Wszyscy to chyba znamy. Rozmawiamy ze

znajomymi, czytamy coś w internecie i z

jednej strony ciągle słychać narzekania,

że nie ma pracy, że po tej szkole to nic

nie znajdziesz.

>> Mhm.

>> A z drugiej strony idziemy ulicą i co

druga witryna ma wielki napis:

zatrudnimy od zaraz. No więc jak to

jest? Tej pracy w końcu brakuje? Czy

jest jej za dużo? Gdzie tu jest sens?

Spróbujmy dzisiaj no zanurzyć się w ten

temat bezrobocia, ale tak po ludzku, bez

podręcznikowej gadki.

>> To jest, wiesz, doskonałe ujęcie

problemu, bo w tym naprawdę kryje się

pewien paradoks. A żeby go rozwikłać,

musimy zadziałać trochę jak, no nie

wiem, detektywi.

>> Podoba mi się to porównanie. Najpierw

ustalimy kim tak naprawdę jest osoba

bezrobotna w statystykach, bo to wcale,

wcale nie jest oczywiste. Potem

prześledzimy głównych podejrzanych,

czyli przyczyny bezrobocia.

>> Okej.

>> Zbadane też skutki, jakie ono wywołuje i

te dla pojedynczych osób i dla całej

gospodarki. A na koniec weźmiemy pod

lupę taką szczególną grupę młodych

ludzi, tych którzy dopiero startują.

>> Brzmi jak solidny plan. No to zacznijmy

od początku.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Kiedy mówimy bezrobotny, to tak

potocznie myślimy po prostu o kimś, kto

nie ma pracy. Ale to chyba to chyba za

duże uproszczenie.

>> Oj, zdecydowanie,

>> bo przecież uczeń, student, emeryt, no

czy osoba, która zajmuje się domem też

nie pracują, a nikt ich tak nie nazywa.

>> Dokładnie tak. I to jest absolutnie

kluczowe rozróżnienie. W potocznym

języku, no wiesz, używamy tego słowa

bardzo luźno, ale żeby móc w ogóle

porównywać sytuację na świecie,

ekonomiści musieli stworzyć jedną taką

żelazną definicję,

>> taką uniwersalną.

>> Właśnie robi się to za pomocą

specjalnych ankiet. To się nazywa

Badania aktywności ekonomiczności

ludności w skrócie Bael. I według tej

metodyki, żeby kogoś oficjalnie uznać za

bezrobotnego, trzeba spełnić aż cztery

warunki. I to jednocześnie

>> aż cztery.

>> Tak. Po pierwsze wiek między 15 a 74

lata.

>> Okej. Czyli od razu wykluczamy dzieci i

seniorów na emeryturze.

>> To ma sens.

>> Tak.

>> Po drugie w ciągu kiedy dzwoni ankieter,

ta osoba nie przepracowała nawet jednej

godziny za pieniądze. Ale teraz teraz

dwa najważniejsze warunki.

>> Słucham.

Po trzecie, w ciągu ostatniego miesiąca

aktywnie szukała pracy, czyli no wiesz,

wysyłała CV, dzwoniła do firm,

przeglądała ogłoszenia,

>> czyli coś robiła w tym kierunku.

>> Dokładnie. I po czwarte, była gotowa tę

pracę podjąć niemal od zaraz, w ciągu

najbliższych dwóch tygodni.

>> Aha. Czyli, czyli kluczowa jest chęć i

aktywne działanie. Bezrobotny to nie

jest ktoś, kto po prostu leży na

kanapie. i czeka, aż praca sama go

znajdzie.

>> Na tym to polega. To ktoś, kto jej

szuka, ale z jakiegoś powodu nie może

jej znaleźć.

>> Rozumiem.

>> I dopiero jak zliczymy te wszystkie

osoby, możemy obliczyć ten wskaźnik, o

którym ciągle słyszymy w wiadomościach.

Stopę bezrobocia.

>> No właśnie.

>> To jest po prostu procent, który

pokazuje, jaka część wszystkich ludzi

aktywnych zawodowo, czyli tych

pracujących i tych aktywnie szukających,

nie ma zatrudnienia.

To taki powiedzmy termometr rynku pracy.

>> A ten termometr, jak się domyślam w

różnych miejscach na świecie pokazuje

zupełnie inne temperatury. Jakbyśmy

spojrzeli na taką mapę, to byłyby na

niej jakieś, nie wiem, gorące czerwone

plamy.

>> Zdecydowanie w 2020 roku na przykład

takimi wręcz wrżącymi czerwonymi

strefami byłyby Republika Południowej

Afryki albo niektóre kraje południa

Europy.

>> Hiszpania, Grecja. Tak, Hiszpania,

Grecja, tam wskaźnik przekraczał 15, a

czasem nawet 20%. To znaczy, że co piąta

osoba, która chciała pracować, nie mogła

znaleźć zajęcia.

>> To jest ogromna liczba,

>> ogromna. Ale na tej samej mapie

zobaczylibyśmy też takie chłodne,

zielone obszary. Na przykład w Europie

środkowej, Polska, Czechy albo w Azji, w

Japonii. Tam bezrobocie było poniżej 5%.

Ta mapa, wiesz, ona niemal krzyczy,

pokazując jak bardzo sytuacja

gospodarcza wpływa na życie ludzi.

>> W porządku. To prowadzi mnie do takiego

fundamentalnego pytania. Skoro praca

jest tak ważna, a jej brak tak bolesny,

to dlaczego bezrobocie w ogóle istnieje?

Dlaczego nie da się go po prostu

zlikwidować? To jest wiesz pytanie za

milion dolarów, a odpowiedź jest bardzo

złożona, bo przyczyny są no przeróżne,

ale spróbujmy je jakoś uporządkować. Są

pewne powody, które występują w zasadzie

wszędzie, niezależnie od tego, czy

mówimy o kraju bogatym, czy biednym.

>> Okej.

>> Pierwszy i chyba dziś najgłośniejszy to

postęp technologiczny.

>> A czyli roboty zabierają nam pracę

>> w pewnym sensie tak. automatyzacja,

komputeryzacja, teraz sztuczna

inteligencja. Yyy, one po prostu

przejmują zadania, które kiedyś robili

ludzie, zwłaszcza te powtarzalne. Ale

jest też druga strona medalu,

>> jaka?

>> Niedopasowanie edukacji. Szkoły i

uniwersytety czasami działają jak

fabryki, które produkują specjalistów,

na których kilka lat później już nie ma

na rynku klientów.

>> To musi być dramat dla absolwentów.

ogromne. Do tego dochodzą wiadomo cykle

gospodarcze. Jak jest kryzys, firmy

zwalniają, no i sezonowość. Oczywista

sprawa w turystyce czy rolnictwo.

>> Czyli mamy technologię, edukację,

kryzysy i pory roku. To brzmi jak takie

uniwersalne problemy, ale wspomniałaś,

że przyczyny się różnią w zależności od

zamożności kraju, co jest szczególnym

problemem w tych najbogatszych

państwach. w Europie Zachodniej, w

Ameryce.

>> I tu dochodzimy do fascynującego

paradoksu. Często mechanizmy, które

powstały po to, by chronić pracowników,

by zapewnić im godne warunki,

>> tak,

>> w pewnych okolicznościach mogą utrudnić

znalezienie pracy tym najsłabszym.

>> Jak to, co masz na myśli?

>> Pomyśl o kosztach pracy. To nie jest

tylko pensja, którą pracownik dostaje do

ręki. To też wysokie podatki i składki,

które musi zapłacić pracodawca. W

niektórych krajach te koszty są tak

duże, że firma dwa razy się zastanowi

zanim zatrudni nową osobę.

>> Aha.

>> Podobnie jest z płacą minimalną.

Oczywiście jest potrzebna, ale jeśli

ustawi się ją na zbyt wysokim poziomie,

to może się okazać, że zatrudnienie

kogoś do prostych prac w restauracji czy

sklepie staje się dla właściciela

nieopłacalne.

>> Rozumiem. Czyli to jest taka delikatna

równowaga. Chcemy, żeby ludzie zarabiali

godnie, ale jeśli się przesadzi, to

niektórzy mogą nie zarabiać wcale, bo

nikt ich nie zatrudni.

>> Dokładnie tak. Spór nie toczy się o to,

czy pomagać, ale jak to robić, żeby

niechcący nie tworzyć barier. Kolejny

problem bogatego świata to przenoszenie

produkcji.

>> Dezindustrializacja. Tak.

>> Tak. Koncerny zamykają fabryki w

Niemczech czy USA i otwierają je w Azji,

bo tam jest po prostu taniej. Ikonicznym

przykładem jest amerykańskie miasto

Detroit. Kiedyś serce światowej

motoryzacji,

>> tętniące życiem.

>> Dokładnie. A gdy produkcja przeniesiono,

miasto popadło w ruinę, a tysiące ludzi

straciło pracę i w zasadzie sens życia.

I wreszcie jest jeszcze jedna trudna

kwestia. hojne zasiłki dla bezrobotnych,

które w niektórych państwach mogą

niestety osłabiać motywację do podjęcia

niskopłatnej pracy, zwłaszcza u części

młodych osób.

>> Dobrze. A co z drugim biegunem, z

krajami biednymi, rozwijającymi się? Tam

problemy są pewnie zupełnie inne. Tak na

pierwszy rzut oka to po prostu brak

edukacji i fabryk. To jest bardzo

bliskie prawdy. W krajach słabo

rozwiniętych często główną barierą jest

niestabilność. Nikt nie chce inwestować,

budować fabryk w miejscu, gdzie jest

chaos polityczny albo za chwilę może

wybuchnąć wojna.

>> To jasne.

>> Ale jest też potężny czynnik

demograficzny. W wielu krajach Afryki

czy Azji co roku na rynek pracy wchodzi

gigantyczna armia młodych ludzi. To

efekt wysokiego przyrostu naturalnego, a

gospodarka, nawet jeśli rośnie, nie jest

w stanie ich wszystkich wchłonąć.

>> To jak próba nalania litra wody do małej

szklanki.

>> Świetne porównanie, musi się przelać. Do

tego dochodzi często niski poziom

wykształcenia i brak takich instytucji,

jakie znamy, jak urzędy pracy, agencje

doradztwa zawogowego.

>> Okej. Mamy więc całą sieć

skomplikowanych przyczyn od robotów

przez demografię po politykę, ale to

wszystko brzmi trochę jak taki wielki

abstrakcyjny mechanizm. Co to oznacza w

praktyce dla człowieka, który, no wiesz,

padnie w tryby tej maszyny? Jakie są te

realne ludzkie konsekwencje bezrobocia?

>> Te konsekwencje są niestety druzgocące i

dotykają niemal każdej sfery życia.

Możemy je podzielić na społeczne i

ekonomiczne. Zacznijmy od tych

społecznych.

>> Dobrze.

>> Długotrwały brak pracy to nie jest

urlop. To jest codzienne poczucie bycia

niepotrzebnym, wykluczonym. To potężny

stres, który prowadzi do depresji, do

lęków, do problemów z sercem. Człowiek

po prostu traci poczucie własnej

wartości

>> i to musi się odbijać na relacjach z

najbliższymi. Brak pieniędzy rodzi

konflikty, a poczucie beznadziei

izoluje. Człowiek zamyka się w sobie.

>> Niestety, co gorsza, badania pokazują,

że długotrwałe bezrobocie koreluje ze

wzrostem patologii społecznych,

alkoholizmu, uzależnień, nawet

przestępczości.

>> Straszne.

>> Jest też inny taki podstępny skutek.

Dziedziczenie biedy. Dziecko, które

przez lata obserwuje rodziców bez pracy,

może nieświadomie przejąć wzorzec braku

szacunku do pracy, braku aspiracji. A w

krajach rozwiniętych dochodzi do tego

jeszcze regres demograficzny. Młodzi

ludzie, niepewni swojej przyszłości

odkładają decyzję o założeniu rodziny,

>> a skutki czysto ekonomiczne, te, które

widać w portfelu, ale też w budżecie

państwa. No oczywisty jest spadek

poziomu życia, który często prowadzi do

ubóstwa, ale to uderza też w nas

wszystkich. Mniej pracujących to

mniejsze wpływy z podatków, a to oznacza

mniej pieniędzy na szpitale, na szkoły,

na drogi,

>> a jednocześnie rosną wydatki na zasiłki.

>> Dokładnie. To prosta matematyka.

Bezrobocie napędza też w szarą strefę.

Ludzie zaczynają pracować na czarno, bez

umów, bez ubezpieczenia, co jest taką

pułapką na przyszłość. No i jest jeszcze

coś, o czym się chyba rzadko myśli.

Jeśli ktoś przez kilka lat nie pracuje w

swoim zawodzie, to traci umiejętności,

prawda? Wypada z obiegu.

>> To jest niezwykle ważny i bolesny

problem. Ekonomiści nazywają to utratą

kapitału ludzkiego. Rozmawiałam kiedyś z

księgowym, który był bez pracy przez

trzy lata. Opowiadał, że kiedy w końcu

poszedł na rozmowę, okazało się, że

programy, na których pracował, zmieniły

się już trzykrotnie. czuł się jak

obcokrajec we własnym zawodzie.

>> Wow. To jest właśnie to zjawisko w

pigułce.

>> Ta lista negatywnych skutków jest

naprawdę przytłaczająca. Ale w

materiałach, które przeglądaliśmy,

pojawiła się taka sugestia, że można

mówić o no pozytywnych skutkach

bezrobocia. To brzmi bardzo cynicznie.

Jak brak pracy może mieć jakiekolwiek

dobre strony?

>> Masz rację. To brzmi kontrowersyjnie i z

perspektywy osoby, która właśnie

straciła pracę, to jest absurd.

Ale jeśli spojrzymy na gospodarkę tak z

lotu ptaka, chłodnym okiem analityka, to

można dostrzec pewne zjawiska,

>> jakie mogą bardziej o nią dbać, pracować

wydajniej, bo bo istnieje realna obawa

zwolnienia.

>> Czekaj, czyli sugerujesz, że strach jest

dobrym motywatorem? To jest dość ponura

wizja zarządzania. Czy nie ma jakiegoś

mniej mrocznego spojrzenia na to?

>> Jest.

Może na przykład bardziej płynny rynek

pracy zmusza firmy i pracowników do

ciągłego rozwoju, do innowacji, co

ostatecznie wzmacnia całą gospodarkę.

>> To jest właśnie ta druga mniej ponura

perspektywa. Dokładnie tak. Świadomość,

że praca nie jest dana raz na zawsze

może motywować do nauki, do podnoszenia

kwalifikacji, do zdobywania nowych

umiejętności.

>> Stajemy się bardziej elastyczni.

>> Tak. I jest jeszcze jeden ciekawy efekt.

Część osób, które tracą pracę na etacie

i nie mogą znaleźć nowej, odkrywa w

sobie ducha przedsiębiorczości.

Zakładają własne małe firmy, stają się

samozatrudnionymi.

Czasem z konieczności rodzi się nowa

pasja i nowe miejsca pracy.

>> To ciekawe spojrzenie. Przejdźmy teraz

do grupy, która chyba najbardziej

odczuwa tę niepewność. Do młodych. Kiedy

patrzę się na dane, widać szokującą

prawidłowość. Słupek bezrobocia wśród

ludzi w wieku 15-24 lata jest no w

każdym kraju bez wyjątku znacznie wyższy

niż średnia. Dlaczego młodym jest

najtrudniej?

>> Powodów jest kilka i niestety one się

często kumulują. Ten najbardziej

oczywisty to brak doświadczenia.

Pracodawca mając do wyboru absolwenta z

pustym CV i kogoś z kilkuletnim stażem,

no w większości przypadków wybierze tę

drugą osobę. To logiczne.

>> Ale jest też powód strukturalny. Młodzi

ludzie bardzo często znajdują swoją

pierwszą pracę w branżach takich jak

turystyka, gastronomia, hotelarstwo,

>> czyli w sektorach, które jako pierwsze

dostają po głowie w czasie każdego

kryzysu.

>> Właśnie pandemia COVID-19 była tego

brutalnym dowodem. Gdy świat się

zamknął, te branże po prostu zamarły. I

kto pierwszy stracił pracę? w hotelach w

Grecji, restauracjach we Włoszech czy

barach w Hiszpanii.

>> Młodzi,

>> młodzi pracownicy to oni stali się

pierwszą ofiarą kryzysu.

>> To prowadzi do kolejnego zaskakującego

dla mnie faktu. Gdyby ktoś kazał mi

zgadnąć, gdzie w Unii Europejskiej

bezrobocie młodych jest najwyższe,

pewnie wskazałbym te biedniejsze kraje:

Polskę, Rumunię. A dane pokazują coś

zupełnie innego. Najgorzej jest na

bogatym południu Europy.

>> Prawda? to kompletnie burzy stereotypy.

>> Totalnie.

>> A czy czy należy właśnie w tej

strukturze gospodarki, o której mówiłeś?

Gospodarki Hiszpanii, Grecji czy Włoch

są silnie uzależnione od usług i

turystyki tych wrażliwych sektorów?

Kraje naszego regionu, w tym Polska,

przeszły bolesną transformację, ale

utrzymały znacznie większy potencjał

przemysłowy, a przemysł okazał się

bardziej stabilnym pracodawcą dla

młodych niż sezonowa praca w kurorcie. W

kontekście młodych na rynku pracy

pojawia się też taki tajemniczy skrót.

Nit brzmi jak nazwa jakiejś subkultury.

Co to właściwie oznacza?

>> To jest akronim od angielskich słów not

in education, employment or training.

>> Okej.

>> Oznacza młodą osobę, która w danym

momencie nie uczy się, nie pracuje i nie

zdobywa żadnych kwalifikacji na kursach.

Mówiąc wprost, to ktoś, kto wypadł z

systemu.

>> To brzmi bardzo groźnie,

>> bo to jest grupa absolutnie najwyższego

ryzyka. Taka osoba nie tylko nie

zarabia, ale też nie inwestuje w swoją

przyszłość. Grozi jej trwałe wykłuczenie

społeczne i zawodowe, z którego bardzo,

bardzo trudno jest się wyrwać.

>> To wszystko pokazuje, że bezrobocie ma

naprawdę wiele twarzy i jest niezwykle

złożonym problemem. Spróbujmy na koniec

zebrać te najważniejsze wątki w taką

wiesz ściągawkę. Co absolutnie trzeba

zapamiętać z naszej dzisiejszej rozmowy.

>> Dobry pomysł. Po pierwsze, czym jest

bezrobocie? To nie jest po prostu brak

pracy. To sytuacja, w której jest więcej

ludzi aktywnie szukających pracy niż

wolnych stanowisk. Mierzymy je za pomocą

stopy bezrobocia.

>> Po drugie, kto jest bezrobotnym? Według

tej twardej międzynarodowej definicji to

osoba, która nie pracuje, ale aktywnie

szuka zatrudnienia i jest gotowa je

podjąć. Kluczowa jest tu ta aktywność.

Po trzecie, główne przyczyny są

niezwykle zróżnicowane od tych

uniwersalnych, jak postęp technologiczny

czy niedopasowanie edukacji przez

problemy bogatych krajów jak

przenoszenie fabryk po wyzwania krajów

biednych jak niestabilność i eksplozja

demograficzna. Po czwarte, główne

skutki, niestety w przeważającej mierze

negatywne. Te społeczne to stres,

depresja, wykluczenie, problemy

rodzinne, a ekonomiczne to ubóstwo,

mniejsze wpływy do budżetu i rozwój

szarej strefy.

>> I wreszcie po piąte, bezrobocie młodych.

Jest ono zawsze wyższe niż średnia.

Dlaczego? Bo młodym brakuje

doświadczenia. często pracują w

niestabilnych branżach i ich

kwalifikacje nie zawsze odpowiadają na

potrzeby rynku.

>> Świetne podsumowanie. A na sam koniec

tradycyjnie zostawiamy naszym słuchaczom

myśl, która mamy nadzieję zostanie z

nimi na dłużej.

>> Dzisiaj dużo mówiłyśmy o tym jak

automatyzacja i technologia zabierają

miejsca pracy. To jest proces, który

będzie tylko przyspieszał. Zastanówmy

się więc, skoro sztuczna inteligencja

będzie coraz lepsza w zadaniach, które

dziś robią prawnicy, analitycy czy nawet

programiści, to jakie umiejętności za

10, za 20 lat staną się naszą super

mocą? Czego maszyny nie będą potrafiły

robić? Może to będzie kreatywność,

krytyczne myślenie, a może empatia i

budowanie relacji? Czego warto uczyć się

już dziś, żeby w przyszłości nie martwić

się o pracę? To pytanie, przed którym

stoimy nie tylko my indywidualnie, ale

całe systemy edukacji na świecie.

[muzyka]