Dzień dobry moi drodzy. Tak jak wam

ostatnio obiecałam, dzisiaj zajmiemy się

tym elementem świata przedstawionego,

którego jeszcze nie omawialiśmy, czyli

bohaterem literackim.

I podzielimy sobie to zagadnienie na dwa

odcinki, ponieważ ono jest na tyle

obszerne, że trudno by je było zmieścić

w takim jednym mniejszym formacie. Boję

się, żeby to nie było za bardzo

rozwleczone. Zatem w dzisiejszym

pierwszym odcinku ujmę te kwestie od

strony teoretycznej.

zdefiniujemy sobie bohatera, czyli

zastanowimy się nad tym, czym

wypełniacie wstępy swoich wypracowań

zazwyczaj, a ponadto przygotujemy sobie

pewne narzędzia do analizy tejże

kategorii, tego elementu świata

przedstawionego, czyli konstrukcji

bohatera. Właśnie

nie będziemy się zajmować tylko tym, kim

ten bohater jest i jaki on jest. Nie

będziemy go traktować wyłącznie jako

człowieka z krwi i kości, bo to się robi

na poziomie podstawowym.

Wy też to musicie umieć, ale jeszcze

oprócz tego jako literaturoznawcy na

poziomie rozszerzonym sprawdzimy sobie

jak ten bohater jest zrobiony, jak jest

skonstruowany

i jakie funkcje pełni taki a nie inny

sposób konstruowania tejże kategorii

literackiej. jak ta konstrukcja wpływa

na odczytanie sensu dzieła. Dzisiaj też

do tych narzędzi, którymi będzie ciąg

pytań, damy sobie trochę takich

szybkich, w miarę krótkich przykładów po

to, żeby pokazać po prostu rozpiętość

tego zagadnienia,

wielość możliwości,

wielość punktów widzenia, z jakich można

rozpracować ten temat. Czyli

potraktujemy bohatera właśnie nie tylko

jako jakiś ludzki byt, człowieka,

co nam się narzuca w pierwszej

kolejności, kiedy cokolwiek czytamy, czy

oglądamy jakiś film, że my mamy ochotę

utożsamiać takiego bohatera

z człowiekiem po prostu. Ale tutaj na

rozszerzeniu my musimy go potraktować

również jako taki konstrukt czysto

tekstowy, zbudowany przy pomocy środków

językowych, złożony z pewnych motywów.

jednym słowem jako byt wymyślony,

fikcjonalny. Natomiast w drugim odcinku

pokażę wam już jak zastosować te

narzędzia do analizy konkretnych postaci

literackich, czyli zajmiemy się tym,

czym i w jaki sposób można by wypełnić

akapity rozwinięcia

w rozprawce poświęconej właśnie

konstrukcji bohatera. Zatem zacznijmy od

definicji. Nie będę was już dzisiaj

katować definicjami ze słownika terminów

literackich. Spróbuję wam zdefiniować

bohatera tak jak ja to rozumiem i jak mi

tak najszybciej teraz przychodzi do

głowy i tak jak wam wystarcza

na maturze po prostu. Zatem cóż to

takiego jest? Celowo nie mówię kto,

tylko co to jest bohater literacki, bo

on właśnie niekoniecznie jest takim

człowiekiem jak my. Tak, on jest

zrobiony ze słów po prostu, ze znaczeń,

z tekstu. Zatem można powiedzieć, że

bohater to osoba fikcyjna przede

wszystkim. Tu już jest pierwsze

zastrzeżenie, bo czy to zawsze jest

osoba, to może być też zwierzę, to może

być nawet przedmiot upersonifikowany,

jak najbardziej.

Ale na razie zostajmy przy osobie, bo

jednak takich bohaterów w literaturze

mamy najwięcej.

Ważne, że to jest fikcyjny twór.

Ta osoba jest osadzona wewnątrz świata

przedstawionego.

Od razu tu kolejne zastrzeżenie zrobimy.

Skupimy się głównie na epice i na

dramacie. W liryce też możemy mieć

bohatera lirycznego. Takim bohaterem

może być osoba mówiąca, czyli podmiot

liryczny. Może też być odrębny bohater

liryczny. To na chwilę zostawimy na

boku. W następnym odcinku tego filmiku

spróbuję wam pokazać również na jakimś

przykładzie jak to może wyglądać w

liryce. Zatem wracając do definicji,

zawsze możecie powiedzieć, że bohater

jest jednym z elementów świata

przedstawionego, ale jednocześnie to

jest taki element wyjątkowy, bo on jest

podmiotem wszelkich czynności, wszelkich

działań, które w utworze wewnątrz świata

przedstawionego obserwujemy. Bez

bohatera nie ma żadnego działania, a

więc nie ma też żadnych wydarzeń, a więc

nie ma i fabuły.

Także zobaczcie, zazwyczaj ten bohater

jest centralnym elementem świata

przedstawionego. Można powiedzieć, że

jakąś taką dominantą konstrukcji tegoż

świata,

elementem spajającym wszystkie inne

komponenty świata przedstawionego.

Popatrzcie, wszystko czego dowiadujemy

się o świecie przedstawionym,

dowiadujemy się jakby ze względu na

bohatera. Odsłania nam się za każdym

razem taki fragment czasoprzestrzeni

przedstawionej w utworze, jaki bohater

odwiedza. Mnie się to kojarzy z takimi

grami wideo. Nie wiem czy teraz jeszcze

takie istnieją, ale pamiętam ze swoich

czasów kiedy w grze była taka mapa i ona

miała białe plamy i te białe plamy

wypełniały się grafiką, odsłaniało się

co tam w nich jest. Dopiero kiedy

szliśmy jakimś bohaterem, szliśmy tam

ludzikiem. Więc w światach

przedstawionych w literaturze jest

właściwie bardzo podobnie, że my pewne

elementy i przestrzeni i czasu

zobaczymy, poznamy tylko wtedy, kiedy

nasz bohater je odwiedzi. Tylko wtedy,

kiedy narrator czy autor zechce tego

bohatera w tych miejscach osadzić, czy w

tych czasach osadzić. Zatem będzie ten

bohater tutaj takim filarem dźwigającym

całą konstrukcję świata przedstawionego.

Jednocześnie będziemy cały czas mieli z

tyłu głowy to, że to jest jednak byt

tekstowy,

również złożony z motywów, tak jak

wszystkie inne elementy świata

przedstawionego, ułożony, skonstruowany

z pewnych gotowych klocków, że tak

powiem. Tak można tutaj obrazowo te

motywy określić.

których obecność i układ my właśnie jako

tacy literaturoznawcy już mamy odkryć.

My mamy ocenić jakie klocki autor

wykorzystał do zbudowania danej postaci,

jak je poukładał, co i ile dodał od

siebie, a ile wziął z tradycji już

istniejącej,

czyli na ile stworzył bohatera typowego,

znanego już z innych realizacji, a na

ile oryginalnego,

na ile konwencjonalnego, a na ile

przełamującego konwencję,

żeby ułatwić wam przeanalizowanie

wszystkich tych aspektów jeszcze te

definicje być może dopełniać.

Przygotowałam dla was taki szereg pytań,

przy pomocy których możecie przetestować

sobie każdego wybranego bohatera w taki

sposób, żeby jak najwięcej się o nim

dowiedzieć właśnie nie tylko jako o

osobie, jako człowieku, ale też jako o

konstrukcie literackim, konstrukcie

językowym. Oczywiście to nie są

wszystkie możliwe pytania, jakie można

zadać bohaterowi, jakie można zadać na

temat bohatera, żeby czegoś się o nim

dowiedzieć. Starałam się takie

najbardziej reprezentatywne

pytania dla was sformułować.

I też oczywiście nie jest tak, że wy

musicie każdą postać przejechać jakby

wszystkimi tymi pytaniami, które za

chwilę wam pokażę,

ale też ich wielość

ma wam uświadomić, że ten temat jest

bardzo rozległy, a waszym zadaniem jest

wyselekcjonowanie

tego, pod jakim kątem wy chcecie dany

problem w swoim już konkretnym

wypracowaniu rozpatrzyć. Zatem zapraszam

was do zielonego ekranu, na którym wam

wypisałam pytanka i to będą takie nasze

narzędzia badawcze. Postać literacka.

Patrzcie, będę tutaj używać pojęcia.

Bohater literacki, postać literacka,

wymiennie, chociaż pewnie odczuwacie, że

słowo bohater jest trochę nacechowane

stylistycznie, tak bardziej pozytywnie.

kojarzy się z jakimś herosem,

kojarzy się

z kimś, kto dokonał czegoś ważnego,

istotnego. Natomiast słowo postać jest

bardziej neutralne. No ale możemy tutaj

na polu teoretyczno-literackim używać

tych dwóch pojęć wymiennie. Słuchajcie,

gdybyśmy mieli analizować

w ogóle strukturę bohatera, to pierwszy

rzut oka na tekst. Słuchajcie, pierwszy

ród oka niech będzie na wszystkie

postaci,

jakie nam autor umieścił w świecie

przedstawionym. Czyli tutaj sobie zadamy

pytania, ilu w ogóle w utworze jest

bohaterów? Kto jest głównym bohaterem?

Czy w ogóle da się go wyodrębnić?

Czy on jest jednostkowy, czy zbiorowy?

Jeżeli tych bohaterów jest więcej, to

kto należy do postaci drugo,

trzecioplanowych, a może epizodycznych?

No i na koniec, którym z bohaterów,

jeżeli jest ich wielu, chcecie się zająć

wypracowaniu

i przemyśleć sobie też z jakiego powodu,

co my tutaj możemy dać jako przykłady,

jak jak te pytania nam mogą tutaj

funkcjonować. Popatrzcie, jak patrzymy

na to, o kim my w ogóle chcemy pisać,

jeżeli będziemy mieli takie zadanie,

żeby przeanalizować konstrukcję

bohatera, no to najpierw się zastanowimy

ilu w ogóle bohaterów jest w danym

utworze. Czy to jest gruba powieść,

gdzie bohaterów jest mnóstwo, mnóstwo,

nieprzebrane, nie wiem, kilkudziesięciu

albo więcej, tak jak w lalce, gdzie

możemy ich wypisywać i wypisywać i i nie

wiadomo, kiedy nam się uda skończyć.

Czy właśnie mamy dużą zbiorowość. Tak

będzie na przykład popatrzcie w

Iliadzie, w Panu Tadeuszu, w Potopie, w

chłopach

właśnie wspomnianej lalce, czy też

będziemy mieć niewielką grupkę

bohaterów, co zazwyczaj po prostu w

mniejszych objętościowo utworach

zazwyczaj nam się zdarzy. też mniej tych

bohaterów, zauważcie, jest na przykład w

zbrodni karze niż w lalce, mimo że to

bardzo podobny gatunek literacki.

Następne pytanie, kto jest głównym

bohaterem? Czy da się go wyodrębnić?

Mimo że na przykład są utwory, gdzie

mamy zbiorowość jako istotnego bohatera,

to jednak da się wyodrębnić bardzo ważne

jednostki. Na przykład w Iliadzie

Achillesa, w Panu Tadeuszu paradoksalnie

wcale nie bohatera tytułowego. On nie

jest w centrum wydarzeń. ważniejszy tam

jest Jacek Soplica. To taki trochę

właśnie paradoks, bo zauważcie, że

tytuły

eposów wskazują nam często na główny

motyw często głównego bohatera jak

Odyseja, Eneida. Tak. A tutaj Pan

Tadeusz jednak to nie Tadeusz Suplica

jest tutaj najważniejszy. Zwornikiem

wszystkich zdarzeń jest Jacek Suplica.

On jest takim bohaterem romantycznym

jednocześnie. Albo na przykład również

zbiorowość w potopie, ale główny bohater

wysuwający się zdecydowanie na pierwszy

plan to kmic. Widzicie, że idę tutaj

takimi utworami

mieszczącymi się w tradycji epickiej,

takiej wielkiej epiki od eposu się

wywodzącej, chociaż już przeszłam tutaj

do utworów prozaicznych takich jak

właśnie Potop i chcę przy nich pozostać.

Chcę powiedzieć o chłopach Reymonta,

których się nazywa często epopeją

chłopską, dlatego że chłopi w taki

bardzo całościowy sposób pokazują to

wiejskie chłopskie uniwersum.

To tutaj jednak sprawa z głównym

bohaterem jest bardziej skomplikowana,

bo kto tam jest głównym bohaterem? Może

to jest taka triada bohaterów, Boryna,

Jagna, Antek, a może też Hanka się

zalicza do takich główniejszych,

ważniejszych postaci, bo przecież są

całe długie pastusy tej powieści, gdzie

to ona pełni bardzo ważną rolę i z jej

punktu widzenia są przedstawiane

zdarzenia i pokazywany świat

przedstawiony. Zatem właśnie zadamy

sobie pytanie, czy w danym utworze

bohater jest jednostkowy, czy zbiorowy.

taki bohater jednostkowy, indywidualista

pojawi się w literaturze romantycznej na

przykład bardzo często czy

preromantycznej, tak jak w cierpich

młodego Wertera geto, gdzie Werter jest

zdecydowanie na pierwszym planie. Pojawi

nam się w dramacie romantycznym ten

bohater typu Gustaw Konrad, tak? w

czwartej, trzeciej części Dziadów, a już

w drugiej części Dziadów zauważcie, że

tam raczej zbiorowość jest bohaterem,

Guślarz jest takim prowodyrem, takim

mistrzem ceremonii, ale czy jest

głównym, główną postacią? No raczej nie.

Tutaj zbiorowość jest bardzo istotna i

może położenie nacisku na tę wspólnotę

żywych z umarłymi. W Kordianie będziemy

mieć też główną postać indywidualisty,

wyobcowanego, wysuniętego przed szereg

można powiedzieć. yy natomiast bohater

zbiorowy, wspólnotowy będzie właśnie w

tej wielkiej epice, tak jak przed chwilą

pokazałam, ale też na przykład w

powieściach pozytywistycznych

takich jak lalka, zbrodnia i Kara czy

Pani Buwari. W tego typu utworach, w

powieści realistycznej XIXwiecznej

ta funkcja bohatera zbiorowego będzie

jednak zupełnie inna niż w takiej

wielkiej epice właśnie.

w tego typu powieściach nie będzie celem

zaprezentowania jakiejś wspólnoty, jej

etosu. Nie będzie celem danie tej

wspólnoty za jakiś przykład, ani jej

wyidealizowanie, ani zmitologizowanie.

Ale przeciwnie, tutaj celem będzie taka

wszechstronna, krytyczna analiza,

niemalże vivekcja pewnej społeczności,

przebadanie jej na taki wzór naukowy,

tak jak Prus nam pisze w kronikach

tygodniowych, że pisarz jest jak

naukowiec, jak badacz, tylko że badacz

za przedmiot swoich obserwacji bierze na

przykład jakieś elementy przyrody.

Natomiast pisarz za materię, którą bada,

bierze właśnie społeczeństwo.

Zatem celem tutaj przedstawienia takiego

bohatera zbiorowego całej społeczności

będzie jej dokonanie jej diagnozy i

wskazanie jakichś słabości, niedomagań,

często właśnie skrytykowanie jej.

Kolejne pytanie, którym się możemy zająć

to to, kim jest bohater, którego

konstrukcję konkretnie chcemy w

wypracowaniu przeanalizować. W taki

najprostszy sposób trzeba się przyjrzeć,

tak jak robiliście to w podstawówce,

dokonując charakterystyki bohatera, co

można o tym bohaterze po prostu

powiedzieć, tak na pierwszy rzut oka,

jakie informacje w ogóle da się na jego

temat zebrać, co też autor uznał za

istotne, warte przekazania czy

podkreślenia na temat tego bohatera. Czy

to jest pochodzenie może tej postaci? A

może jej wiek jest istotny? A może jej

osobowość, charakter? Popatrzcie, że te

charakterystyki bohatera

będą zupełnie inne dla różnych epok, dla

różnych gatunków literackich. Zupełnie

inaczej będą przedstawiani na przykład

Achilles, Roland niż Wokulski, a jeszcze

inaczej na przykład Konrad z trzeciej

części Dziadów, którego przypadku

nietrudno nam będzie skonstatować, że

tak naprawdę wiemy o nim bardzo niewiele

jako o człowieku,

że to jest postać, której otrzymujemy

właściwie taką biografię duchową

jedynie, a nie realną,

że ta postać jest bytem

niejednoznacznym, nawet ontologicznie

kimś o tożsamości trudnej do ustalenia.

Ciekawy też będzie na przykład bohater,

który jednocześnie jest narratorem z

małej apokalipsy, Tadeusza Konwickiego,

kreujący się niby na everya, tak?

takiego człowieka, który sam ciągle na

każdym kroku podkreśla swoją

przeciętność jako cechę, która go

charakteryzuje w pierwszej kolejności,

ale jednocześnie on dość przewrotnie

falsyfikuje te kreacje, te autokreacje,

bo już sam jego niezwykle wyrafinowany,

niezwykle zręczny język i niezwykle

głębokie refleksje na temat samego

siebie. na temat rzeczywistości

wskazują, że on wcale nie jest takim

pierwszym lepszym każdym, że to jest

jedynie przyjęta przez niego poza, którą

bohater gra i z innymi postaciami, z

czytelnikiem,

a to jest jednocześnie postać

konstruowana, zauważcie, zgodnie z

konwencją, którą można nazwać

postmodernistyczną,

dlatego że złożona z mnóstwa rozmaitych

tropów kulturowych, różnych asojacji,

nawiązań. To jest taki byt tekstowy,

który ciągle do czegoś nawiązuje, ciągle

skłania nas do szukania

jakiejś topiki właśnie związanej z

kreowaniem bohatera i odnoszenia tej

postaci właśnie do tejże topiki.

Następnie możemy sobie zadać pytanie,

jak bohater jest sytuowany względem

innych elementów świata przedstawionego.

Czy jest dominantom tego świata, czy też

inne komponenty są ważniejsze albo

równie ważne jak on. W jakiej

przestrzeni ten bohater w ogóle

funkcjonuje, w jakim czasie, również

kiedy się pojawia, w którym momencie

akcji, co z tego wynika, jaki wpływ ma

bohater na przebieg fabuły? No w

zasadzie

bohater zazwyczaj jest dominantą

strukturalną świata przedstawionego. On

jest w centrum tego świata. Próbowałam

sobie zrobić takie zadanie myślowe i

poszukać utworu, w którym mnie bohater

byłby najważniejszy. I na razie tak na

szybko nie udało mi się znaleźć takiego

utworu. Może wy będziecie mieć jakiś

pomysł, co by to mogło być.

Natomiast popatrzmy w jakiej przestrzeni

bohater funkcjonuje będzie ważne.

Przestrzeń bardzo często charakteryzuje

bohatera. Kiedy patrzymy na przestrzeń,

w której te bohater funkcjonuje, to

zanim on się jeszcze w niej pojawi, to

my już coś o nim będziemy mogli

powiedzieć, patrząc jedynie na tę

przestrzeń, którą on zajmuje. Przestrzeń

też wpływa na tego bohatera i lub on też

wpływa na tę przestrzeń. Bohater na

przykład może być zdeterminowany,

uwarunkowany czy wręcz uwięziony w

przestrzeni, w której funkcjonuje. Jak

się to dzieje powiedzmy w powieściach

naturalistycznych jak w germinalu Emila

Zoli albo w znakomitej współczesnej

powieści Barbary King Solver Demon

Copperhead, gdzie mamy bohatera,

który stał się takim jaki się stał

właśnie przez to, że został uwięziony w

pewnej przestrzeni społecznej, z której

bardzo trudno się wydostać. Ważne jest

też w jakim czasie bohater funkcjonuje,

w którym momencie akcji się pojawia, tak

jak na przykład mistrz powieści Bułcha.

On wchodzi w połowie, tak to ma bardzo

dużo różnych znaczeń. Można przypisać

temu rozmaite funkcje. Można się

zastanowić, co Buchako w ten sposób

osiągnął. Tak wchodzi ten mistrz nagle i

się objawia jako taka centralna, bardzo

ważna postać. Chce nam tutaj autor

skierować wszystkie reflektory, całą

naszą uwagę właśnie na tego bohatera z

jakichś powodów. Do nas należy

rozpracowanie. Z jakich powodów,

dlaczego, co przez ten zabieg osiąga.

Następnie będziemy się zastanawiać,

czy bohater ma wpływ duży na przebieg

akcji fabuły. Czy to on jest takim

głównym rozgrywającym,

czy steruje jakoś przebiegiem tej akcji,

czy raczej te jakieś inne siły wpływają

na bohatera, tak jak w przypadku

bohatera tragedii.

Albo na przykład jak z tym polemizuje

Shakespeare, no nie, że on pokazuje, że

Macbet już jednak w dużej mierze sam

decydował o tym, jak potoczą się jego

losy i sam dokonywał wyborów inaczej niż

bohaterowie Sofocoklesa powiedzą.

Następna sprawa, jak bohater jest taka

taka techniczna sprawa, jak bohater jest

charakteryzowany pośrednio,

bezpośrednio,

skąd czerpiemy w ogóle informacje na

jego temat, kto nam tych informacji

udziela. Czy może sam bohater mówi o

sobie, czy narrator o nim mówi, co jest

bardzo częste, czy inne postaci. Czym

się różni charakterystyka pośrednia od

bezpośredniej? Dobrze byłoby to

odróżniać. Bezpośrednia to taka, kiedy

mamy opis tego bohatera, taki kawę na

ławę można powiedzieć, kiedy zostają po

prostu wymienione jego cechy. Tak jak

pamiętacie Scroogea z opowieści

wigilijnej, gdzie jest bezpośrednio w

relacji od narratorskiej napisane

jakim człowiekiem ten Scrooge był. Są

wymienione cechy jego charakteru. Jest

napisane, że był z kompąpy. Oczywiście

to taka jego cecha, która się wybija na

pierwszy plan.

zimny, zamknięty w sobie, usztywniony,

taki odstręczający.

Są tam takie sugestywne opisy, że nawet

psy należące do niewidomych wciągały

swoich właścicieli do jakiejś bramy,

kamienicy, kiedy zbliżał się Scrooge,

żeby z nim się nie spotkać, bo był tak

odstręczającą osobą. Więc zanim jeszcze

ten Scrooch zacznie działać i zobaczymy

jak on się sam zachowuje, w jaki sposób

wchodzi w relacje z innymi postaciami,

to my już będziemy uprzedzeni o tym jaki

on jest. Oczywiście później ten jego

charakter będzie przed naszymi oczami

się rozwijał w miarę rozwoju akcji.

No i właśnie o też możemy zapytać,

popatrzcie czy bohater jest statyczny,

czy dynamiczny, czyli czy on się nie

zmieni przez cały czas trwania akcji, co

się dość rzadko zdarza, bo wtedy powieść

byłaby nudna. tu jest postacią

dynamiczną, czyli właśnie czy ulegnie

jego osobowość, jego charakter

jakiejkolwiek przemianie, czy ten

bohater zdobędzie się na refleksj nad

swoim postępowaniem i postanowi w nim

coś zmienić. Natomiast ta

charakterystyka pośrednia to będzie

taka, gdzie osobowości bohatera, tego

jaki on jest, będziemy się domyślać,

będziemy ją wnioskować z jego zachowań,

postaw,

reakcji, interakcji

z innymi bohaterami yyy czy czy reakcji

na dane zdarzenia.

Także tutaj będzie czytelnik bardziej

zaangażowany

do wyciągnięcia wniosków, do

samodzielnego scharakteryzowania sobie

bohatera i samodzielnego ponazywania

jego cech. Następnie pod jakim kątem

bohater jest przedstawiany, z jakiego

punktu widzenia każe nam autor na tego

bohatera patrzeć, na które elementy jego

tożsamości położy szczególny nacisk, czy

właśnie na jego bycie w społeczeństwie,

czy na jego indywidualizm,

czy na jego życie psychiczne, duchowe,

takie wewnętrzne, czy na cechy

charakteru, czy może tylko na jedną

cechę. Na przykład taki Achilles,

zobaczcie, będzie pokazany pod takim

kątem, że zaobserwujemy go jako

wyidealizowanego reprezentanta

arystokracji, którego będzie definiowało

jedynie bycie wojownikiem i

pielęgnowanie swojej aryt tej

dzielności, szlachetności

i będzie go charakteryzowało dążenie,

tak? to będzie jego główna motywacja.

Dążenie do utrwalenia w pieśni, do

osiągnięcia nieśmiertelności dzięki

sławie wojennej. Natomiast Werter będzie

przedstawiony zupełnie inaczej, tak żeby

pokazać głównie jego życie wewnętrzne,

jego rozterki,

tytułowe cierpienia, tak, zmagania z

samym sobą, ze swoją nadwrażliwością.

Może podobnie tutaj będzie wykreowany

Hamlet w taki sposób dość nietypowy dla

czasów, w których dramat Shzespeira

powstał. Można by powiedzieć, że

Szakespeare tutaj poniekąd wyprzedza

swoje czasy tak charakteryzując

bohatera, tak mocno skupiając się

właśnie na jego psychice, tak mocno

pogłębiając

jego życie wewnętrzne i pokazując go

nam, chociaż w dramacie wcale nie jest

łatwo tego zrobić. Gdzie nie mamy

narratora. Zobaczcie, nie mamy narracji

pierwszoosobowej.

Autor musi pokazać, co dzieje się w

środku bohatera, tylko przy pomocy

dialogów i monologów, co może się okazać

monotonne dla czytelnika,

może się znudzić jakimś długim

monologowaniem. Jednak Szakespeir jest

takim mistrzem, że dokonuje tego dla

swojego widza w sposób raczej

bezbolesny, raczej zaciekawiający,

wciągający, a nie nudzący. Albo weźmy na

przykład postać Wokulskiego.

Ona jest przeanalizowana, popatrzcie,

pod kątem psychologicznym w jakiejś

mierze też, bo mamy dużo takich rozważań

samego Wokulskiego, nawet nawet troszkę

takiej narracji personalnej z jego

punktu widzenia, kiedy obserwujemy świat

jego oczami, ale on jest przeanalizowany

głównie, szczególnie pod kątem

społecznym, pod kątem jego zmagań z

balastem własnego pochodzenia, z tym

zbyt sztywnym systemem.

społecznym, blokującym. mobilność

podobnie jest charakteryzowana od tej od

tej samej strony na przykład pani Bowari

Gustawa Floberta czy współcześnie

tak siebie samego charakteryzuje Dudie

Eribong który

wnikliwie analizuje współczesnymi już

narzędziami o wiele bardziej

rozwiniętymi o wiele bardziej

precyzyjnymi niż te które mieli do

dyspozycji Prus czy Flober analizuje

mechanizm awansu społecznego i cały ból,

który z tego może dla jednostki wynikać,

nawet jak się ten nawet jak tej

jednostce ten awans społeczny się uda.

Zgodnie z jaką konwencją kreowany jest

bohater, to by było następne pytanie,

które możemy zadać i przetestować tego

bohatera.

Zgodnie z jaką kategorią estetyczną.

Można sobie tu postawić pytania, czy

mamy do czynienia z postacią kreowaną w

zgodzie z konwencją realistyczną, czy

może naturalistyczną, a może mamy do

czynienia z postacią fantastyczną, a

może alegoryczną, symboliczną, gdzie pod

spodem są ukryte jakieś głębsze

znaczenia jeszcze, gdzie nie sama ta

postać jest celem samym w sobie dla

autora,

ale zaprezentowanie czegoś, co jest pod

konstrukcją tej postaci, jakieś

dodatkowe znaczenia, które czytelnik

powinien wydobyć, żeby w pełni zrozumieć

utwór. Czyli też możemy mieć do

czynienia z postacią groteskową, jakąś

karykaturalną,

czy komiczną, tragiczną, albo inną.

Jeżeli tak, to jaką? Tutaj możemy

wymieniać i wymieniać. Popatrzcie,

pewnie znacie mnóstwo przykładów na

postaci realistyczne, naturalistyczne

może troszkę mniej, chociaż na przykład

w chłopach znajdziecie czasem jakieś

fragmenty takich naturalistycznych

charakterystyk bohaterów albo taką ich

naturalistyczną stronę, jeżeli popatrzeć

na te postaci z odpowiedniej

perspektywy. postaci fantastyczne.

Znacie z bardzo wielu utworów, no z

jakiś z jakiegoś klasycznego fantazy,

tak chociażby u Tolkena czy w tego typu

utworach, ale w waszych lekturach

również takie znajdziecie

chociażby u Szekspeara, gdzie pojawią

się wiedźmy albo

duch ojca Hamleta, powiedzmy, ale

znajdziecie też postaci fantastyczne u

romantyków. Oczywiście nie zawsze to są

główne postaci, ale się zdarza.

Zauważcie na przykład Świtezianki,

zauważcie Krysi Rybkę z Ballady

Mickiewicza, zauważcie Goplanę

z Balladyny.

Jest tych postaci mnóstwo.

Postaci alegoryczne, symboliczne. Tutaj

już może to jest mniej oczywiste trochę,

ale powiedzmy, że alegorycznych postaci

spotkamy mnóstwo w średniowieczu. W

renesansie też, chociaż nie macie takich

utworów w lekturach za bardzo.

Za postać alegoryczną można by nawet

śmierć z rozmowy mistrza Polikarpa ze

śmiercią uznać jak najbardziej, bo to

jest jakaś personifikacja

pojęcia abstrakcyjnego

czy jakiegoś zjawiska, tak, jaki za

jakie można uznać śmierć. A postaci

symboliczne, zobaczcie, że one są

charakterystyczne szczególnie dla epoki

modernizmu. Na przykład taki hohoł z

wesela,

jego można uznać za postać i

fantastyczną, i symboliczną

jednocześnie. Podobnie właściwie jak

większość tych innych postaci, które

przychodzą, które nawiedzają bohaterów

realistycznych w weselu wyspiańskiego.

Natomiast Hoho jest chyba taką postacią

najbardziej niejednoznaczną, najbardziej

symboliczną,

więc jego bym tutaj polecała waszej

uwadze, jeżeli będziecie chcieli zrócic,

które wykorzystacie w wypracowaniu pod

względem konwencji, przy pomocy których

te postaci zostały wykreowane. Bardzo

ciekawymi przypadkami mogą być też

postaci z chłopów,

które oczywiście są ludźmi z krwi i

kości kreowanymi na poły realistycznie,

na poły czasem naturalistycznie,

ale niektóre z tych postaci mają też

takie jakości symboliczne jak na

przykład Jagna, co spróbuję wam

udowodnić w drugim odcinku, czy Boryna,

który staje się taką postacią

archetypiczną jako ten siewca, tak w

momencie swojej śmierci własnej postaci

groteskowe. Zauważcie, że te z kolei są

charakterystyczne dla literatury,

zwłaszcza 20lecia międzywojennego.

Chociaż nawet i taką śmierć z rozmowy

mistrza Polikarpa ze śmiercią też możemy

uznać za mającą pewne rysy groteskowe,

ale mnóstwo postaci groteskowych

znajdziecie w Szewcach, w Ferdydurkę,

w Mistrzu Małgorzacie oczywiście,

a nawet jakby się dobrze przyjrzeć

również w sklepach cynamonowych.

jakieś rysy groteskowe danych postaci

też będziemy mieć chociażby ojca nawet

głównego bohatera, narratora. Inne ważne

pytanie, popatrzcie. Zgodnie z jaką

tradycją jest kreowany bohater. To

pytanie to jest takie pytanie

wkraczające w sferę intertekstualności,

czyli z jakiej tradycji, z jakich

zasobów już istniejących autor korzysta

konstruując swojego bohatera? Czy jego

konstrukcja jest charakterystyczna może

dla określonego gatunku literackiego i

przez to w pewnej mierze sztampowa

o jakiś powtarzalnych cechach? Czy ta

konstrukcja jest charakterystyczna dla

jakiegoś nurtu literackiego, może dla

jakiegoś trendu, mody? Czy na przykład

tutaj możemy takie szczegółowe pytania

zadać? Czy mamy do czynienia z bohaterem

typowo epickim, czy z bohaterem

tragicznym, czy może z jakąś wariacją na

temat bohatera tragicznego?

czy z bohaterem komicznym, czy takim

dojrzewającym, charakterystycznym dla

Buildungs Roman, czyli takiej powieści o

dojrzewaniu młodego człowieka,

czy też właśnie z bohaterem dynamicznym,

czy statycznym, jak już wspominałam, czy

może z romantycznym, a zobaczcie jaką

mamy długą, szeroką gamę bohaterów

romantycznych. To może być bohater

kreowany na wzór wertera, taki

werteryczny, tak? faustyczny czy

faustowski kreowany na wzór Fausta,

bajroniczny kreowany na wzór postaci,

zwłaszcza z powieści poetyckich lorda

Byrona, czy walenodyczny, który jest

pewną odmianą bajronicznego, ale jeszcze

o dodatkowych jakościach, czy taki

bohater, który ja sobie tak roboczo,

którego ja sobie roboczo nazwałam

buwarycznym, czyli taki właśnie

próbujący

przezwyciężyć ograniczenia własnego

pochodzenia, wyjść poza za to

pochodzenie, czy bohater modernistyczny,

czy postmodernistyczny. Tutaj mamy pole

do popisu przeogromne. Można by tu o tym

mówić właściwie

prawie do wieczora, gdybyśmy nawet jeden

taki typ bohatera wzięli. Ale już

popatrzcie, osadzenie takiego bohatera

literackiego w tradycji otworzy wam

drogę do mnóstwa kontekstów. Nie

będziecie mieli tutaj żadnego problemu z

wybraniem ciekawych kontekstów. Jeżeli

właśnie pod takim kątem pomyślicie o

konstrukcji postaci, pod kątem takim z

czego autor już skorzystał, z jakich

gotowych wzorców, z jakiej topiki. No

właśnie, czy do skonstruowania tej

postaci wykorzystał określoną topikę,

może jakieś archetypy.

Jak tutaj na to spojrzeć? No na przykład

bardzo, bardzo wielu bohaterów ma w

sobie taką jakość homowiator. Tak jest

konstruowana na takim rusztowaniu, można

powiedzieć tego toposu. Jest bohaterem w

drodze po prostu od Odyseusza

poczynając, ale już nie Achilles. Tak,

Achilles jest tym stacjonarnym

bohaterem, który z którym mamy do

czynienia pod Troją, który tam walczy i

tyle. Natomiast Odyseusz jest tym

wędrowcem przez życie. Tak alegorycznie

też można to rozumieć, nie tylko

fizycznie, dosłownie.

Kmic, popatrzcie, on ma w sobie coś i za

Hillesa, bo jest wojownikiem, ale

Odyseusza też, bo on przecież przebywa

bardzo długą drogę próbując odkupić

swoje winy, zmazać ten dyhonor, jakim

się splamił.

Nawet bohater małej apokalipsy jest taką

wariacją na temat toposu Homowiator, bo

on też jest w drodze jeszcze. W dodatku

to jest droga krzyżowa. Zobaczcie, tak

jak wam mówiłam, tutaj jest gra z

mnóstwem

toposów, motywów, różnych tradycji

literackich przy kreowaniu tegoż właśnie

bezimiennego bohatera, narratora z

powieści Konwickiego. Ale już Winston

Smith na przykład z powieści Orwella,

niekoniecznie jest homowiatorem, tak?

Nie, nie. Jego wędrówka jest tutaj w

centrum

charakteryzowania tego bohatera. Jeżeli

spojrzeć na archetypy, to na przykład

będziemy mieli archetyp takiego ojca,

tak? Taką taką silną figurę ojca, jak na

przykład ojciec głównego bohatera,

narratora sklepów cynamonowych.

Oczywiście będziemy mieli ten typ

dojrzewającego młodzieńca, o którym już

wspomniałam, za jakiego można uznać na

przykład Cezarego Barykę, chociażby

sprzediośnia, a może i też w pewnej

mierze Hamleta, bo wiele jego cech

wynika właśnie również z tego, że jest

młody, że jest czymś synem. A tutaj

zobaczcie duch ojca Hamleta. Też

będziemy mieć taką silną figurę ojca już

wprawdzie z zaświatów się odzywającą,

ale jednak mocno wpływającą na to jak

rozegra się akcja.

A taki bardzo wpływowy wzorzec tego

sztypu, tego młodzieńca dojrzewającego,

to będzie Hans Castorp, główny bohater

czarodziejskiej góry Tomasa Mana, której

nie macie wprawdzie w lekturach, ale to

jest tak słynna powieść. Teraz zresztą

mam jej nowy polski przekład, że warto

choć wiedzieć, że taka powieść istnieje.

Popatrzcie, jakby sprawdziliśmy, co jest

typowego w konstrukcji danego bohatera,

w jaką tradycję już istniejącą on się

wpisuje, a na koniec można sprawdzić co

jest szczególnego i nietypowego w danym

bohaterze, co jest oryginalnego w jego

konstrukcji, czegoś bardzo

charakterystycznego

dla stylu takiego dialektu twórczego

danego pisarza, co ten pisarz wrócił tak

bardzo od siebie, tylko ze swoich

obserwacji

co wykracza poza tradycję literacką,

czyli co tutaj będzie oryginalne, można

powiedzieć, takie takie nowatorskie, o

jeżeli chodzi o konstrukcję bohatera. No

nie wiem, żeby tak szybko wspomnieć, to

chociażby popatrzcie ta niejasna

tożsamość Konrada z trzeciej części

Dziadów. On jest skonstruowany w taki

sposób, że właściwie trudno znaleźć

innego podobnego bohatera, który byłby

zbudowany podobnie.

Konrad jest właściwie osobą, którą nie

wiemy skąd przychodzi. Nie wiemy nawet

czy on jest człowiekiem, czy jest jakimś

wampirem, jakimś bytem z zaświatów.

Jego tożsamość przepływa pomiędzy

różnymi postaciami. Pomiędzy postaciami

znanymi i z drugiej części dziadów, i z

czwartej części dziadów. Później się

pojawia w trzeciej i to też w

przeróżnych odsłonach. Pewnie również on

jest tym mężem 44 zapowiadanym dopiero,

którego tutaj realizacja tej części jego

tożsamości dopiero ma nastąpić. To jest

jakiś rodzaj takiej prolepsji z tak

przewidywania proroctwa,

co co się z tym bohaterem stanie. A

jednocześnie zobaczcie, że my nie możemy

być tego pewni, czy to tak rzeczywiście

jest, czy my tu możemy postawić między

tymi wszystkimi wariacjami na temat tej

postaci znak równości i zgromadzić

wszystkie te wariacje w obrębie jednej

tożsamości. Także ten bohater jest

konstruowany w sposób naprawdę taki

kreatywny, można powiedzieć. Teraz

czytam taką powieść. Słuchajcie, Etiela

Leru, 7 dni u Silbersteinów. gdzie z

kolei mam do czynienia z postacią

narzeczonej głównego bohatera Salome,

która w ogóle w książce się nie pojawia.

Główny bohater nie może jej dostrzec,

zobaczyć, schwycić. jakby ona gdzieś

krąży prawdopodobnie w świecie

przedstawionym, ale główny bohater, a z

nim razem i czytelnik nie wie kim jest

ta Salome. To jest taka bohaterka

nieistniejąca, ciągle umykająca, nie

dająca się usildzić w żaden sposób.

Także to też jest jakiś taki sposób

konstruowania

postaci bardzo, bardzo nietypowy,

oryginalny, który zwraca uwagę na siebie

tym, że właśnie trudno znaleźć inny

odpowiednik. Co jeszcze istotnego możemy

tutaj, o co istotnego jeszcze możemy

dopytać? No jakie inne dodatkowe zabiegi

zostały zastosowane, takie znaczące w

procesie kreowania bohatera. Czy

budowanie postaci jest może zgodne z

zasadą dekorum, jak będziemy mieli w

starożytnych utworach i w eposie, i w

tragedii, i w komedii też już nie macie

Arystyofanesa teraz wśród lektur, ale

tam też ta zasada dekorum obowiązywała,

że ta postać jest poddana mitologizacji,

heroizacji, demitologizacji,

deheroizacji. To są bardzo lubiane,

znane tematy maturalne. Tak, możecie

zwrócić na nie szczególną uwagę. Czy ta

postać jest poddana jakiejś właśnie

typizacji,

czy jest takim produktem seryjnym, można

powiedzieć i wiele innych podobnych już

jest, jak na przykład, nie wiem, postaci

z komedii takiej oświeceniowej czy

takiej jak znacie

z komąpca Moliera, czy z zemsty Fredry

czy też uczynienie z bohatera Everymana.

Yyy, taki temat na maturze rozszerzonej

też się może zdarzyć. Nawet widziałam

yyy w takim opracowaniu Operonu właśnie

tak brzmiący temat. Po co, w jakim celu

bohater, postać literacka jest

skonstruowana jako every man? Jaką to ma

funkcję? Jaki to ma cel? Czy też może

bohater jest konstruowany jako pewne

uogólnienie przedstawiciela, taki

uogólniony przedstawiciel ludzkości w

obrębie jakiejś koncepcji filozoficznej,

jak w dżumie Alberta Kami na przykład,

czy też powiedzmy bohater jest

konstruowany przy pomocy zastosowania

maski historycznej, jak mieliśmy to w

przypadku bohaterów odprawy posłów

greckich czy Konrada Wallenroda. Obydwie

te lektury już wypadły z kanonu, ale

może warto też o nich pamiętać. Czy mamy

tutaj w przypadku konstrukcji bohatera

jakąś grę z konwencją literacką?

No i oczywiście jakie funkcje mają te

zabiegi, jeżeli zostały wykorzystane. A

na koniec, słuchajcie, jak sobie zadacie

pytania właśnie takie do bohatera,

którego wybierzecie do analizy, albo

trzech bohaterów, bo powinniście mieć

trzy akapity, trzy przykłady

w rozprawce na poziomie rozszerzonym, to

na sam koniec po analizie dokonuje się

interpretacji, czyli zastanawiamy się,

co z te z tej naszej analizy i z naszych

ustaleń na poziomie analizy wynika dla

znaczenia tego utworu dla jego sensu.

Czyli możemy sobie postawić takie

pytanie, jakie zabiegi konstrukcyjne

zastosowane wobec bohatera nie służą

tylko jego opisowi jako postaci, ale

problematyzują rzeczywistość, w której

ten bohater zostaje osadzony? Jakie

pytania autor stawia czytelnikowi dzięki

tej postaci? Nie. I tu już mamy takie

pole do popisu. Nie wiem czy to nie jest

najciekawszy

moment konfrontacji naszej z tekstem. I

to by było na tyle. Tyle narzędzi na

dzisiaj do analizy postaci literackiej

chciałam wam pokazać i proponuję wam

takie zadanie domowe. Dałam wam tutaj

kilka postaci. Tak przekrojowo je

wybrałam.

Achilles, Kreon, Magbet, Konrad z

trzeciej części Dziadów, oczywiście

Wokulski, Rodion Raskolnikow,

bohaterowie wesela. Zauważcie, o tutaj

nie wspomniałam o tym, że w weselu

trudno jest wyodrębnić głównego bohatera

pojedynczego, tak? jednego. Czy to

państwo młodzi no w jakimś sensie są w

centrum ze względu na nich całe to

wydarzenie się odbywa, ale czy to oni? A

może Wernyora, który jest jednym z

najważ o ile nie najważniejszym widmem,

a może Hoho, który jest trochę takim

guślarzem, prowodyrem wszystkiego, co

się dzieje w akcie drugim i trzecim

zwłaszcza, a ostatecznie jaki sens

będzie miał ten utwór, jaką wymowę

będzie miał. Także to wesele jest tutaj

szczególne pod względem konstrukcji

bohaterów. Następnie bohater narrator

sklepów cynamonowych.

Bohater narrator, proszę państwa do gazu

opowiadania Borowskiego. Tam jest bardzo

ciekawa konstrukcja bohatera też. Juzio

Serdydurkę. Tutaj nie wszystkie te

utwory układam chronologicznie

trochę układam je też tak

problematycznie.

yyy albo ojciec Jakub ze sklepów

cynamonowych, albo bohater narrator

właśnie Małej Apokalipsy, czy też na

koniec bohater narrator katedry Jacka

Dukaja, która też już nie jest w

lekturach, ale nie macie już innego

utworu yyy napisanego w konwencji

science fiction, więc może warto ten

utwór jednak znać i go sobie przeczytać,

przypomnieć, bo on jest świetnym

opowiadaniem i tam bohater narrator

również jest w bardzo ciekawy sposób

skonstruowany. Spróbujcie wybrać sobie

jakieś postaci z tych, a może rozłożyć

to zadanie na dłuższy czas i próbować

sobie testować właśnie wszystkimi tymi

pytaniami.

Przejechać każdą z tych postaci z osobna

wszystkimi czy wybranymi

tutaj zagadnieniami, kwestiami, które

wam przedstawiłam jako godne uwagi.

Spróbujcie to zrobić, odpowiedzieć sobie

na te pytania i zobaczycie, że dzięki

temu wyjdzie wam właściwie treść akapitł

rozwinięcia w rozprawce na temat

konstrukcji bohatera, który to bohater,

pamiętajcie, jest jednym z elementów

świata przedstawionego w utworze,

zwłaszcza epickim i dramatycznym. Bardzo

wam dziękuję za dzisiaj i zapraszam na

drugi odcinek wkrótce tegoż filmiku o

bohaterze, gdzie będziemy analizować już

kilka konkretnych postaci, tak żeby nam

wyszło właściwie to, co możemy już

napisać w konkretnym fragmencie tekstu,

w konkretnym akapicie. Do zobaczenia. M.