Dzień dobry drodzy. Dzisiaj na prośbę i

waszą i moich uczniów następne bardzo,

bardzo ważne zagadnienie. Archetyp.

Archetyp to jest jedno z tych pojęć,

które znajduje się na dość eksponowanym

miejscu w podstawie programowej dla

poziomu rozszerzonego i w związku z tym

może się oczywiście pojawić na maturze.

Jednocześnie często bywa nierozumiane

i źle objaśniane, źle używane albo jako

puste hasło, albo jaka jako taka

wyliczanka, lista przykładów

pozbawionych głębszych związków,

głębszego sensu. W podstawie programowej

pojawia się takie hasło, że uczeń

powinien rozumieć pojęcie archetypu,

rozpoznawać archetypy w utworach

literackich oraz określać ich rolę w

tworzeniu znaczeń uniwersalnych. Zatem

na maturze oczywiście może pojawić się

temat w stylu taki przepisany

bezpośrednio z podstawy programowej.

Powiedzmy w jaki sposób archetypy

kształtują uniwersalny sens dzieła. Czy

rola archetypów w tworzeniu

uniwersalnych znaczeń. Mogą się też

pojawić takie tematy krążące wokół

archetypu, nieco inaczej sformułowane na

takie sposoby, jakie doskonale znacie ze

strategii CKE, typu na przykład rozważ w

jaki sposób archetypy wpływają na

kreację świata przedstawionego w

utworach literackich,

czy też jak przywołanie, zastosowanie

archetypów wpływa na odczytanie sensu

dzieła czy też na przesłanie dzieła, bo

takiego i takiego pojęcia CKE lubi

używać albo jaką funkcję po prostu pełni

archetyp w literaturze czy w pojedynczym

tekście literackim. Dzisiaj spróbuję

właśnie pokazać, co te zdania, te

pytania, które przed chwilą podstawiłam,

które mogą być tematem rozprawki

naprawdę znaczą i dlaczego też cała

literatura w gruncie rzeczy na tym

właśnie polega, na odwoływaniu się do

archetypów. I oczywiście pokażę jak to

wykorzystać w wypracowaniu tak żeby nie

pisać banałów ale żeby stworzyć taki

naprawdę przemyślany dojrzały i dzięki

temu też ciekawy wciągający własny

tekstą

agendę dzisiejszego, dzisiejszej

pogadanki dzisiejszego takiego naszego

spotkania online to na pewno na początku

znajdzie się tutaj definicja archetypu.

Powiem czym ten archetyp jest, skąd się

w ogóle wziął. Przywołam tutaj Freuda,

Junga, pojęcie podświadomości zbiorowej.

Następnie powiem, dlaczego archetypy są

tak uniwersalne. Takie archetypy jak na

przykład matka cierpiąca, wędrowiec,

los, śmierć, wojna i tak dalej. Następny

punkt to będzie zastanawianie się,

dlaczego cała literatura właściwie wciąż

wraca do archetypów. Opwiamy sobie tutaj

trochę o Nordropie Fraju, trochę o

Brunonie Szulcu. Wskażemy na rozumienie

mitu jako opowieści poszukującej sensu.

Następny punkt rozważań to będzie

pokazanie po prostu jak archetyp działa

w konkretnych tekstach literackich, w

konkretnych waszych lekturach, w

filiadzie Odysei, w chłopach Reymonta, w

sklepach cynamonowych. cokolwiek

weźmiemy, właściwie archetypy

znajdziemy.

No i na koniec oczywiście, a właściwie

to przez cały czas tego wykładu, będę

pokazywać jak to wszystko zamienić w

argument maturalny na zasadzie takiej

mądrej, przemyślanej selekcji, a nie

przypadkowej wyliczanki. Zatem

startujemy i do dzieła. Jeśli chodzi o

definicję archetypu, którą będziecie

musieli jakoś zapisać, stworzyć, jeśli

dostaniecie temat dotyczący archetypu,

po to, żeby określić jakieś warunki

brzegowe, w obrębie których będziecie

się poruszać, pisząc waszą pracę,

wybierając nawet wasze lektury. Otóż

archetyp to jak sama nazwa wskazuje,

archetyp najstarszy, wyrastający gdzieś

naprawdę z samych korzeni dziejów

ludzkości typ.

Czyli jakiś schemat, jakiś wzorzec

czegoś i właśnie czego? Rozmaitych

kategorii. To może być pewien typ

jakichś narracji czy przebiegów

fabularnych. To może być oczywiście typ

ludzkich charakterów albo ludzkich ról,

takich głębszych niż role społeczne,

takich ról egzystencjalnych bym bardziej

powiedziała. To też może być wzór, typ

jakichś postaw odpowiednich, ludzkich,

konkretnych, jakichś zachowań. To

również może być wzorzec postrzegania

świata albo też typ pewnego procesu

psychicznego zachodzącego w człowieku

pod wpływem określonych bodźców.

Co za tym idzie to może być typ reakcji

po prostu na pewne zdarzenia czy pewne

sytuacje, pewne doświadczenia właśnie te

najgłębsze, egzystencjalne.

I to jest zawsze typ wspólny nam

wszystkim. taka mityczna, symboliczna

ekspresja fundamentalnych, pierwotnych

doświadczeń, takich jak na przykład

przenikanie się natury i kultury, czy

doświadczenie cyklu rocznego, cyklu

życia i śmierci, cyklu wegetacyjnego,

cyklu takiego umierania i odradzania się

na przykład i i tego jak to wszystko na

człowieka wpływa. To są takie podstawy,

z których wyrastają archetypy. Archetyp

to jest zatem taki motyw, który stale

się powtarza właściwie od zawsze,

niezależnie od czasów, niezależnie od

miejsca, od paradygmatu kulturowego.

Yyy, powiedziałabym, że to jest taki

topos na sterydach. To jest to, co

wszyscy mamy najbardziej pierwotnie

wspólnego ze sobą. Jak mówimy motyw, to

mamy na myśli taką najmniejszą cząstkę

budującą na przykład tekst literacki czy

jakikolwiek tekst kultury. Ale kiedy

powiemy samo słowo motyw, to zdajemy

sobie sprawę, że ten motyw niekoniecznie

musi być zakorzeniony w kulturze. On

może być wytworem jakiejś takiej

kreacji od autorskiej, tak, takiej

idiosynkratycznej, jakiejś zupełnie

osobnej, niezakorzenionej,

w niczym nie inspirującej się

koniecznie. czymkolwiek. Oczywiście są

też takie motywy, które się powtarzają

częściej, dużo częściej, które no jakoś

są modyfikowane, ciągle nam powracają w

tekstach literackich różnych epok. Ja

nazywiamy toposami. Przypomnimy sobie

pojęcie topos koj nos greckie, czyli

miejsce wspólne po prostu, czyli takie

motywy, które nam wracają. Natomiast

archetyp jest czymś jeszcze głębszym.

Jest takim motywem czy toposem

zwielokrotnionym,

jeszcze głębiej zakorzenionym, jeszcze

bardziej niezmiennym, jeszcze mniej

jakby poddającym się modyfikacjom.

To jest taki motyw, który naprawdę

będzie naj najpierwotniejszy

i najbardziej uniwersalny. Dzięki temu,

żeby szerzej mówić o archetypach i

zrozumieć skąd to pojęcie, to najpierw

trzeba na chwilę cofnąć się do Zygmunta

Freuda, który jak wiecie był twórcą

psychoanalizy i w obrębie tej koncepcji

stworzył pojęcie podświadomości

czy nieświadomości, a następnie należy

pójść w kierunku

Karla Gustawa Junga, który

na bazie tego odkrycia Freuda stworzył

pojęcie podświadomości, ale zbiorowej.

On też dostrzegł, że w tej

podświadomości

jako ludzka wspólnota w całości mamy

zakodowane pewne wspólne wzorce

odniesień do różnych fundamentalnych

problemów, czy sytuacji

egzystencjalnych, czy metafizycznych. I

to są właśnie te archetypy. Za Jungiem

poszli kolejni badacze, których takie

jungowskie myślenie bardzo, bardzo

zainspirowało. Ono zresztą jest

fascynujące. Tutaj bardzo chętnie bym

wam poleciła coś Junga, co się świetnie

czyta. Wspomnienia, sny myśli. To jest

taka jego autobiografia, ale on tutaj

doskonale tłumaczy i w taki niezbyt

trudny sposób właśnie to pojęcie. Ona

jest taką dość grubą książką, ale można

sobie na przykład przejrzeć we

fragmentach. Za Jungiem poszli kolejni

badacze. Na przykład ja tutaj mam trochę

książek, które przyniosłam ze sobą.

Na przykład James James George Frazer,

autor słynnej złotej gałęzi, w której on

przywołuje rozmaite takie mityczne

fabuły, opowieści, tak, różne wierzenia,

różne

obrzędy, różne ryty, które wywodzą się

ze wspólnego ludzkości postrzegania

świata i pokazuje jak to wszystko

ewoluuje w miarę rozwoju

świadomości ludzko. Coś takiego można by

tutaj stwierdzić.

Następnie

M Botkin Archetypal Patters in poetry.

Też taka fundamentalna książka. Można to

przetłumaczyć jako archetypowe czy

archetypiczne wzorce w poezji. Niektórzy

mówią archetypalne, ale raczej tego

pojęcia nie polecam. Następna taka

fundamentalna książka i świetny badacz

Nop Fry. Wielki kot. On pisze tutaj,

wychodzi od Biblii, pokazuje, że Biblia

jest właściwie takim fundamentem dla

różnych naszych wzorców myślenia o

rzeczywistości i przekazywania

tych naszych doświadczeń rzeczywistości.

Znakomita również książka. Są jeszcze

takie, chciałam wspomnieć, takie

fundamentalne dzieła, których niestety

nie udało mi się znaleźć na moich

przepastnych regałach, gdzieś je

posiałam, chociaż niedawno korzystałam.

mianowicie Josepa Kambela, bohater o

1000 twarzy, do którego jeszcze wrócę na

chwilę. To jest koniec lat 40 XX wieku.

wtedy ta książka powstała. Kambel badał

przeróżne kultury i zauważył, że pewien

wzorzec fabularny wciąż się powtarza

właśnie niezależnie od szerokości

geograficznej, niezależnie od wzórca

kulturowego. I następna taka

fundamentalna książka, która

towarzyszyła mi właściwie od zawsze. I

czasem jak ludzie mnie pytają yyy skąd

ja to biorę, że potrafię łączyć yyy

czasem jakieś bardzo odległe teksty i

wychwytywać w nich jakieś miejsca

wspólne. Właśnie to jest Ernsta Roberta

Kurtiusa, Literatura europejska i

łacińskie średniowiecze. To też jest

książka, która powstała pod koniec lat

40. XX wieku. Ona mówi o toposach, y, o

szeroko rozumianej topice, ale wiele z

tych toposów właśnie z tych

powtarzających się motywów ma rangę

archetypu.

I w sumie jak sobie zrobiliśmy taki

przegląd literatury, musiałam to zrobić,

bo po prostu uwielbiam ten temat i

chciałam się tym z wami podzielić. Gdyby

ktoś z was chciał sięgnąć do jakoś

głębiej i ten temat sobie samemu gdzieś

eksplorować, to będziecie mieli trochę

bibliografii, trochę takich

fundamentalnych dzieł, które można sobie

podczytywać, czy to w całości, czy we

fragmentach. Natomiast schodząc już

tutaj do omawiania tego tematu dalej, to

popatrzcie, że ja chciałam wam pokazać

taki

trochę przez pryzmat moich własnych

emocji związanych z tym pojęciem.

Chciałam wam pokazać, że ta koncepcja

archetypu jest w sumie niezwykle piękną

koncepcją. Ona bardzo do mnie przemawia.

Ona jest tak takim fundamentem

humanistyki można powiedzieć. Yyy, nawet

yyy Maria Janion mówiła, że no należy

jakby każdy kurs yyy każdy kurs

humanistyki zaczynać właśnie od takiej

nauki o archetypach, bo to jest sedno

humanistyki właściwie, bo ta koncepcja

archetypów wskazuje, że jako ludzi, jako

ludzkość tak naprawdę bardzo, bardzo

wiele nas łączy ponad wszelkimi

przepaściami, jakie mogą nas dzielić. I

to właśnie dzięki istnieniu archetypów

my możemy się porozumieć, skomunikować i

zrozumieć nawzajem na takich

najgłębszych poziomach ponad wszelkimi

takimi doraźnymi podziałami, które

dzisiaj tak mocno się przecież eksponuje

wszędzie, które gdzieś tam algorytmy nam

napędzają, które polaryzują nas bardzo

mocno. A takie archetypiczne rozumienie

naszej kultury, naszej wspólnoty

ludzkiej może pomóc się porozumieć ponad

ideologiami, nawet ponad religiami. Bo

zobaczcie, że na przykład kiedy matka

traci dziecko, to to jej doświadczenie

jest tak dojmujące, że obojętne skąd ta

kobieta będzie pochodzić, jakie będzie

miała poglądy, w jakich czasach będzie

żyła, to będzie czuła zawsze mniej

więcej to samo i będzie się zachowywała

podobnie. Ten niewysłowiony ból skłoni

ją do podobnych reakcji, na przykład do

skamienienia z bólu, jak niobę.

tę figurę w sposób metaforyczny

przywołuje i powtarza też na przykład

Jan Kochanowski w trenach albo taka

cierpiąca matka będzie zmieni się w

wyjącą z bólu sukę jak Hekabę z mitu

trojańskiego, tak? Która to Hekabe,

królowa Troi straciła 50oro swoich

dzieci w wojnie trojańskiej. y czy tym

wzorcem będzie takie trwanie

do końca, takie jak mamy w typie

ikonograficznym Pieta, tak? Przy przy

tych zwłokach martwego dziecka, tak?

albo jak matka Boska pod krzyżem w

Ewangelii, albo jak Stabat Mater,

doloroza, tak z sekwencji

średniowiecznej, czy z naszego lamentu

świętokrzyskiego, czy później na

przykład z wielu, wielu opracowań

muzycznych Pergo Golesiego czy

Vivaldiego tego motywu Stabat Mater, czy

też właśnie jako opracowanego tego

motywu jako typu ikonograficznego na

wielu, wielu, wielu obrazach.

To będzie też na przykład matka, która

będzie też na zasadzie takiej wierności

do końca piła pod murem więzienia i

nasłuchiwała, co dzieje się z jej

dzieckiem poddawanym torturą. Jak pani

Rolisonowa w Dziadach. To jest akurat

przypadek z ostatniej matury

podstawowej, z ostatniego maja, bo to

właśnie dlatego tak często dają wam na

maturze ten motyw matki cierpiącej. Y

dlatego, że on jest taki takim jednym z

najbardziej uniwersalnych motywów.

Bo to właśnie jest jeden z tych

archetypów, które nas łączą ponad

wszelkimi podziałami, nawet ponad

przepaścią czasu. I my też dzięki temu

właściwie możemy czytać tę starą

literaturę. I paradoksalnie, może to

dziwne, ale nadal ją rozumieć. Czasem

nawet po tysiącach lat my nadal się

wzruszamy, kiedy czytamy, tylko tak

naprawdę czytamy nie ze streszczeń,

tylko bierzemy Homera do ręki i czytamy

w Iliadzie na przykład o spotkaniu

Achillesa z jego matką Tetydą, bo

widzimy w tym poemacie emocje jakie

zawsze się rodzą pomiędzy matką a

dzieckiem. Nawet jeżeli to dziecko jest

jakimś najgroźniejszym wojownikiem w

danym momencie.

wzruszamy się podobnie, kiedy

przyglądamy się w tym samym dziele, tak

w Iliadzie również spotkaniu Achillesa z

Priamem, spotkaniu śmiertelnych wrogów,

którzy jednak mimo wszystko potrafią

usiąść razem i razem płakać, bo oni

razem doświadczają czegoś bardzo

podobnego, czegoś identycznego. Oni

doświadczają dotyczącej nas wszystkich

nieuchronności i kruchości czy marności

ludzkiego losu. I oni w związku z tym są

w stanie zawiesić broń, tak? Usiąść

razem i razem nad tym lamentować.

Archetypy to są też pewne problemy,

pewne pytania, które są zawsze i

wszędzie żywe. Takie pytania typu nawet

zauważam, że do tej porwy

na takie tematy, pytania typu kim

jesteśmy, jacy jesteśmy, gdzie są

granice naszych możliwości, skąd się w

ogóle wzięliśmy, skąd przychodzimy i

dokąd zmierzamy, tak? Dlaczego też

musimy cierpieć? yyy skąd się wzięło

zło, którego presję ciągle czujemy, czy

też pytania o absolut, czy on istnieje?

A jeżeli tak, to jaka jest nasza do

niego relacja? Czy my chronimy się

gdzieś pod skrzydła tego absolutu, czy

przeciwnie, chcemy z nim rywalizować,

chcemy zająć jego miejsce. również to są

pytania o to, jak się odnosimy do siebie

nawzajem, jakie są nasze relacje

wzajemne też, jakie są nasze relacje ze

światem, z naturą.

To są takie same fundamentalne kwestie,

które ludzi frapowały od zawsze i zawsze

chyba będą frapować nadal, bo to są

pytania, na które nie ma odpowiedzi, a

jednak ciągle żywe. Zauważcie, dlatego

literatura jest ciągle żywa. No i

popatrzcie, właściwie cały wasz kanon

lektur jest zbudowany na archetypach.

Właściwie to cała literatura jest

właściwie o tym samym, bo istnieje pewna

pula doświadczeń ważnych dla ludzi,

takich które ludziom nigdy nie dadzą

spokoju i dlatego ludzie wciąż o tym

myślą i wciąż o tym piszą. Dlatego też

macie taką wyczerpywalną do pewnego

stopnia pulę tematów maturalnych, bo one

też będą się kręciły wokół paru

najbardziej fundamentalnych problemów

egzystencjalnych. One będą czasem

modyfikowane, ale archetypy są mało

modyfikowalne. One gdzieś tam w swoim

rdzeniu są niezmienne. Dlatego te wasze

tematy, nawet jak są trochę inaczej

formułowane na maturze, to one też

zawsze będą miały jakiś taki wspólny

rdzeń. Także tak jak przytoczyłam wam na

początku różne możliwe wariacje na temat

maturalnych tematów można powiedzieć

dotyczących archetypu. One mogą różnie

brzmieć, ale zobaczcie będą cały czas

dotyczyły tego samego. Według krytyki

archetypowej wyrastającej właśnie z

myśli Junga to cała literatura jest

takim jednym wielkim mitem.

jest takim właściwie dokładaniem

kolejnych cegiełek, kolejnych elementów

do jednej wielkiej opowieści, wielkiej

narracji, próbującej odkrywać sens bytu,

sens naszego istnienia, najgłębszy sens

w ogóle całej rzeczywistości i objaśniać

go, objaśniać go. Autor próbuje sobie,

innym, po to właściwie pisze się

książki. Nrop, o którym wam już mówiłam,

w ogóle określił literaturę jako taki

zbiór powtarzających się mitów i

archetypów. I myślę, że oczywiście miał

rację, ale doskonale rozumiał to już

wcześniej nawet przed Notopem Fryem nasz

Bruno Schulz i dał temu wyraz w swoim

świetnym eseju Mityzacja rzeczywistości.

Chciałam wam przeczytać jego początek,

bo on jest świetny. W ogóle cały ten

esej wam bardzo polecam, bo dzięki niemu

można zrozumieć wiele tematów. Wszystko

o mitologizacji. Właśnie wszystko o

mityzacji.

Posłuchajcie, istotą rzeczywistości jest

sens. Szulc tutaj specjalnie podkreśla

to słowo. Co nie ma sensu nie jest dla

nas rzeczywiste.

Każdy fragment rzeczywistości żyje

dzięki temu, że ma udział w jakimś

sensie uniwersalnym. To słowo sens jest

tu cały czas podkreślane. Stare

kosmogonie wyrażały to sentencją, że na

początku było słowo. Nienazwane nie

istnieje dla nas. Nazwać coś znaczy

włączyć to w jakiś sens uniwersalny.

Izolowanie, mozaikowe słowo jest

wytworem późniejszym, jest już

rezultatem techniki. Pierwotne słowo

było majaczeniem krążącym dookoła sensu

światła

czy świata. Tutaj jest takie troszeczkę

nieuzgodnione, tak? Niektórzy

badacze mówią, niektórzy edytorzy mówią,

że może tu chodzi o świat,

sens świata. W każdym razie chodzi tu o

to, że pierwotne słowo było majaczeniem

krążącym dookoła sensu świata czy

światła. Było wielką uniwersalną

całością.

To są niesamowicie ważne słowa, które

bardzo, bardzo wiele wyjaśniają.

Popatrzcie, to ten sens właśnie według

Szulca i według Junga też jednoczy

rzeczywistość i zapobiega takiemu jej

rozpadowi, który postępuje konsekwencję.

Od momentu, kiedy to nauka stała się

nowym paradygmatem

badania świata, odkrywania jego

tajemnic, patrzenia na ten świat, ten

nowy paradygmat szkiełka i oka, tak

zaczął przejmować kontrolę nad narracją

o rzeczywistości. Przypomnijcie sobie

taki fragment romantyczności, kiedy

narrator mówi do tego starca ze

szkiełkiem i okiem, czyli do

reprezentanta oświecenia. On mówi tak:

"Widzisz świat w proszku?

W każdej gwiazd iskierce nie znasz prawd

żywych, nie obaczysz cudu. Czyli właśnie

tutaj i Jung i Schulz oni starają się

zapobiegać takiemu rozproszkowaniu

świata, atomizacji rzeczywistości,

widzenia, postrzegania rzeczywistości w

takich malutkich fragmencikach,

badania właśnie jej na poziomie gdzieś

atomów, cząsteczek, a zatracania

sprzedczu tej jednej wielkiej opowieści

nadającej sens całości. Tutaj jeszcze

czekajcie, bo pamiętam z Fry taki fajny

cytat, który zaraz szukam i który też

na coś takiego podobnego wskazuje.

Popatrzcie, Fraj pisze tak: "Literatura

jest jednym z aspektów ludzkiego

przymusuzenia

w obliczu chaosu. Czyli właśnie ta

opowieść, ten mit złożony z archetypów

rzeczywistość nam porządkuje, on ją

objaśnia i w ten sposób dąży do sensu. I

właśnie ta metafora krążenia wokół tego

sensu yyy, której użył Szulc jest bardzo

trafna moim zdaniem, bo właśnie cała

literatura, wszystkie nasze opowieści to

jest takie jakby trochę po spirali

zbliżanie się coraz bardziej, coraz

bardziej do tego jądra, sensu właśnie,

czy też do tego, do tego światła, tak,

nie wiadomo czy tam było światła, czy

świata uszulca. W każdym razie i to i to

ma takie istotne znaczenie. No i właśnie

dzięki mitowi, dzięki archetypom, które

na ten mit się składają, one budują mit.

Właściwie możemy mówić o takim unum

mundum, świecie jednym zjednoczonym w

opowieści i przez opowieść. Jak pisze

Szulc, ta opowieść właśnie krąży wokół

sensu świata. To jest takie krążenie

właśnie wokół tej najbardziej

podstawowej prawdy. To jest dokładnie to

samo, co mówił Jung, ale też to samo, co

mniej więcej wynika z koncepcji monomitu

Josepa Kambela, którego już tutaj

wspomniałam. Joseph Kambell to jest ten

pan od właśnie monomitu i podróży

bohatera. Trajektoria tej kambelowskiej

podróży bohatera, zobaczcie, że też ma

kształt okręgu. Nie jest jakimś

linearnym przemieszczaniem się. postaci

bohatera, tylko zataczaniem kolejnych

kręgów wokół jakiejś ukrytej prawdy,

wokół sensu. Zauważcie, że niemal każdy

bohater i powieści i filmu odbywa taką

podróż bohatera i Odyseusz i Wokulski i

Hobbit i Luke Skywalker i Batman, i Tony

Stark i nawet bohater filmu Formuła 1,

na który zabrali mnie moi synowie, bo

oni czasem zabierają mnie na takie różne

rzeczy i sobie później je rozbieramy

właśnie tak pod kątem archetypów i pod

kątem różnych kontekstów kulturowych. I

nawet w takim filmie o czymś całkiem

nowoczesnym, o wyścigach w Formule 1 też

dostrzegliśmy ten wzorec podróży

bohatera. Czemu nie? To jest właśnie

archetyp. To jest wzorzec tak

powtarzalny, poniekąd konieczny,

wynikający z tego, że tak po prostu

działa nasza psychika. tak powtarzalny,

że znajdziemy go i współcześnie w takich

tematach bardzo nowoczesnych, można by

powiedzieć i ileś tysięcy lat temu. Yyy,

zatem tak naprawdę, kiedy byście chcieli

realizować ten temat na maturze, to do

jakiej lektury byście nie sięgnęli, w

każdej znajdziecie jakieś archetypy.

One będą oczywiście przybierać rozmaite

warianty.

Twórcy będą je do pewnego stopnia

modyfikować na różne sposoby. Czasem

będą nimi grać czy z nimi grać. Ale one

wciąż będą rozpoznawalne, bo ten ich

rdzeń jest właśnie taki niezmienny,

można powiedzieć. Trudność opracowania

tego tematu polega nie na niedoborze

materiału, ale raczej na jego nadmiarze

tego materiału, który macie do

dyspozycji, jeżeli chodzi o całą

literaturę, całą kulturę i o wasze

lektury. I trudność tu będzie polegała

na konieczności selekcji tego materiału,

takiej mądrej selekcji. Zobaczcie, że

właściwie cała wasza matura tak naprawdę

na tym właśnie polega, żeby umieć

odszukiwać związki między wszystkim a

wszystkim, między tekstami kultury. I to

właściwie i na rozszerzeniu, i na

podstawie. Uważam, że to właśnie daje

prawdziwą frajdę z czytania

czegokolwiek, bo pokazuje nam

takie nasze własne połączenia ze światem

i z całą resztą ludzkości. Takie

czytanie wdraża nas wspólnotę ludzkiego

doświadczenia,

a dzięki temu my możemy zdobywać też

wiedzę i o sobie samych, i o świecie, i

o nas w tym świecie funkcjonujących, i o

relacjach do innych i możemy powoli

odkrywać dzięki temu być może nawet sens

swojego istnienia.

Na pewno samych korzeni archetypów, ich

pierwszych realizacji będziemy szukać,

gdybyście chcieli pisać taki temat na

maturze, gdybyście musieli pisać na

przykład taki temat na maturze, to

korzenie archetypów będziemy szukać u

najodleglejszych źródeł kultury na tym

obszarze arche, czyli tego co pradawne,

czyli w najstarszych tekstach kultury,

czyli oczywiście w mitach, zatem w

mitologii greckiej, ale tak naprawdę

każdej innej. Jeżeli lubicie inne

mitologie, jakieś północne eddy,

cokolwiek, to tam również znajdziecie

oczywiście archetypy oraz rzecz jasna w

Biblii, która również jest zbiorem

rozmaitych mitów, czyli tych potężnych

opowieści objaśniających świat,

nadających światu sens, rozjaśniających

mroki niezrozumienia rzeczywistości.

Zatem to, co jest pewne to fakt, że mit

jest rezerwuar i źródłem archetypów. One

tutaj się właśnie w tym miejscu

wyłaniają, ukazują naszym oczom po raz

pierwszy, a później są już tylko na

kolejne sposoby, w kolejnych epokach

jakoś aktualizowane, konkretyzowane,

choć to ich sedno, ich rdzeń mamy wciąż

ten sam, niezmienny i zawsze do

wytropienia. Kiedy myślę o archetypach,

to tak na szybko tworzy mi się w głowie

taka ich typologia. Widzę, że istnieją

na przykład jakieś archetypowe sytuacje,

na przykład stwarzania świata, które

zwykle jest porządkowaniem, oddzielaniem

czegoś od czegoś, światła, od ciemności,

lądu, od wody, jest jakimś wyłanianiem

się porządku, czyli kosmosu, z

pierwotnego chaosu. Sytuacja archetypowa

to też jest na przykład sytuacja walki

dobra ze złem, którą doskonale znacie z

mnóstwa tekstów kultury, od

najdawniejszych po współczesne, po

jakichś Avengersów nawet. I mamy tych

wariantów ogrom. Następny, następny taki

rodzaj archetypów to archetypowe

postaci, na przykład ojca, mędrca,

władcy, króla, czy czy jakiejś właśnie

kobiety, matki, czy matki cierpiącej. No

będzie tych postaci tutaj mnóstwo.

Następnie archetypowe modele relacji

między postaciami. Na przykład

rywalizacja między ojcem a synem albo

między właśnie jakim człowiekiem a

Bogiem również się zdarza. Albo związek

syna z matką albo na przykład to, że w

różnych opowieściach mamy taki układ

postaci, gdzie występują dwie siostry.

Jedna jasna do blondynka, tak? Dobra,

druga ciemna, zła, co znacie doskonale z

mnóstwa baśni. czy oczywiście z

balladyny.

Następnie archetypowe reakcje postaci na

dane okoliczności,

czyli coś w rodzaju takich archetypowych

postaw. Na przykład właśnie to

cierpienie matki w wyniku utraty

dziecka, o którym już wspomniałam, czy

reakcja na niezawinione cierpienie. Jak

widzicie to u Hioba i w mnóstwie innych

kolejnych tekstów. Reakcja na własną

winę, na przykład, reakcja na utratę

domu, na wykorzenienie. I tutaj to się

wiąże z tym typem homowiator, tak? czy

reakcja na brak kontroli nad własnym

losem, gdzie będziemy mieć takie motywy

jak Teatrum Mundi, czy Deus Ridens, czy

koncepcje fatu,

albo na przykład reakcja na przewagę

bogów czy jakkolwiek pojętego absolutu

nad człowiekiem, gdzie będziemy mieli na

przykład taki topos hybris, tak, który

znamy i u Kreona i u Konrada z trzeciej

części Dziadów jako jakąś odległą

reperkusję, ale taką o wspólnym rdzeniu

z tragedią antyczną.

Następnie jakieś archetypowe schematy

fabularne, takie gdzie na przykład mamy

winę i w konsekwencji kary. No sami

widzicie, jak tego jest dużo. Mamy to w

Baśniach, mamy to w Balladach, mamy to u

Dostojewskiego, czy też taki schemat, o

którym już tutaj wspomniałam, podróży

bohatera z wszystkimi jej

poszczególnymi, ciągle powtarzającymi

się etapami, z których każdy z kolei też

może być rozpatrywany jako osobny

archetyp. Na przykład ta katabaza,

zejście do podziemia. Ostatnio oglądałam

Hamneta, gdzie ta katabaza, motyw czy

archetyp katabazy jest bardzo mocno

wyeksponowany. Jest tam taka otchłań w

lesie, dziura w lesie, która później

pojawia się też na scenie, na dyskach

teatru. To właśnie sygnalizuje nam

konieczność stąpienia do otchłani, do

piekieł, czyli takiej konfrontacji z

najgorszym. To jest ten model fabularny,

który prowadzi nawet do śmierci, czy to

rozumianej w sposób dosłowny, czy

symboliczny. Następnie będziemy mieć

pewne archetypowe gesty, na przykład jak

gest stwarzania czegoś w pierwszej

kolejności oczywiście świata,

rzeczywistości, ale też dzieła sztuki,

opowieści, świata przedstawionego. Tutaj

będziemy mieć wszystkie te modele

artifex Faber, tak czasem Deus Artifex,

Deus fader, Faber, czyli taki bóg jakby,

który no nawet nie wiadomo czy tu Bóg

naśladuje artystę, czy artysta Boga.

Następnie archetypowe miejsca.

Taka topika spacjalna, topika miejsc

jest bardzo, bardzo rozbudowana. Na

przykład archetyp raju, jakoś tam

łączący się z tym archetyp Arkadii,

topos lokus Amenus, locus, horridus. Ja

wam kiedyś zrobiłam filmik na ten temat

z cyklu tak zwanej wielkiej mapy motywu.

Widzę, że on nie cieszy się jakąś dużą

popularnością, bo może nie ma jakiegoś

takiego tytułu, który by wskazywał na

bezpośrednie powiązanie z maturą, ale

tak naprawdę to wszystkie te tematy,

gdzie pokazuje jak wiązać ze sobą

poszczególne teksty i na jakich

płaszczyznach są bardzo mocno z maturą

związane, bo matura właśnie na tym

polega. Następny taki, takie odmiany

powiedzmy archetypów to mogą być

archetypowe pojmowanie czasu. Powiedzmy

na przykład czas jako rozumiany

cyklicznie, tak? Jako koło, jako wieczny

powrót, jako wielki rok na przykład z

wielkim pożarem pod koniec cyklów, czyli

ekpyrozis, z jakąś katastrofą na końcu

każdego tego cyklu. Następny taki model

czasu to czas widziany jako niszczyciel,

pożeracz własnych dzieci, chronos.

którego utożsamiamy z kronosem

mitologicznym albo też czas widziany

jako kairos okazio, czyli ten czas

rozumiany punktowo, taki jeden moment

uciekający, ten który mamy w sentencji

carpediem. Yyy, no jeszcze mamy też

nawet jakieś archetypiczne czy

archetypowe przedmioty, jakieś

artefakty, na przykład miecze słynnych

rycerzy znanych z tekstów kultury. Yyy,

niekiedy powiadano, że na przykład yyy

miecz yyy Rolanda, słynny Durendal,

wcześniej należał do Hektora, tego,

który walczył w obronie Troi. Jest to

powiedziane na przykład w Orlandzie

szalonym Ariosta. No mamy tych mieczów

dużo włącznie z tym, że macie no nie

wiem miecz z pieśni o nibelach i z opery

Wagnera, później z pierścienia

nibelungów, gdzie Zygmunt wyrywa miecz z

drzewa tkwiący tam i przeznaczony tylko

dla tego, kto go potrafi wyrwać. To to

też jest archetyp. albo miecz Parsifala,

albo no już współcześnie macie miecz

Aragorna, Anduril, tak, z władcy

pierścieni, wykuty ze szczątków Narzila

przez elfickich kowali w Rivendel. Tak,

także widzicie, że tutaj te archetypy

wędrują sobie naprawdę od początku

dziejów po po dziś dzień. yyy czy

będziemy mieć jakieś takie inne

archetypy typu święty Gral na przykład

znany z legend o Parsvalu albo później z

filmu słynnego o z filmów właściwie

cyklu o Indianie Jonesie i pewnie długo

by jeszcze można się tak zastanawiać i

nad słusznością i nad trafnością tak

wyodrębnionych i tak nazwanych typów

archetypów i nad kompletnością tej listy

ona na 100% nie jest kompletna ale na

potrzeby matury już nam to z całą

pewnością wystarczy, a do napisania

jednego wypracowania to będzie nawet

nadmiarowy. To teraz tak na szybko

przyjrzyjmy się paru tekstom kultury,

jak w nich wytropić archetypy. To już

jest takie mówienie, wiecie, co zrobić

na maturze, w akapitach rozwinięcia,

kiedy musimy pisać o konkretnym tekście

literackim. No to najpierw oczywiście

Iliada i Odyseja. To są wielkie dzieła o

ludzkim losie, o człowieku przede

wszystkim jak dla mnie stającym twarzą w

twarz ze swoim przeznaczeniem. Czyli

rozumując w taki sposób alegoryczny,

North Prime mówił, że cała wielka

literatura jest alegoryczna. Właśnie to

jest opowieść o nas wszystkich, o każdym

człowieku z każdych czasów, bo my

wszyscy musimy jakoś z naszym losem się

zmierzyć. yyy same mity, jak również i

epos, którego materią jest przecież mit

w pierwszej kolejności, pokazują nam na

tej konkretnej fabule iliady tutaj. Yyy,

a fabuła to jest to samo co mitos, tak?

Łacińska fabula to jest to samo co

grecki mitos. Więc na tym przykładzie

dziejów konkretnego bohatera pokazują

nam pewne uniwersalne doświadczenie

człowieka. Tak by mógł brzmieć argument

w rozprawce

o uniwersalności doposów, tak? o tym,

jak one tworzą uniwersalne sensy dzieła.

Achilles, zauważcie, jest archetypem

wojownika, który jak pamiętacie wybiera

udział w wojnie trojańskiej, a wraz z

tym wyborem wybiera życie krótkie, ale

intensywne, takie, które może być godne

podziwu i może przynieść sławę, chwałę.

Życie, które pozwoli zachować

wojownikowi timę, czyli cześć. I ten

archetyp wojownika

to jest archetyp człowieka, który nie

boi się właśnie zmierzyć z własnym

losem, ale też szerzej to jest po prostu

pewien model człowieczeństwa,

który pokazuje to jak człowiek się

formuje, jak się kształtuje w

konfrontacji właśnie z własnym losem,

jak się kształtuje w agonie, w takim

zmaganiu się, tak, w rywalizacji, w

takim agonie właśnie rozumianym nie

tylko dosłownie jako walka z

przeciwnikiem na polu bitwy, ale

rozumiałem też szeroko jako właśnie

mierzenie się z własnym przeznaczeniem.

To jest heroiczna koncepcja

człowieczeństwa archetypowa. Heros jest

zawsze megalopsychos, czyli

wielkoduszny, czyli jest kimś, kto z

jednej strony zna swoją wartość i bierze

ją na siebie, a z drugiej strony właśnie

jest w stanie ten swój los udźwignąć.

Jak to pisał Arystoteles w etyce

nikomachejskiej, megalopsychos to jest

ten, który uważa się za godnego wielkich

rzeczy, czynienia wielkich rzeczy i

rzeczywiście jest ich godzien. A heroizm

to jest dokonywanie właśnie wielkich

rzeczy. A dokonywanie wielkich rzeczy

oznacza zgodę na swój los plus w obliczu

tej zgody działanie. Mimo wiedzy o

nieuchronnym końcu, mimo wiedzy o tym,

że właściwie

zmierzamy do śmierci. Iliadzie heroiczny

człowiek to jest ten, kto zna swoje

przeznaczenie, wie o tym, że zginie, że

niewiele życia już przed nim zostało,

nie łudzi się, że to przeznaczenie go

ominie, ale co ważne, mimo to działa,

mimo to nie rezygnuje. Porównajcie to z

koncepcją wpisaną w mit Syzyfa Alberta

Kamisa albo z doktorem Rie z Jumy.

Popatrzcie, oni tam Syzyf toczy swój

kamień, mimo że to jest bez sensu, mimo

że on zaraz spadnie, działa, nie

rezygnuje z działania w obliczu swojego

losu. Podobnie doktor Je i jego kompanii

tak walczą z dżumą, mimo że wiedzą, że

nie zwyciężą w taki bezpośredni dosłowny

sposób, ale mówią, że jedyna przyzwoita

podstawa, jedyna godna podstawa to jest

działanie w obliczu tego losu, w obliczu

tam zła, tak?

los się tutaj zło akurat, ale robienie

tego co do mnie należy, nawet w takich

okolicznościach zdawałoby się

beznadziejnych.

Achilles wie, że jeżeli zostanie pod

troją zginie, a jeżeli wróci do domu, to

przeżyje, ale wtedy zostanie zapomniany.

Heroizm polega właśnie na tym, że on

wybiera to pierwsze, tak? Życie

intensywne, a nie długie i spokojne.

Yyy, Achilles nie ucieka przed losem,

nie buntuje się przeciwko niemu w jakiś

histeryczny sposób. On nie negocjuje ze

swoją koniecznością anankę, tak? Yyy, on

przyjmuje wielkość tego swojego losu,

tak jak i własną, swoją własną wielkość.

tam takie y taki cytat o przyjmowaniu

losu, potężnieniu losu jest w weselu

gdzieś pamiętam tak jak jakoś mi się tak

kołacze też po głowie. Także zobaczcie

jak odległe reperkusje mają te archetypy

i to jest właśnie archetyp taki

koncepcja losu, tak? Fatum i postawy

człowieka wobec tego losu. I ta postawa

Achillesa jest archetypowa i on sam jest

archetypem i wojownika i Herosa. Tak.

takiego człowieka, który wybiera postawę

heroiczną. I sama ta koncepcja losu też

jest archetypem. I konfrontacja

człowieka z losem też może być pojmowana

jako archetyp. To jest po prostu

wzorzec pojmowania losu i

człowieczeństwa wobec tego losu. To jest

archetyp, ponieważ jest wzorcem wciąż

powtarzanym w dziejach kultury. O takim

samym zmaganiu się z losem mówi przecież

mnóstwo fundamentalnych dzieł.

Zobaczcie, że i Edyp Sofuklesa i

Antygona Fuklesa i Magbet i Hamlet

Shzakespeira i księga Hioba i pieśń o

Rolandzie pod jak wieloma względami

zauważcie Roland przypomina Achillesa i

boska komedia też tak gdzie już w

pierwszych wersach Dante staje w obliczu

swojego losu i lalka nawet tak Prusa i

proces i bluma jak przed chwilą

wskazaliśmy, ale nie tylko wcale teksty

literackie, bo na przykład też też

słynna genialna szakona de mall z

drugiej partity na skrzypce solo bacha.

To jest jedna z takich najczystszych

artystycznych form wyrażających właśnie

to odważne stanięcie twarzą w twarz z

koniecznością,

bez żadnej histerii, bez jakiejś

małodusznej rozpaczy, a raczej z takim

spokojnym smutkiem, zgody na własne

przeznaczenie.

To słychać w tych ostinatowych

wariacjach. Tak.

Szakony, ostinatowe wariacje to takie,

gdzie ostinato oznacza te nieuchronność

losu, tak? Tam cały czas powtarza się

taki rytm, który o tym losie nam mówi.

No mamy też wielki motyw losu w

symfonii, w piątej symfonii Betowena.

Tak, to z tej rany, nawet w muzyce.

Zobaczcie, mamy to. Natomiast wariacje

w Szakonie świadczą o tym, że jedynym

pewnikiem

dotyczącym naszego losu, takim

niezmiennym pewnikiem paradoksalnie jest

jego zmienność. Właśnie wariacje to jest

zmienność, tak? Zmienianie się,

powtarzanie

danego tematu w kolejnych wariacjach, w

kolejnych jakichś przemianach. Także

popatrzcie, mamy tutaj ten los taki

bezlitosny

jak u Homera. To ostinato nam na to

wskazuje i wszystko co się dzieje w

życiu ludzkim to dzieje się w obrębie

tego losu. Jesteśmy jakoś w nim

uwięzieni, ale nie panikujemy z tego

powodu, nie rozpaczamy, tylko bierzemy

to na klatę. Tak. Najlepszy dowód na

taką archetypiczność

mierzenia się człowieka z losem. ale też

w takim kontekście wojennym. Ten

kontekst wojenny staje się takim bardzo

dobrym egzemplum, tak, bardzo dobrym

przykładem, żeby pokazać, żeby jakoś

ucieleśnić ten archetyp. To jest

ostatnia powieść Szczepana Twardocha

NUL. Yyy to jest powieść o obecnie

toczącej się wojnie w Ukrainie, gdzie

wszystko dzieje się tu i teraz w takiej

dość wulgarnej teraźniejszości,

doraźności.

Y, mówiąc wulgarnej, mam na myśli takiej

bardzo pospolitej, momentami

naturalistycznej, ale też mam na myśli

to, że bohaterowie wyrażają się tam

wulgarnie, bo w obliczu sytuacji

granicznej tak naprawdę nic się nie

uwzniiośla, tak? tylko właśnie wyklina

się na czym świat stoi, bo to jest

jedyny wtedy dostępny język. A

jednocześnie mocem do tej książki

są słowa z iady, które spróbuję wam

tutaj znaleźć również w moim przepastnym

kindlu. Posłuchajcie,

nieraz mi matka mówiła tetyda o stopach

srebrzystych, że dwie prowadzą mnie kery

dwiema drogami do śmierci. Jeśli pod

grodem trojańskim zostanę, by dalej tam

walczyć, nie ma stąd dla mnie powrotu,

lecz sławę wieczną uzyskam. Jeśli do

domu powrócę, do mojej ziemi kochanej,

sławy nie zyskam. Lecz w zamian życie

szczęśliwe i długie los mi przeznaczy,

nieprędko dosięgnę czarnych bram

śmierci. To jest dokładnie ten fragment,

o którym wam mówiłam, że Achilles może

wybrać to lub to. Popatrzcie, ten

fragment równie dobrze można odnieść do

obecnie toczącej się współczesnej wojny

tej z dronami, tak, z jakimiś

nowoczesnymi technologiami

wojowników prowadzą te same kery.

Niesamowite. Aż dreszcze można mieć, jak

się o tym myśli.

No i zobaczcie, w każdym z tych dzieł

człowiek jest rozumiany też jako taki

byt dramatyczny, czyli byt

jakby w trakcie dziania się, w akcji,

tak? Bo słowo drama to jest dzianie się

właśnie. To jest taki byt formujący się

właśnie w działaniu, w trakcie swojego

życia, stający się niejako taką sumą

znaczeń, sumą swoich działań. Yyy,

dlatego też na przykład pieśń o

Rolandzie nazywa się należy do gatunku

shon theest, czyli pieśń właśnie o

czynach. Czynach, dzięki którym bohater

istnieje, dzięki którym my go znamy i

pamiętamy do dziś. To też jest takie

właśnie archetypowe podejście do

człowieczeństwa. W filie znajdziemy

jeszcze wiele więcej innych archetypów.

Ja wskazałam wam na ten, który uważam za

taki nadrzędny, główny, taką dominantę

tematyczną tego utworu, ale mamy też na

przykład archetyp związany

z końcem świata, z takim zakładem małej

cywilizacji, potężnej troi, której

potęga

do mimo wszystko nie zdołała jej

uchronić przed fatum, również znowu tak

fatum zapowiadającym upadek. ten

archetyp idzie następnie dalej znowu też

przez kolejne epoki powraca za każdym

razem kiedy ludzie stają przed podobnym

wyzwaniem w podobnych sytuacjach czyli

tak jak mówiłam archetypy są pewnymi

stałymi typami reakcji na daną sytuację

jeżeli przed danym kryzysem danym

wyzwaniem staniemy to zazwyczaj

zachowamy się tak samo w podobny sposób

bez względu na czasy bez względu na

kulturę spróbujcie przeczytać sobie

wiersz Herberta o Troi. On tak naprawdę

jest o Warszawie zrujnowanej podczas II

wojny światowej, zwłaszcza podczas

powstania warszawskiego. Ja duże partie

tego wiersza znam na pamięć, bo

pamiętam, że to był pierwszy wiersz,

którego analizę pisałam w liceum i na

początku wydawało mi się to nie do

zrobienia, a później jak już zaczęłam,

to poszło i do tej pory uwielbiam

analizować wiersze. Ten wiersz brzmi,

słuchajcie, o Warszawie

po II wojnie światowej. Wiersz brzmi, ma

tytuł Oroj, a brzmi tak: "O trojo, trojo

archeolog przez palce twój przesypie

popiół, a pożar większy od Iliady na

siedem strun, za mało strun, potrzebny

chór, lamentów morze i łoskot gór,

kamienny deszcz. Jak wyprowadzić z ruin

ludzi? Jak wyprowadzić z wierszy chór?"

myśli poeta doskonały jak soli słup

dostojnie niemy. Jest o tym, że no

w obliczu takiej katastrofy, takiej

zagłady poeta staje się niemy, obraca

się w słup soli. w tym małym fragmencie,

to nie jest cały wiersz, to jest jego

początek, jest już tyle nawiązań

kulturowych i to jest właśnie taki jeden

wielki archetyp zagłady, tak, upadku

całego znanego nam świata, jakiejś małej

cywilizacji całej. No możemy napomknąć

tutaj na przykład w kontekście Odyseji.

Oysei można mówić też bardzo długo, ale

tutaj tylko wspomnę. To jest tu mamy

archetyp podróży bohatera, ale też

takiej podróży, no śledzonej dosłownie,

kiedy śledzimy fabułę Odysei, ale też

takiej podróży rozumianej uniwersalnie,

metaforycznie, alegorycznie, podróży do

korzeni, powrotu do domu, jakiejś też

podróży ku pełni, ku dojrzewaniu, ku też

formowaniu swojego człowieczeństwa, a w

drodze mierzenie się z kolejnymi

wyzwaniami, tak jak w podróży bohater

tej, o której pisze Joseph Kambell, a w

drodze wypełnianie misji i w efekcie

właśnie takie samopoznanie,

znów realizowanie własnego losu, znów

ten ruch Odysa w trakcie trwania akcji

to takie krążenie wokół ukrytej prawdy,

prawdy, która jest gdzieś we wnętrzu, w

środku, taka do odkrycia jeszcze. Tak,

to nadal jest heroiczna wizja człowieka,

taka jak w Iliadzie. Kolejnym utworem,

który jest bardzo dobry do pisania o

archetypach na pewno są chłopi. Ja wam

chłopów w ogóle bardzo polecam, mimo że

oni teraz już w lekturach są w

fragmentach jedynie dawniej była jesień,

a tak naprawdę to jest taki cykl

czterech części czy czterech osobnych

powieści. Taka tetralogia można

powiedzieć. Dlatego chłopi są tutaj

świetni do mówienia o archetypach, że

oni mówią o społeczności

przednowoczesnej, takiej społeczności

pierwotnej, tak ukształtowanej jak te

społeczności, które znacie z mitów,

takiej społeczności, która jest ściśle

związana z naturą i podlega twardym

zasadom tej natury, podlega rytmom,

cyklom wegetacyjnym,

które niejako wymuszają na człowieku

walkę o przetrwanie I w tej walce ważna

jest spójność, jedność tej wspólnoty.

Tak, człowiek we wspólnocie tylko tę

walkę wygra w pojedynkę, nie? A z kolei

właśnie tę wspólnotę cementuje jakiś

system wierzeń, rytuałów, obrzędów. A to

wszystko przecież składa się z

archetypów. Dlatego chłopi to jest

kopalnia archetypów odzwierciedlających

właśnie tę rytualną tkankę wiążącą

człowieka z naturą. W chłopach będziemy

mieć na przykład archetyp cyklicznego

czasu wyznaczanego przez rytm

wegetacyjny,

nad którym nadbudowuje się roczny rytm

tradycji, obrzędów, zwyczajów,

rytm też liturgiczny, tak, świąt

kościelnych. Będziemy mieli archetypy

przestrzeni, archetyp przestrzeni

właściwie jako takiego uniwersum

rozumianego całościowo, kompletnie.

Będziemy mieli jakiś archetyp

zbiorowości, wspólnoty, która tutaj

staje się zbiorowym bohaterem, która

właśnie próbuje tę spójność utrzymać

jako ten zbiorowy bohater. Utrzymuje ją

właśnie kultywując tradycje zakorzenione

w archetypie. Będziemy mieli oczywiście

w postaci boryny uosobiony

patriarchalizm, czyli archetyp ojca, ale

też tego siewcy

jakby w postaci Boryny. w postać Boryny

mamy wpisano wpisany archetyp władcy czy

takiego lidera społeczności, który z

jednej strony dominuje, rządzi pod

jakimiś względami, z drugiej strony

zmaga się z konkurentami,

który zaprowadza swój porządek, swoje

zasady we własnej rodzinie, ale też we

wsi chciałby, który momentami jest

łaskawy i dobroduszny, ale momentami

przybiera taką postać tyrana, który nie

waha się uciekać do przemocy na

przykład. względem Witka, Antka czy

później względem Jagny również będziemy

mieli archetyp tego konfliktu

między ojcem a synem, czyli cały ten

konflikt Antka z ojcem, tak, z Maciejem

Boryną. Będziemy mieli no taki motyw też

ważny braku matki i ciągłe takie

wspominanie, że no bez gospodyni to

tutaj wszystko niszczeje.

Za chwilę pojawi nam się

jakby żeby wypełnić ten brak tego

czynnika kobiecego, tak, tego archetypu

kobiety, pojawi nam się jagna, ale ona

nie stanie się matką. No zobaczcie, tu

będzie zakwestionowany ten archetyp

matki, kobiety płodnej, no też przez to

często takiej uległej, bo zobaczcie, że

archetypowa kobieta jest taka bierna,

tak jak Gaja. Tak, ona jest zapładniana

przez uranosa. Ona jakby nie działa,

tylko czeka na działanie tego

pierwiastka czynnika męskiego. Tak samo

tutaj Jagna. Ona z jednej strony właśnie

nie będzie chciała być matką, ona nie

będzie chciała być w ciąży. Ona będzie

tu pokazana jako taka bierna

buntowniczka. Ona się będzie odcinać od

tej społeczności przez swoją bierność.

Będzie się chciała wyłączać z niej przez

taką no taką bierną agresję trochę byśmy

powiedzieli, bo ona nie będzie miała

żadnej innej formy obrony przed taką

agresją czynną, tak? tą męską, tą

wypływającą z patriarchalnego urządzenia

tego świata przedstawionego. Ona

wreszcie zmieni nam się tutaj w ten

archetyp y fam fatal. To będzie taka

kobieta, która jakoś tam od środka

doprowadzi albo spróbuje doprowadzić do

erozji tej społeczności scementowanej

różnymi zasadami właśnie jakimiś

rytuałami, obrzędami. Pojawi się też na

przykład takie pomniejsze figury się

pojawią, tak? Agata jako figura wygnańca

czy wygnanki, tak, która ta której nie

ma miejsca we wsi, bo obciąża właśnie

tutaj yyy mieszkańców y to tym swoim

nadmiarem, nadmiarowością, tak, w

obliczu konieczności walki o byt, o

przetrwanie i ona schodzi, zobaczcie,

gdzieś tam w hierarchii poniżej

zwierząt. I to jest bardzo

charakterystyczne dla tych pierwotnych

społeczności, że człowiek, który jest

nieproduktywny, nic już nie może wnieść,

jest tylko obciążeniem dla społeczności.

Jego obecność może sprawić, że trudniej

nam będzie przetrwać jako jedna całość,

jedna zbiorowość. Pojawi się też roch,

który jest archetypem mędrca, takiego

duchowego przewodnika. Także zobaczcie,

to są takie przykłady, którymi rzuca.

Można sobie wziąć tych chłopów i

przeanalizować pod kątem archetypów. Tam

właściwie każdy z motywów, który chłopów

buduje ma jakieś archetypiczne

zakorzenienie, ma rangę archetypu.

Oczywiście następny taki utwór to sklepy

cynamonowe. Sklepów cynamonowych nie

można tutaj pominąć, bo pamiętacie, że

Szulc był specjalistą od mitu, od

archetypu. Zatem on tka swoje utwory

właśnie z takich najbardziej

fundamentalnych motywów. Znajdziemy u

niego niesamowitą koncepcję czasu,

cykliczną, niezwykle rozbudowaną,

niezwykle kreatywną, bo ten czas będzie

taki czasem właśnie skondensowany,

czasem będzie zwalniał, będzie

zatrzymywany. Nie chcę tutaj się już w

to wgłębiać, bo o tym można by mówić w

nieskończoność. Chcę tylko

zasygnalizować pewne tematy. Będziemy

mieli archetypicznie rozumianą

przestrzeń, taką właśnie zorganizowaną

koncentrycznie jak w mitach. Jakby tak

patrząc na opowiadania jako na całość,

tak to ta przestrzeń tam będzie taka

koncentryczna, trochę jak mandala, a

czasem jak labirynt, który też ma swoje

centrum, ten archetyp centrum takiego

właśnie jakiegoś mistycznego,

niezwykłego, tajemniczego, gdzieś

ukrytego w środku, do którego się dąży,

który się okrąża często właśnie w

poszukiwaniu sensu, tak jak w tym

tytułowym opowiadaniu Sklepy cynamonowe,

to też jest przecież archetypowe.

Będziemy mieli bohaterów, którzy

wcielają różne archetypy. Archetyp

dojrzewającego chłopca. Tak jak w każdej

takiej Bildung Roman, tutaj mamy cykl

opowiadań w prawdzie, ale cały ten

archetyp,

no właściwie bohatera odbywającego swoją

podróż, więc podróż bohatera jak

najbardziej. Nawet w tym opowiadaniu

sklepy cynamonowe. Będziemy mieli

archetyp ojca patriarchy, który zmaga

się z Bogiem, który raz wchodzi w

funkcję takiego demiurga, stwórcy,

takiego ułomnego stwórcy. Trochę tutaj

Szulc wykaże się niezwykłą

kreatywnością. On będzie grał z tym

archetypem. On czasem go będzie

pokazywał w sposób wzniosły językiem

stylizowanym na biblijny w jakiś

niesamowicie podniosłych scenach

widzianych gdzieś tam oczyma dziecka, a

z drugiej strony będzie go pokazywał

groteskowo jako taką figurę wycofującą

się z przestrzeni przedstawionej,

wycofującą się z życia, stającą się czy

to śmieszną, czy to słabą, czy to taką

właśnie tracącą swoją moc. Będziemy mieć

też nieobecną matkę, o której nie za

wiele wiemy. Będziemy mieć te dziurę

taką próżnie tak po kobiecie. Ona gdzieś

jest, ale zobaczcie, że jest mało

eksponowana. Ale za to jako archetyp

kobiecości wkroczy nam tu na scenę

Adela, która jest taką kobiecością

utożsamianą wciel jakby do utożsamianą,

wcielaną przez cielesność. Chciałam

powiedzieć, że taką właśnie sprowadzaną

do cielesności.

jest też trochę taką tutaj czarownicą,

która burzy te eksperymenty ojca

Demiurga w taki dość wulgarny sposób.

Jakby tak ona chce tylko posprzątać,

tak? I wchodzi wszędzie z miotłą i burzy

na przykład te hodowlę egzotycznych

ptaków ojca. Ona jest taką destruktorką

ładu. Zobaczcie, też taka famatal dzięki

temu, tak jak Lilit

z apokryfów biblijnych albo tak jak Ewa,

tak, która sprowadziła na świat zło. Ona

jest takim pierwiastkiem obcym w tym

świecie, w którym ojciec stwórca, ojciec

Demiurg chciał zaprowadzić ład, co na

przykład widać w opowiadaniu na

wiedzenie. Yyy, będziemy mieć też Adelę

jako taki irracjonalny pierwiastek w tym

świecie porządkowanym przez ojca.

Właśnie będziemy mieli też archetypowe

modele fabularne, takie wydarzenia

archetypowe, tak jak właśnie ta wędrówka

do centrum labiryntu, próba odnalezienia

tego centrum,

wyprawa właśnie w kierunku czegoś, co

kusi, co obiecuje jakieś niezwykłe

doznania. No też wędrówka do domu w tym

tytułowym opowiadaniu sklep cynamonowe,

tak jak u Odyssa. Tak, do domu, który

niby wiadomo gdzie jest, tak jak i taka

odysowa, ale ta przestrzeń okazuje się,

po której porusza się bohater na tyle

zwodnicza, na tyle uwodzicielska, na

tyle labilna, oniryczna, że nie da się

do tego domu trafić. Nie da się trafić

też do tego centrum uniwersum. Nie da go

się odnaleźć. Podobnie właśnie jak w

Odysei, który no na nie tak wielkim

obszarze przecież błąka się przez 10 lat

po morzach i nie jest w stanie na Itakę

dotrzeć. Jest wciągany w coraz te nowe

przygody, awantury, usidlany przez

kolejne pokusy i nie może odnaleźć

punktu, do którego zmierza. absolutnie

archetypowe. Tutaj jako kontekst możecie

sobie wziąć na przykład piękny wiersz

Kawafisa czy powrót Odysa Wyspiańskiego,

który jeszcze inaczej ten archetyp

przetwarza. Yyy, skupia się na tym, co

się stało po powrocie Oddysa i że ten

powrót taki, no właściwie mimo że

wrócił, to ten powrót jest niemożliwy w

takim rozumieniu idealnym. Albo właśnie

wracając jeszcze na chwilę do tego

opowiadania na wiedzenie, które jest

krótkie, ale dość niesamowite, tam mamy

zmaganie ojca. zmaganie się ojca z

Bogiem. Mamy taką polemikę z Bogiem i

walkę z Bogiem o fundamentalne kwestie

egzystencjalne. Ten ojciec kłóci się tam

z Bogiem o chorobę, o niemoc, o starość,

o śmierć. Wreszcie on zadaje

fundamentalne pytania o właśnie takie, a

nie inne urządzenie świata,

rzeczywistości. On zadaje to odwieczne

pytanie. Dlaczego? Dlaczego my musimy

cierpieć? Dlaczego zwykle niewinnie w

dodatku? Dlaczego musimy umierać,

słabnąć na starość, odchodzić?

Popatrzcie, że to są te same pytania,

które stawia i Hiob i podmiot liryczny

trenów. Bóg w końcu ojca nawiedza. Bóg

do niego przemawia. Zobaczcie, tak jak

nawiedził Hioba, tak jak nawiedził

Najświętszą Marię Pannę w scenie

zwiastowania.

Dlatego mamy to odwołanie też do

nawiedzenia, tak, do tego słowa, które

gdzieś tam kojarzymy też z Ewangelii.

Bóg przychodzi tu osobiście. On ingeruje

w ten świat, który stworzył. To jest

niby, popatrzcie, wielka sprawa, wielka

scena, a tutaj jednak uszulca,

ta wielkość, wzniosłość miesza się z

groteską, bo przecież tak patetycznego

formatu nie da się już w

niepretensjonalny sposób przekazać w XX

wieku i udźwignąć go. Więc tutaj mamy

taką bardzo ciekawą wariację na temat

takiego archetypu. No jak weźmiecie

dziady trzecie, to tam też znajdziecie

mnóstwo archetypów, jak chociażby już

taka no taki wątek spajający całe dziady

trzecie w całej ich takiej

atomizacji, można powiedzieć, w całej

ich epizodyczności i rozbiciu tej akcji,

wątkiem spajającym na pewno jest

psychomia, czyli walka między dobrem a

złem o duszę bohatera. Ona się tutaj

przejawia cały czas i Konrad jest tej

psychomachii poddany. Będziemy mieć też

podział rzeczywistości metafizycznej i

egzystencjalnej na dobrą i złą, na lewą

i prawą stronę, na domenę nocy,

ciemności i domenę jasności. To też jest

przecież archetyp

taki przestrzenny. Będziemy mieli

oczywiście podróż bohatera z jej bardzo

ważnym etapem z katabazis. Konrad, dusza

Konrada dosłownie doświadcza katabazis,

spada w otpań, tak, pod wpływem takiego

najtrudniejszego, najgorszego

doświadczenia. no takiego już z

pogranicza egzystencjalnego i

metafizycznego doświadczenia, która

które zacznie tego bohatera kształtować,

które okaże się niezbędne na drodze jego

dojrzewania. Więc będziemy mieć też ten

motyw, archetyp dojrzewania bohatera do

jego misji. Będziemy mieli wskazane to,

że on jeszcze w tym momencie do tej

misji nie jest gotowy do jej

wypełnienia. Jeszcze do niej nie

dojrzał, musi odbyć podróż. No i wyrusza

na Syberię. Tak, co mamy gdzieś tam

kontynuację w ustępie do trzeciej części

Dziadów. Będziemy mieć oczywiście

archetyp buntu przeciw Bogu, znany z

mitu o Prometeuszu, znany z tragedii

greckich.

To będzie taka chęć zastąpienia Boga na

jego miejscu, przejęcia tego miejsca,

bycia jak bogowie. To nawet mamy

przecież w Księdze Rodzaju. Ludzie

chcieli być jak bogowie. Mamy to w

opowieści oży Babel. No powtarza nam się

to w mnóstwie rozmaitych odsłon od

zawsze do teraz. Będziemy mieć proroką

rolę snów na przykład. To też jest

przecież archetypiczne. I tak dalej i

tak dalej. Słuchajcie, tak naprawdę

można by tego tematu nie skończyć, bo po

jaką lekturę sięgniecie, tam znajdziecie

archetypy, znajdziecie ich dużo i

znajdziecie ich powiązania

najrozmaitsze. Ja zrobiłam taką mapę

myśli z archetypami,

ale ona jest na tyle hm mam wrażenie, że

nie do ukończenia, nie do rozwinięcia,

bo pojawia się tam tyle wątków, że aż

trudno to wszystko ogarnąć. Spróbuję wam

ją na szybko pokazać. Może jakoś tam

rzucicie sobie na to okiem i i może

wkleję też link do niej w opisie tego

filmu, to może was jeszcze do czegoś

zainspiruje. Ona jest oczywiście bardzo,

bardzo niedokończona. Bardzo, bardzo

można jeszcze nad nią pracować i

dokładać tutaj swoje cegiełki, do czego

was zachęcam. Otwórzcie sobie takie

mapy, bo dzięki temu i czytanie

literatury, i zdawanie matury będzie dla

was taką grą zabawą, a nie jakimś

trudnym do zrealizowania i przykrym

obowiązkiem.

Bardzo wam dziękuję za uwagę. Dzisiaj w

przyszłości najbliższej planuję kolejne

temat zagadnienia na a, które jak

dajecie mi znać są trudne. Mianowicie

aluzję literacką i autobiograficzm.

Jakieś tam filmiki o tym osobne

oczywiście postaram się nagrać, bo

rzeczywiście te tematy nie są bardzo

łatwe do zrealizowania i wymagają bardzo

konkretnej wiedzy. Jeżeli ten dzisiejszy

filmik uznacie, że wam coś porządkuje,

że jesteście w stanie pełniej pomyśleć o

archetypach pod wpływem treści, które

wam tutaj zostawiłam, dosięgajcie też do

innych moich filmików, które w podobny

sposób porządkują

wiedzę przydatną na maturze, zwłaszcza

rozszerzonej, ale oczywiście podstawowej

też. I nawet jeżeli te filmiki nie mają

takich tytułów bezpośrednio wskazujących

na powiązania z podstawą programową czy

tematy maturalne, to tak naprawdę też

omawiają bardzo, bardzo podobne

zagadnienia i też dają takie spoiwo

trochę taki cement, który może łączyć

motywy, jakie będziecie na tej maturze

wykorzystywać. Zachęcam was na przykład

do powrotu do filmików z cyklu takiej

wielkiej mapy motywów, gdzie omawiam

wiele różnych toposów i archetypów, co

za tym idzie również w sposób bardziej

szczegółowy. Dzięki wam serdeczne

dzisiaj za uwagę i do zobaczenia w

jakimś kolejnym materiale.