narrator

nie może być ich uczestnikiem.

On jest kogoś zna, ale ich uczestnikiem

nie jest. Albo weźmiemy narratora bal,

powiedzmy świtezianki, czy on jest

uczestnikiem wydarzeń. On jest takim

plotkarzem, który chodzi po wsi, zbiera

informacje i coś wie, a czegoś nie wie.

nie jest wszechwiedzący.

On gdzieś w tym świecie jest, ale nie

bierze bezpośrednio udziału w

zdarzeniach. tak jakby pewne zasłyszane

elementy wplatał w swoją opowieść, ale

też znał ten świat z autopsji, czyli

umiał opisać powiedzmy jak wygląda

sceneria świtzi, jakie tam emocje wokół

tego jeziora się gromadzą i jak ono jest

postrzegane przez ludzi i jak bardzo ci

ludzie pragnęliby odkryć tajemnicę tego

terenu. Tak, także ten bohater, ten

narrator gdzieś tam jest w pobliżu

świata przedstawionego, gdzieś w jego

wnętrzu, ale nie uczestniczy

bezpośrednio w wydarzeniach, nie tworzy

tej fabuły, jedynie próbuje ją nawet nie

tylko relacjonować, ale też

rekonstruować, można powiedzieć. Okej. I

słuchajcie, to są właśnie to jest

najważniejsze, co wam właściwie chciałam

powiedzieć, bo to są elementy świata

przedstawionego, które do matury

rozszerzonej powinniście mieć absolutnie

w jednym palcu.

Popatrzmy jeszcze raz. Czas

przedstawiony,

przestrzeń przedstawiona,

bohater, bohaterowie, tak, zależy ilu

ich jest. Zdarzenia, które składają się

na akcje, fabułę i ewentualnie narrator.

To są elementy świata przedstawionego.

Wy je wszystkie powinniście umieć

przeanalizować, wyciągnąć każdy z nich z

tekstu i opisać i właśnie omówić i

rozszyfrować też jak, czyli w jaki

sposób te już słynne sformułowania z

tematów maturalnych, tak został

wykreowany dany element. Przy pomocy

jakich środków? Przy pomocy jakich

konwencji, jakich motywów trzeba też

umieć wskazać na funkcje. Kolejne

kluczowe słowo na maturze rozszerzonej,

funkcje takiej właśnie, a nie innej

kreacji danego elementu świata

przedstawionego.

Czyli odpowiedzieć na pytanie po co w

taki, a nie inny sposób autor wykreował

dany element świata przedstawionego. czy

to czas, czy przestrzeń bohatera, czy

przebieg fabularny, czy też może czasem

i narratora.

Na przykład po co Dostojewski umieścił

akcje swojej powieści zbrodni i kary w

ciasnym, dusznym, brudnym, cuchnącym

Petersburgu w miejscach zamieszkiwanych

głównie przez biedotę. Dlaczego pokazał

to miasto akurat w taki, a nie inny

sposób? Dlaczego skupił wydarzenia

składające się na akcje grubej skądinon

powieści w tak krótkim czasie? Dlaczego

bohaterem uczynił postać zabójcy? No

kogoś, z kim raczej nie możemy się

utożsamiać. A często takim zabiegiem

nawet można powiedzieć marketingowym

autorów jest to, że oni tworzą bohatera,

z którym czytelnik mógłby się utożsamić,

któremu mógłby kibicować. A czy my

Rodionowi kibicujemy? No trudno

powiedzieć.

Dlaczego to właśnie z punktu widzenia

takiego bohatera w dużej mierze pokazał

właśnie ten świat przedstawiony?

Dlaczego na fabułę poskładał tak

niewiele wydarzeń i dlaczego te

wydarzenia, które już przedstawił tak

niemiłosiernie rozciągnął w czasie. Co

te wszystkie zabiegi, te operacje na

świecie przedstawionym pozwoliły mu

istotnego wyrazić? Co on chciał przez to

powiedzieć? O czym chciał czytelnika

poinformować?

Jak dla mnie w tej chwili, jakbym miała

powiedzieć, no to chciał wyrazić taką

taki zaduch, ciasnotę, swoistą taką

wewnętrzną niewolę, w jaką człowiek sam

siebie wikła, wpędza, kiedy grzęźnie w

jakiejś ideologii. I tak mi się teraz

akurat pomyślało, tak mi się teraz

nasunęło, kiedy myślę o zbrodni i karze.

Ale to oczywiście nie jest jedyna

możliwa odpowiedź. Bardzo możliwe, że

kiedy kolejnym razem będę myśleć czy

mówić o zbrodnikach, że zwrócę uwagę na

zupełnie inne aspekty przesłania tej

lektury. I na tym też polegać będą wasze

interpretacje, że na podstawie tego, co

przeanalizujecie, to z waszej analizy

wyniknie. Tutaj będą te wnioski z

analizy, tak? Na podstawie tego wy

zinterpretujecie sens utworu, jego

znaczenie i raz ten sens będzie wam się

wydawał

w jego obrębie, najważniejsze będzie wam

się wydawało to, innym razem coś innego.

Lekko poprzesuwacie akcenty. Wy też

przecież dojrzewacie, dojrzewa wasza

lektura

danych tekstów literackich. Dlatego też

pewnie to wasze ten wasz odbiór sensu

dzieła też będzie ewoluował i on nigdy

nie jest wiecie dany raz na zawsze. To

był przykład epicki. A teraz zerknijmy

jeszcze przez chwilę na dramat. W

dramacie nie ma narratora. Jak

wspomniałam, to tak jakbyśmy tutaj tego

ludzika skreślili sobie. Możemy nawet to

zrobić na potrzeby dramatu. W dramacie

nikt nam

akcji nie relacjonuje,

nie relacjonuje wydarzeń. Dramat to

tekst pierwotnie przeznaczony na scenę.

Zatem widz percypuje elementy, wszystkie

elementy świata przedstawionego

naocznie, bezpośrednio, a nie za

pośrednictwem relacji. Nie jest

zapośredniczony ten świat. My, ja tu

nawet zrobiłam sobie takie rysunki na te

potrzeby. Zobaczcie tutaj spróbowałam

taką scenę teatralną sobie wyobrazić.

Wyobraźcie sobie, że tutaj jest jakaś

widownia.

Siedzą po prostu widzowie, obserwatorzy,

a to jest scena. I zanim jeszcze akcja

zacznie się dziać i my wchodzimy do

teatru, wyobraźmy sobie, że kurtyna jest

rozsunięta, to widzimy scenografię po

prostu, czyli widzimy przestrzeń

przedstawioną. być może na podstawie tej

przestrzeni przedstawionej będziemy też

w stanie wywnioskować jaki to czas,

kiedy akcja się będzie rozgrywać.

Wszystko wystartuje tutaj fabuła ruszy,

kiedy na scenie pojawią się aktorzy,

czyli postaci, czyli bohaterowie i kiedy

zaczną działać. I nas nikt o tym nie

musi informować, żaden opowiadacz, żaden

narrator, bo my to po prostu widzimy,

kiedy wchodzimy do teatru. Albo możemy

zobaczyć na scenie scenografię,

powiedzmy, z lasem, czemu nie, a możemy

zobaczyć jakieś wnętrze, czy to jakieś

stare, xwieczne, czy nowoczesne, od razu

rozpoznamy wtedy z jakim czasem

przedstawionym będziemy mieli do

czynienia. Wtedy widzimy nic innego jak

tylko przestrzeń przedstawioną. Czas

możemy wnioskować.

Natomiast jeszcze więcej o tym czasie

dowiemy się, kiedy po prostu rozpocznie

się, wystartuje akcja fabuła.

Także tak tutaj będziemy mieli z

dramatem. O wielu elementach świata

przedstawionego w dramacie odbiorce

informują krótko, lapidarnie, didaskalia

po prostu. A o innych elementach świata

przedstawionego wnioskujemy z tekstu

głównego, na przykład o kreacjach

bohaterów, bo widzimy jak oni działają,

jak postępują. z tego wnioskujemy jakie

mają cechy charakteru, jakimi są ludźmi.

Oczywiście o zdarzeniach też, zatem o

samej akcji, jej przebiegu też widzimy

dopiero w trakcie kiedy ta akcja się

toczy. Popatrzmy na przykład na

Kordiana. Ja tutaj może nawet włączę

Kordiana. Popatrzmy przygotowanie już z

tego króciutkiego fragmentu, z samego

początku dramatu możemy sporo powiedzieć

o wielu elementach świata

przedstawionego. Możemy już wnioskować o

czasie akcji, który tutaj okazuje się

bardzo istotny, znaczący, jest bardzo

dokładnie określony. Popatrzcie, roku

1799

dnia 31 grudnia w nocy, czyli mamy

sylwestra. Po prostu zbliża nam się

sylwester, więc tutaj takie to bliskie

obecnemu czasowi. Ale tutaj mamy jeszcze

do tego przełom wieków, coś co

słowackiemu wydawało się przełomem

wieków, tak 18 i 19. Dlatego to

przygotowanie to jakby przygotowanie XIX

wieku, ale nie tylko. Ten ten tytuł

przygotowanie to jest coś jak prolog

trochę w dramacie. Niektóre dramaty mają

prolog tak jak Dziady, część trzecia,

tutaj słowacki akurat taki takie sceny

wstępne nazwał sobie przygotowaniem. Ten

czas akcji jest znaczący o tyle, że

właśnie wskazuje nam na ten przełom

wieków i to od razu nadaje dramatowi

taki wymiar historiozoficzny. My już

wiemy, że ten dramat będzie dotyczył

dziejów, dziejów narodu, a może też

dziejów ludzkości, dziejów Europy. Mamy

wpisanie tej akcji w jakąś szerszą

perspektywę

i czasową, ale też taką refleksyjną,

można powiedzieć filozoficzną. No

historiofia to taka filozofia historii.

Dowiadujemy się też już tutaj dość

dokładnie o miejscu akcji, chociaż ona

jest opisane dość krótko, oszczędnie,

czyli dowiadujemy się o części

przynajmniej przestrzeni przedstawionej.

Popatrzmy jak ponuro to miejsce wygląda.

Kata sławnego niegdyś czarnoksiężnika

Twardowskiego w Górach Karpackich przy

chacie obszerny dziedziniec. Dalej

skały. To mamy taki romantyczny

krajobraz. Tak, w dolinie bezlistne

bukowe lasy, ciemność przerwana

błyskawicami i pojawia nam się też

bohaterka czarownica czesze włosy i

śpiewa. Tak się wszystko rozpoczyna.

Możemy powiedzieć już o czasie akcji, o

miejscu akcji, czyli kawałku przestrzeni

przedstawionej.

Wygląda ta przestrzeń, jakbyśmy dalej

mieli jakieś wnioski na jej temat,

zobaczcie już z takiego malutkiego

fragmentu wyciągać, to ona wygląda

trochę jakpira.

jak u romantyków właśnie. A jednocześnie

my dostrzegamy w tym opisie przestrzeni

takie jednak oko puszczone do odbiorcy,

ziarno typowej dla słowackiego ironii

romantycznej,

bo zaraz zaczynamy się zastanawiać, ale

to jest tak na serio chata

czarnoksiężnika Twardowskiego,

czarownica czesząca włosy, a w tle

ciemność i błyskawice jak w jakimś tanim

horrorze. My widzimy tutaj taką

zamierzoną przesadę, taką bardzo celową,

dość grubymi nićmi szytą grę z tradycją

literacką, z rozmaitymi konwencjami.

Takie do przesady trochę zamocne

skonwencjonalizowanie właśnie tej

przestrzeni, a zwłaszcza uczynianie z

niej takiej przestrzeni fantastycznej,

również trochę balladowej. No bo

przecież nawiązanie trochę tutaj do

ballady o pani Twardowskiej,

yyy trochę do tej legendy o panu

Twardowskim. Jest tu wszystko taki

Milżmarz słowacki był trochę już takim

postmodernistą w cudzysłowie, który

bardzo mocno grał z tradycją literacką,

czasem w taki właśnie ironiczny, czasem

nawet prześmiewczy sposób. Dowiadujemy

się też już tutaj z tego malutkiego

fragmentu nieco przynajmniej o

postaciach. Widzimy to akurat te

fantastyczne postaci, które a główny

bohater jeszcze się w tym miejscu nie

pojawia, co też jest bardzo istotne. Tak

jak na przykład w mistrzu Małgorzacie

pojawia się bohater. Tak, nawet mamy

taki rozdział specjalnie zatytułowany.

pojawia się bohater gdzieś w połowie

powieści dopiero, ale za to zobaczcie,

mimo że ten główny bohater tytułowy

Kordian nie pojawia się tutaj jeszcze,

to przynajmniej widzimy, że zostanie tu

przygotowana rzeczywistość, z którą on

będzie musiał się mierzyć, która skłoni

go do takich a nie innych działań.

pewnie w jakiś sposób go też uformuje.

Śledząc dalej dramat zauważymy, że

poszczególne elementy świata

przedstawionego nie są konstruowane w

sposób typowy dla tego rodzaju

literackiego,

że mamy tutaj nieciągłość czasu,

przestrzeni, a nawet historii samego

bohatera, bo mamy w biografii, można

powiedzieć, Kordiana takie cięcia, nie

wiemy, co się z nim stało za bardzo po

pierwszym akcie. Mamy też taką

nieciągłość zdarzeń. ten Kordian ląduje

ciągle w innym miejscu. Tak że tak

naprawdę to jest dramat niesceniczny,

czyli trudny do wystawienia, do

zainscenizowania wprost, co jest

charakterystyczne dla dramatu

romantycznego. Popatrzcie ile wniosków

my możemy wyciągnąć już ze sposobu

konstruowania poszczególnych tych

elementów świata przedstawionego. Takie

są konsekwencje autorskich strategii,

konstruowania tych poszczególnych

komponentów właśnie świata. Można się

jeszcze oczywiście zastanawiać nad ich

funkcjami i na maturze często będziecie

mieli to zadane. Tutaj już nie będę tego

robić, bo to robimy wtedy, kiedy w

filmach omawiamy osobno każdy element

świata przedstawionego. Podobnie na

przykład, żeby dać jeszcze jeden szybki

przykład, możemy się przyjrzeć na

powiedzmy światu przedstawionemu w

McBcie i zadać sobie pytania właśnie po

co Szakespeare akcję swojego dramatu

osadza w średniowieczu i rozpoczyna tuż

po bitwie. Tu mamy czas na ponurym

wrzusowisku usianym trupami. Tu mamy o

przestrzeni. Tak. Po co kreuje bohatera

takiego potwora, mordercę? Tu mamy o

kreacji postaci. Tak.

Po co przebieg akcji składa z kolejnych

morderstw? Tu mamy o fabule akcji, tak?

Co chce przez to wszystko i przez każdy

z tych elementów z osobna osiągnąć? Co

realnie osiąga? Czy chc odbiorcę czegoś

nauczyć? Jeśli tak, to czego? Czy chc

wskazać mu na jakieś ważne problemy?

Jeśli tak, to jakie? Czy chce go skłonić

do zastanowienia nad czymś? Nad czym? A

może stworzyć jakiś określony nastrój,

może przerazić odbiorcę, wystraszyć, a

może przestrzec go przed czymś.

Można sobie zadać pytanie, jak na nas to

działa. Zobaczcie, takie zadawanie sobie

pytań bardzo, bardzo ułatwia nam

napisanie sobie właśnie wypracowania na

poziomie rozszerzonym.

Z takich pytań właśnie powinno się

składać wasze zastanawianie się nad tym,

jak rozgryźć dany temat. Zastanawiając

się nad tym wszystkim, o wiele lepiej

zaczynamy rozumieć teksty literackie. To

jak one na nas działają również to jak

autorzy chcą, żeby działały. Stajemy się

ogólnie bardziej refleksyjni i bardziej

świadomi nawet nie tylko na teksty

literackie, tylko w ogóle na

rzeczywistość i na jej interpretację. Ja

bym was teraz zachęciła do robienia

sobie takich ćwiczeń, kiedy czytacie

jakąkolwiek książkę fabularną, kiedy

oglądacie film fabularny też czy serial.

a nawet czasem obraz. Spróbujcie

analizować jak została w tym tekście

kultury zaaranżowana przestrzeń, a jak

czas, jak zostali pokazani,

scharakteryzowani bohaterowie,

jak zostały pokazane zdarzenia, ich

przebieg, czy one są pokazane w jakiś

sposób ciągły, czy nie, jaka jest ich

rozpiętość, czy są poukładane w ciągach

przyczynowoskutkowych, czy zupełnie nie,

czy są epizodyczne. No różne pytania

sobie tu możemy zadawać. Zajrzyjmy teraz

jeszcze na chwilę na koniec do tematów

maturalnych dotyczących świata

przedstawionego. Widzicie już, że ich

jest mnóstwo, żeby się przekonać, że to

jest ta kategoria, ten świat

przedstawiony, którą trzeba mieć

doskonale opanowaną, żeby napisać

wypracowanie na poziomie rozszerzonym.

Przyjrzyjmy się, ja tutaj te tematy

podzieliłam na kilka kategorii. Pierwsza

kategoria to są tematy, które każą wam

omówić jeden z elementów świata

przedstawionych. Tutaj mi wisi spójnik,

nie znoszę tego, muszę to przestawić.

Okej, popatrzcie.

Rozważ jakie znaczenie dla odczytania

sensu działa literackiego ma wykreowana

w nim przestrzeń. I drugi temat o

przestrzeni. W jakich utworach yyy jak w

utworach literackich kreowana jest

przestrzeń i jaka jest funkcja takiej

kreacji w danym utworze. Popatrzcie, dwa

tematy o przestrzeni. Przestrzeń już

była na maturze. Pewnie się w tym roku

nie pojawi, bo była w ubiegłym i była

też w informatorze. Ale zobaczmy na

strukturę tych tematów. Co my z tą

przestrzenią mamy zrobić? Widzimy, że

przestrzeń jest tu słowem kluczowym, że

my o przestrzeni przedstawionej mamy

pisać, czyli jednym z elementów świata

przedstawionego. Na pewno tak będziecie

mogli zacząć swoją definicję

przestrzeni. We wstępie będziecie pisali

przestrzeń to jeden z elementów świata

przedstawionego i dalej rozwiniecie

jaki, czym się charakteryzuje. Natomiast

co z tą przestrzenią trzeba zrobić? W

pierwszym temacie trzeba wskazać jakie

ona ma znaczenie dla odczytania sensu

dzieła. To też pewnie, żeby wskazać na

znaczenie będziecie musieli napisać jak

ona jest wykreowana. To jak w tym

temacie zostało pominięte. Nie jest

napisane jak została wykreowana,

ale no żeby zorientować się jakie ma

znaczenie dla odczytania sensu to wy i

tak musicie przemyśleć w jaki sposób ona

została wykreowana. Tak jak przed chwilą

mówiliśmy chociażby o tym Kordianie, czy

o Magbecie, czy o zbrodnik, to właśnie

no jakie ma znaczenie dla odczytania

sensu dzieła. Już sobie wskazaliśmy

właściwie na to, na przykładzie tych

kilku utworów. I drugi temat dotyczący

również przestrzeni, ale troszeczkę

inaczej sformułowany. Zobaczcie tu już

to słowo jak się pojawia, jak w utworach

literackich kreowana jest przestrzeń.

Jak, czyli jak ona wygląda. Po pierwsze,

tak, kiedy się przyglądacie, tak wprost,

co możecie o niej napisać, ale też tutaj

warto napisać w jakiej konwencji jest

kreowana. Czy to jest przestrzeń

fantastyczna, czy oniryczna, czy może

realistycznie kreowana jest

odwzorowaniem naszego świata, czy może

naturalistyczna,

z podkreśleniem pewnych elementów,

pewnych realiów i ich wyeksponowaniem

takim silniejszym niż w konwencji

realistycznej. Tak, czyli tutaj

konwencje też nam wejdą. Można też

odwoływać się do tradycji literackiej

tutaj. Czy ta przestrzeń jest kreowana

przy pomocy jakichś motywów znanych już

z innych utworów?

Czy kreacja przestrzeni nawiązuje do

jakichś poprzednich dzieł innych twórców

na przykład? Czy przez to autor chce nam

na coś wskazać, na coś zwrócić naszą

uwagę? Następny temat. Popatrzcie.

Rozważ jaką rolę w utworze literackim

pełni konstrukcja czasu. Czyli tu jest o

kolejnym elemencie świata

przedstawionego o czasie, o tym jak on

jest skonstruowany. Tutaj jest,

zobaczcie, znów jego rola. Tutaj była

funkcja, tu rola, właściwie funkcja i

rola to samo, jaką rolę w utworze

literackim pełni konstrukcja czasu. No

przeróżne te role, te te role czas może

pełnić i mamy filmy na ten temat osobne

z bardzo dokładnym omówieniem tego też

należałoby. Tutaj jest pytanie o samą

rolę, ale trudno opisać te role nie

pisząc o sposobach kreowania tego czasu,

konstruowania tego czasu. Więc też na

pewno w takim wypracowaniu o tym trzeba

będzie napomknąć. Następny temat. Rozważ

jakie funkcje pełnią heroizacja i

deheroizacja w kreacji bohatera

literackiego. Ten temat jest trochę

bardziej złożony i skomplikowany.

Tutaj elementem świata przedstawionego,

jakim musimy rozpracować, przeanalizować

jest bohater literacki. Bohater to też

element świata przedstawionego. Wkrótce

nagram wam film o bohaterze, jego

konstruowaniu

i sposobach charakteryzowania.

Natomiast tutaj nie wystarczy opisać

samego bohatera i tego jaką pełni

funkcję w utworze jego kreacja, ale

konkretnie trzeba napisać o heroizacji i

deheroizacji w kreacji bohatera

literackiego. Czyli odrzucimy wszystkich

tych bohaterów, którzy nie są ani

heroizowani, ani deheroizowani w danym

utworze. Weźmiemy za przykład tylko te

utwory, w których mamy bohatera

literackiego heroizowanego bądź i lub

powiedzmy deheroizowanego.

Także tutaj ten temat jest jeszcze

bardziej złożony, więcej od nas się

wymaga. No i też funkcja. Oczywiście

następny typ tematów to słuchajcie już

nie pojedynczy element świata

przedstawionego, tylko świat

przedstawiony ogólnie. I zobaczcie co my

z tym światem przedstawionym musimy

zrobić. Rozważ w jaki sposób narracja

wpływa na kreację świata

przedstawionego. Czyli tutaj jak pewne

czynniki wpływają na to jak wygląda

świat przedstawiony. Pamiętajcie, żeby w

takich tematach, kiedy dostaniecie taki

temat, jak coś, cokolwiek wpływa na

kreację świata przedstawionego, żeby

pisać o co najmniej dwóch elementach

tego świata przedstawionego, nie

ograniczyć się tylko do jednego, bo jak

na przykład napiszecie tylko o o tym,

jak narracja wpływa na kreację

przestrzeni na przykład, no to powiedzą

wam, że napisaliście tylko o

przestrzeni, a nie o świecie

przedstawionym. Czyli najbezpieczniej

jest wziąć co najmniej dwa elementy

świata przedstawionego. Można też więcej

i napisać no tutaj w jaki sposób to

narracja. To będzie o narracji.

Popatrzcie wypracowanie. To jest ten to

słowo kluczowe tutaj to będzie

wypracowanie o narracji, ale trzeba

będzie napisać w jaki sposób ta narracja

wpływa na to jak została wykreowana

przestrzeń przedstawiona, czas

przedstawiony, bohater, fabuła, akcja.

Tak, dwa, przynajmniej dwa z tych

czynników. Rozważ jaką rolę pełni

paraboliczność w kreacji świata

przedstawionego. I znów będziemy mieli

napisane,

będziemy mieli napisać wypracowanie o

paraboliczności,

ale w jaki sposób ona znów wpływa na

kreację świata przedstawionego, czyli na

wszystkie te elementy, które

wymieniliśmy. Przestrzeń, czas bohatera,

akcje, fabułę i trzeba uwzględnić co

najmniej dwa z nich. Rozwa, jaką rolę

odgrywa autobiografizm. Znów

autobiographism będzie pojęciem

kluczowym, ale będziemy patrzeć jak

elementy z biografii autora wpłyną na to

jak on pokazuje świat przedstawiony.

Tak, czyli czy na przykład coś z siebie

samego, z własnej osobowości czy z

osobowości ludzi, których znał, wpływa

na kreację bohaterów. na przykład w

utworze czy w utworze, który autor

napisał, przestrzeń przedstawiona

przypomina miejsca, w których autor żył.

Jak na przykład weźmiemy miasteczko, w

którym Bruno Schulz umiejscowia akcje

sklepów cynamonowych, które do złudzenia

przypomina drochobycz, albo jak weźmiemy

przedstawioną tam rodzinę, która do

złudzenia przypomina rodzinę samego

Szulca. Oczywiście to jest taka gra z

biografią. To nie jest 1 do jednego

pisanie o sobie. Oczywiście, że nie. To

jest pewna inspiracja. Nawet w samym

takim Kordianie słuchajcie też będziemy

mieli elementy w świecie przedstawionym,

na które mocno wpływa biografia twórcy.

To, że Kordian ma wspomina o

przyjacielu, który popełnił samobójstwo,

to jest wątek autobiograficzny.

Cała miłość do Laury przypomina miłość

Słowackiego do Ludwiki Śniadeckiej,

starszej od niego, która też tak w taki

trochę pobłażliwy, lekko lekceważący

sposób traktowała poetę. Podobnie jak

Laura traktuje młodziutkiego 15letniego

Kordiana.

Także wiele tych elementów

autobiograficznych

również się tam znajdzie. Następne.

Rozważ jak założenia programowe epoki

wpływają na sposób kreowania świata

przedstawionego. Popatrzcie, tu będziemy

pisać. To jest to pojęcie kluczowe o

założeniach programowych epoki, ale

trzeba będzie pokazać jak one się

odcisnęły na tym jak wygląda ten świat

przedstawiony, jak został wykreowany.

Czyli nie wiem, weźmiemy na przykład

jakąś balladę Mickiewicza

i będziemy się zastanawiać w jaki sposób

ten świat przedstawiony w balladzie

danej odzwierciedla założenia programowe

epoki. Weźmiemy romantyczność na

przykład i zobaczymy świat

przedstawiony, w którym mamy dziewczynę

widzącą pewne elementy irracjonalne,

które to elementy narrator włącza nam w

świat przedstawiony. uważa, że są one

pełnoprawnym

komponentem

naszej rzeczywistości, rzeczywistości

również przedstawionej w tej balladzie.

Podobnie w dziadach drugich. Tak,

będziemy mieli świat złożony nie tylko z

tych elementów obserwowalnych,

realistycznych, które których można

doświadczyć zmysłami i poznać rozumem,

ale będziemy mieli do czynienia z

elementami, o których nie śniło się

waszym filozofom, tak? czyli z

elementami fantastycznymi,

elementami nadprzyrodzonymi.

To będzie odzwierciedlało założenia

programowe epoki, takie mianowicie, że

romantycy uważali, że ta strona

rzeczywistości

ponadzmysłowa,

irracjonalna

jest pełnoprawną

częścią tego naszego świata. Jest ona

bardzo istotna i jej poznanie, wiara w

nią gwarantuje dopiero pełne poznanie

rzeczywistości,

a nie gwarantuje tego poprzestanie

na tym, co oferują racjonaliści, co

oferuje racjonalizm oświeceniowy na

przykład. Także to taki bardzo szybki,

powierzchowny

sposób odzwierciedlenia jakiegoś

założenia programowego w kreacji świata

przedstawionego. No też sama Karusia,

zobaczcie, ona jest taka, zachowuje się

jak obłąkana. To jest sposób kreowania

bohatera, bardzo typowy dla romantyzmu.

Taki bohater, którego inni uważają za

niespełna rozumu, za obłąkanego,

jest znakiem wyobcowania jednostki,

wyobcowania

indywidu

z ze społeczeństwa,

niezrozumienia tego człowieka

pojedynczego

przez innych, takiej jego samotności.

Zobaczcie, że to są wszystkie elementy

bardzo mocno powiązane z założeniami

programowymi. Tak, romantycy widzieli

właśnie człowieka wówczas. To też tak

bardzo na szybko, ale chcę wam tylko

pokazać kierunek, w jakim można myśleć

zastanawiając się nad tym wypracowaniem.

Następne rozważ w jaki sposób w utworach

dokonuje się i czemu służy mitologizacja

świata przedstawionego. Troszeczkę

inaczej sformułowany temat. Tutaj tym

słowem kluczowym, pojęciem kluczowym

będzie mitologizacja.

My będziemy mówić o mitologizacji, ale

właśnie świata przedstawionego. Czyli

będziemy musieli wziąć świat

przedstawiony, wszystkie te jego

elementy i popatrzeć, które z nich są

zmitologizowane.

No to na pewno będziemy mieli z tym do

czynienia w wielkich eposach i w

utworach, które do tradycji epickiej

nawiązują. Będziemy mieli do czynienia z

tym oczywiście w Iliadzie, gdzie mamy

bohaterów wykreowanych,

zmitologizowanych tak na wzór herosów,

ale też i przestrzeń i czas, bo to jest

bardzo odległy czas, tak rozgrywania się

wojny trojańskiej.

Przestrzeń będzie taka bardzo

sakralizowana, uświęcona, tak mury tro

stawiane rękami bogów. Przestrzeń godna

wojowników, godna półbogów.

superbohaterów, herosów. Będziemy mieli

zdarzenia zmitologizowane, takie

założycielskie wydarzenia pewnych

wspólnot. Będziemy mieli postaci dane

jako wzory do naśladowania, czyli też

jakoś zmitologizowane, żyjące w

opowieści. Podobnie będziemy mieć w

pieśni o Rolandzie, podobnie będziemy

mieć w Panu Tadeuszu, gdzie

wyidealizowana będzie szlachta litewska.

Podobnie będziemy mieli w Potopie. Cały

ten świat przedstawiony jest tam

zmitologizowany i miejsca na przykład

Jasna Góra, która jest broniona i nad

którą rozgrywają się różne cuda, mimo że

konwencja jest realistyczna tej tejże

powieści, będziemy mieli zmitologizowane

postaci. Samego Kmica, który no

przeszedł tyle, że każdy normalny

człowiek dawno by padł po drodze, a Kmic

dalej się podnosił i szedł. Tak, on

tutaj nawet będzie trochę jego losy będą

alegorią nawet losów Rzeczypospolitej.

Ten jego upadek i później moralne

odrodzenie, przemiana i wydarzenia będą

zaaranżowane w taki sposób bardzo

zmitologizowany.

Ich znaczenia, akcenty rozłożone przez

narratora będą inne niż gdybyśmy wzięli

na warsztat suchą relację historyka.

Będziemy tam mieli przerysowanie postaci

Janusza Radziewiła na przykład,

uczynienie z niego takiego czarnego

charakteru, takiego diabła niemalże. A

to tak naprawdę nie wyglądało, ponieważ

Radziwił znalazł się trochę w takiej

pułapce. Również ta obrona Jasnej Góry

będzie mocno zmitologizowana, czyli

tutaj wydarzenia, tak? No każdy element

świata przedstawionego jakoś tam tej

mitologizacji będzie poddany.

Inny zupełnie typ mitologizacji

znajdziemy w opowiadaniach Brunona

Szulca. Zupełnie czemu innemu służący. A

tutaj zobaczcie jest czemu służy, no

nie? Więc będziemy mieli różne te

służebności. W potopie to będzie

zupełnie inna funkcja. W sklepach

cynamonowych zupełnie inna. I następny,

następny taki, następna pula tematów

będzie taka. Popatrzcie, rozważ jakie

sposoby i funkcje ukazywania, jakie są

sposoby i funkcje ukazywania

świata nadrealistycznego. Czyli tutaj

będziemy mieli już światy

przedstawione, oczywiście wykreowane w

danej konwencji. Tutaj nam wchodzą

konwencje, czyli konwencja

nadrealistyczna. Jak wygląda świat

nadrealistyczny?

Ja tutaj zrobiłam wam taki świat

nadrealistyczny. Patrzcie, tak może

wyglądać jakiś taki specjalnie tam taki

zegar jak Salwadora dalego,

żeby pokazać, że nawet czas jest tutaj

jakoś wypatrzony, jakoś odkształcony w

stosunku do tego czasu fizycznego, z

którym mamy do czynienia w

rzeczywistości.

Także być może świat nadrealistyczny tak

będzie wyglądał wizualnie, gdybyśmy go

sobie mieli wyobrazić. Oczywiście

znajdziemy go też u Brunona Szulca na

przykład znajdziemy go też w Szewcach w

jakiejś mierze. Konwencja oniryczna jako

sposób kreowania, zobaczcie tutaj mamy

właśnie cały ten dział tematów

związanych z konwencjami, czyli jak

konwencja oniryczna wpływa na kreację

świata przedstawionego.

Akurat ten temat był ostatnio na

maturze, więc pewnie go już nie będzie,

ale warto się mu przyjrzeć, bo jest

bardzo wdzięczny i fajnie na nim

poćwiczyć również. Czyli konwencja taka

senna, oniryczna też macie u Bruno na

Szulce jak najbardziej. Ale na przykład

również w Dziadach trzecich mamy mnóstwo

fragmentów rzeczywistości wykreowanych

zgodnie z konwencją oniryczną. Mamy

wizję widzenia, sny,

komizm w kreacji świata przedstawionego.

Popatrzcie kolejna, no komizm to

kategoria estetyczna, ale też też jakąś

konwencję nam tutaj wprowadza. Weźmiemy

sobie, nie wiem, klasycznie rzecz

ujmując chociażby skąpca Moliera, jak

świat przedstawiony jest wykreowany.

szczególnie na postaciach się to

odciśnie, na wydarzeniach również, czyli

akcji fabule bardzo mocno. Na

przestrzeni przedstawionej może odrobinę

mniej, chociaż jakby jakby się chciało,

to też się wyciągnie pewne znamiona

komizmu również z przestrzeni. Zemstę

Fredry można tutaj również wziąć, może

nawet jako kontekst, bo to są utwory

gatunkowo sobie bardzo bliskie skąpiec i

zemsta. I też będziemy mieli kreację

postaci takie bardzo charakterystyczne

dla komedii, takie sztampowe, takie

które mają obrazować pewne ludzkie wady

i po prostu je ośmieszać,

pokazywać jako te antychy, których nie

powinniśmy naśladować, których

powinniśmy unikać. Też to będą takie

postaci dość jednowymiarowe,

czarno-białe, dość sztampowe, co

zupełnie w innych konwencjach nie będzie

miało miejsca. Yyy, gdzie jeszcze

komizm? No chociażby w Szewcach, chociaż

tam mamy konwencję gruteskową, to

przecież komizm jest jej jednym z bardzo

istotnych składników, czasem zderzony z

tragizmem, zderzony z jakimś poważnym

tematem, podobnie ferdydurkę.

W wielu, wielu utworach znajdziecie

komiczny sposób kreowania świata

przedstawionego. Dalej coś podobnego,

chociaż z innej beczki nieco, ale ale

struktura tego tematu bardzo podobna.

realia historyczne w kreacji świata

przedstawionego, czyli znów bierzemy

świat przedstawiony i jakie realia

historyczne my tam znajdziemy? No już

nie wiem, na pierwszy rudoka przychodzą

nam na myśl Dziady trzecie, gdzie

zdarzenia historyczne są punktem wyjścia

dla akcji w ogóle, gdzie mamy sceny

realistyczne, zwłaszcza te scenę

więzienną w pierwszej scenie pierwszego

aktu, gdzie mamy mnóstwo postaci

historycznych, gdzie mamy nawet noc

senatora jako postać historyczną.

Podobnie w Kordianie, to jeden dla

drugiego te utwory mogły być tutaj

kontekstem, ale można je też omówić

osobno, dlaczego nie? Oczywiście potop

tutaj będzie takim najbardziej

sztandarowym utworem, bo to przecież

czysto historyczna powieść. Ale można

też szukać realiów historycznych. Hm, no

nawet w lalce. Zobaczcie, że to jest

przecież utwór realistyczny, ale my tam

mnóstwo realiów historycznych

odnajdziemy. Znajdziemy je bardzo mocno

we wspomnieniach rzyckiego, ale nie

tylko, bo przecież lalka zaczyna się

odniesieniem do pewnych postaci

historycznych,

do wydarzeń politycznych ówczesnych.

Tak, one mają wymiar historyczny

przecież, bo nie są fikcyjne,

rzeczywiście miały miejsce. I następny

temat taki trochę poza kategoriami. Ja

go tutaj tak oderwałam. Popatrzcie, bo

też jest o świecie, tylko że o idealnym

świecie. Takie hasło tutaj pracy, którą

należy napisać brzmi między utopią a

antyutopią.

Można świat przedstawiony kreować na

wzór utopii bądź antyutopii. Zgodnie z

taką konwencją, z taką tradycją, z taką

topiką, punktem wyjścia swoich rozważań

o literackich obrazach budowania

idealnego świata. Uczyń małą apokalipsę

Tadeusza Konwickiego. Czyli wybierzemy

te utwory, które nam mówią o koncepcjach

budowania idealnego świata. Czyli ten

świat przedstawiony miał być idealny.

Może w niektórych utworach jest, a w

niektórych coś nie poszło i nie jest i

jest antyidealny. Tak to wtedy mamy do

czynienia z antyutopią.

Ja tutaj też taki dystopijny świat czy

antyutopijny yyy wam narysowałam. taki

może trochę jak z roku 1984.

Macie tutaj też małą apokalipsę

wskazaną. Można by jeszcze y wziąć coś

utopijnego, odwołać się może do państwa

Platona czy do Kandyda Woltera. Teraz

niestety widzicie macie okrojony spis

lektur i już wielu przykładów nie ma w

kanonie, natomiast one gdzieś tam

jeszcze istnieją i zawsze można sobie o

nich coś poczytać i do nich sięgnąć,

żeby nie ograniczyć się tutaj tylko do

antyutopii. Ale oczywiście, żeby te

antyutopie zdefiniować od utopii, trzeba

koniecznie wyjść. No mamy tutaj bardzo

ciekawe też takie światy z literatury

współczesnej jeszcze jak nie wiem z

powieści Margaret Atut czy

formaka McCartiego, dystopijne,

antyutopijne czy chociażby z metra

Błuchowskiego,

jeżeli ktoś z was czyta, bo wiem, że to

swego czasu było wśród nastolatków

bardzo popularne. Także słuchajcie, tak

te światy przedstawione mogą nam

wyglądać. Tutaj jeszcze raz przypominam

wam te obrazki.

Nauczcie się tego jak najlepiej, a

jeszcze lepiej zrozumcie te idee świata

przedstawionego i przede wszystkim

elementy, jakie na ten świat

przedstawiony się składają. Ja tak mocno

to powtarzam, ponieważ w swojej pracy z

różnymi grupami widzę, że jeszcze nie do

końca wszyscy wiedzą, czym jest ten

świat przedstawiony i jakie elementy na

niego się składają. Na przykład bardzo

dużo osób utożsamia świat przedstawiony

samą przestrzenią przedstawioną. Nie,

przestrzeń to tylko jeden z elementów

świata przedstawionego. Przestrzeń to po

prostu suma miejsc akcji. Zauważcie, że

ta przestrzeń też zresztą macie bardzo

szczegółowy film o przestrzeni osobny.

Przestrzeń może być bardziej

rozbudowana, o wiele bardziej

rozbudowana niż ta baśniowa, którą wam

tutaj przedstawiłam. przestrzeń

przedstawiona może zawierać nawet jakąś

jakiś obszar metafizyczny, jakieś

wyobrażenia o jakimś niebie na przykład

albo o jakimś podziemiu, jakimś piekle,

tartarze, tak, gdzie dusze ludzkie

trafiają za kary. Także te światy mogą

być rozbudowane i wzwyż i

w niż można powiedzieć i w głąb również,

bo te światy mogą być jakoś światami

wewnętrznymi bohaterów również jak

gdzieś uulca na przykład to znajdziemy.

Także miejcie to na uwadze, że

przestrzeń nie jest równa światowi

przedstawionemu, bo świat składa się też

z czasu, składa się też z postaci w nim

funkcjonujących. A kiedy postacie

zaczynają działać, cokolwiek robić, to

pojawiają się zdarzenia, które również

na ten świat przedstawiony się składają.

Także bardzo dziękuję. Gdybyście mieli

jeszcze do tego tematu jakiekolwiek

pytania, zadajcie je po prostu pod

filmem. Będę próbowała doprecyzować,

gdybyście mieli też jakieś życzenia, co

jeszcze opracować, bo matura się zbliża

wielkimi krokami. Niestety nie będzie

matury próbnej CKE na poziomie

rozszerzonym w tym roku, także musimy

sobie radzić sami. Dlatego tutaj

chociażby macie tematy do trenowania

samodzielnego, do czego bardzo, bardzo

was zachęcam. Może właśnie napisać sobie

wypracowanie zamiast tej matury próbnej,

której nie będzie. Pozdrawiam was bardzo

serdecznie i do zobaczenia w kolejnym

filmiku, który będzie na temat

konstrukcji bohatera, bo tego elementu

świata przedstawionego jeszcze nie

omawialiśmy.

Do zobaczenia. M.