Wyobraźmy sobie rok 1989.

W Polsce, no wiesz, właśnie skończył się

komunizm.

>> To jest moment euforii, ogromnej

nadziei, ale też no gigantycznego

wyzwania.

>> Zdecydowanie.

>> To trochę tak jakby dostać w spadku

stary zniszczony dom. Trzeba go

gruntownie przebudować. Jest radość, ale

zaraz potem przychodzi pytanie, od czego

zacząć.

>> Od dachu, fundamentów.

>> Dokładnie. Dziś przyjrzymy się jak

Polska po 1989 roku zabrała się za ten

powiedzmy remont generalny, a mierzyła

się z dwoma kluczowymi zadaniami. Budową

zupełnie nowego systemu politycznego i

rozliczeniem z bardzo trudną

przeszłością.

>> Ten obraz z domem jest idealny. Trzeba

pamiętać, że ten remont odbywał się w

warunkach

no totalnego chaosu, ale i niesamowitej

energii.

>> Wszystko na raz. Chcesz to dobrze

zapamiętać? Testy, quizy i infografiki.

Link w opisie. Ucz się mądrzej, nie

dłużej.

>> Wszystko działo się naraz, bez żadnej

instrukcji. Równocześnie pisano nowe

prawo, tworzono partie polityczne, a

obok toczyła się gorąca debata: Co

zrobić z dziedzictwem poprzedniej epoki,

>> z ludźmi? Z pamięcią.

>> Tak, z ludźmi, którzy tworzyli tamten

system i z pamięcią o jego ofiarach. To

było jak próba budowy nowego domu, gdy

wciąż trzeba było mieszkać w Starem. No

właśnie, kiedy wali się stary system, w

tę pustkę najpierw wdziera się polityka.

Przed 1989 rokiem była jedna główna

partia PZPR, która trzymała wszystko w

garści, co się stało dzień po tym, jak

straciła władzę. Wybuchł po prostu

polityczny chaos.

>> Dokładnie tak. Eksplozja wolności to

była eksplozja polityczna. Nagle wiesz,

z jednego pnia wyrosło mnóstwo gałęzi,

>> a tym pniem była solidarność.

>> Oczywiście. Wielki ruch Solidarności. W

nim jak w Arce Noego znaleźli się ludzie

o naprawdę najróżniejszych poglądach. Od

lewicowych po prawicowe. Liberałowie

konserwatyści.

>> Wszyscy.

>> Wszyscy.

>> Dopóki był wspólny wróg, trzymali się

razem. Ale gdy go zabrakło, naturalnie

zaczęli się spierać o to, jak urządzić

ten nowy dom.

>> I to z tych sporów narodziły się

pierwsze partie.

>> Tak to trochę jak w dużej rodzinie,

która po wspólnym wysiłku zaczyna się

kłócić o kolor ścian. Yhm. Z tego

wielkiego obozu Solidarności wyłoniły

się ugrupowania takie jak Unia

Demokratyczna skupiona wokół premiera

Tadeusza Mazowieckiego czy Porozumienie

Centrum, na czele którego stał Jarosław

Kaczyński. Każda z nich miała inną wizję

Polski.

>> Ale to tylko jedna strona medalu.

>> Zgadza się.

>> A druga? Bo przecież ludzie z dawnego

systemu nie wyparowali. Co się stało z

komunistami?

>> To jest fascynujące, bo oni się nie

poddali. zrobili coś, co można nazwać

takim strategicznym rebrandingiem.

>> Rebrandingiem.

>> Tak. Polska Zjednoczona Partia

Robotnicza oficjalnie się rozwiązała.

Jest takie symboliczne zdjęcie z tamtego

okresu na stronie 560, które pokazuje

jak sztandar partii jest wyprowadzany z

sali kongresowej. Koniec epoki.

>> Miał być koniec, ale ludzie, którzy ją

tworzyli, niemal natychmiast założyli

nową partię Socjal Demokrację

Rzeczypospolitej Polskiej, czyli SDRP.

>> Z nowymi twarzami jak Aleksander

Kwaśniewski. Czy ten manewr się udał?

Czy społeczeństwo od razu zaufało nowym

postkomunistom? Początkowo był wobec

nich, no cóż, ogromny mur nieufności,

ale byli świetnie zorganizowani, mieli

struktury, pieniądze, czego brakowało

stronie solidarnościowej,

>> która była dosyć chaotyczna. Tak. i z

czasem na bazie SDRP zbudowali szerszą

koalicję Sojusz Lewicy Demokratycznej w

skrócie SLD i okazali się bardzo

sprawnymi graczami.

>> Czyli mamy scenę podzieloną na kawałki,

partie z solidarności, które kłócą się

między sobą i z drugiej strony

skonsolidowana siła postkomunistyczna.

Jak to wyglądało w praktyce podczas

pierwszych w pełni wolnych wyborów w

1991

roku? To była kwintesencja tego

podziału. Wyobraź sobie sejm, do którego

wchodzi aż 23 ugrupowania.

>> 23?

>> Tak. Były tam partie, które miały po

kilku, a nawet jednego posła. Stworzenie

stabilnego rządu w takich warunkach było

no praktycznie niemożliwe.

>> To musiało być niestabilne.

>> Wykres na stronie 561 doskonale to

ilustruje. Pokazuje jak ta scena

polityczna falowała, jak poparcie

skakało. To wygląda trochę jak EKG w

czasie ataku serca. Dopiero po wielu

latach z tego chaosu wyłoniły się dwa

duże konkurujące ze sobą bloki.

>> W porządku, czyli mamy tych nowych

architektów, którzy spierają się o plany

budowy, ale równolegle toczyła się inna,

chyba jeszcze bardziej bolesna dyskusja

>> o fundamentach.

>> O fundamentach.

Co zrobić ze starymi, skompromitowanymi

materiałami? To chyba o tym jest cała

debata o rozliczeniu z przeszłością.

>> Zdecydowanie to była debata o

sprawiedliwości. o pamięci. I tu

pojawiły się dwa kluczowe, bardzo

naładowane emocjami pojęcia. Lustracja i

dekomunizacja.

>> Zacznijmy od lustracji.

To słowo do dziś budzi kontrowersję. Co

ono właściwie oznaczało?

>> Lustracja, z łaciny oczyszczenie. To był

najprościej mówiąc, proces sprawdzania

przeszłości osób, które miały pełnić

ważne funkcje publiczne.

>> Polityków, sędziów.

>> Tak, polityków, sędziów, urzędników.

Chodziło o ujawnienie, czy w czasach PRL

nie współpracowały potajemnie ze służbą

bezpieczeństwa, czyli SB.

>> Cel wydaje się słuszny.

>> Tak, celem było zapewnienie, że nowe

demokratyczne państwo nie jest budowane

przez ludzi, którzy wcześniej donosili

na swoich współobywateli. Ale w praktyce

>> było to o wiele bardziej skomplikowane.

>> Nikt do końca nie wiedział, co w nich

jest, kto je kontroluje, czy są

autentyczne

>> i stały się bronią.

>> Dokładnie. potężną bronią w walce

politycznej. Oskarżenie kogoś o bycie

agentem mogło zniszczyć karierę, nawet

bez solidnych dowodów. Najbardziej

dramatycznym przykładem była tak zwana

Noc Teczek w czerwcu 1992

roku.

>> Upadek rządu Jana Olszewskiego.

>> Tak, próba ujawnienia listy domniemanych

współpracowników SB doprowadziła do

upadku rządu. To pokazało, jak wybuchowy

był to temat. Czyli próba oczyszczenia

fundamentów groziła zawaleniem całej

budowy.

A dekomunizacja to brzmi bardziej

dosłownie.

>> Tak, to był proces usuwania z

przestrzeni publicznej symboli

komunizmu. Najprostszy przykład to

zmiana nazwy ulic.

>> Aleja Czerwonej Armii na aleję Stanów

Zjednoczonych.

>> To także, co bardzo ważne, tworzenie

nowej przestrzeni dla pamięci.

>> Pamięci o tych, o których wcześniej nie

wolno było mówić głośno.

>> Dokładnie. W wolnej Polsce wreszcie

można było oficjalnie oddać hołd

bohaterom i ofiarom. Symbole oporu jak

te pomniki, które widzimy na stronie

558,

pomnik Poznańskiego czerwca, pomnik

poległych stoczniowców w Gdańsku, pomnik

górników z kopalni wujek.

>> One stały się oficjalnymi miejscami

pamięci. Tak, przestały być tylko

miejscami niezależnych manifestacji. To

był też czas, kiedy zaczęto przywracać

pamięć o żołnierzach antykomunistycznego

podziemia po wojnie, nazywanych

żołnierzami wyklętymi.

>> I do badania tego wszystkiego powołano

specjalną instytucję.

>> Tak, Instytut Pamięci Narodowej, czyli

IPN.

>> Okej. Mamy nową chaotyczną politykę i

bolesną próbę rozliczenia z

przeszłością.

Ale każdy dom, żeby mógł stabilnie stać,

potrzebuje solidnej instrukcji obsługi,

jakiegoś zbioru zasad. Czym dla Polski

stała się taka instrukcja? Tą

instrukcją, a właściwie najważniejszym

dokumentem stała się Nowa Konstytucja

>> Uchwalona w 1997 roku.

>> Tak, ale prace nad nią trwały latami, co

dobrze pokazuje jak trudne było

znalezienie kompromisu. Były różne

projekty, ostre spory, ale w końcu się

udało i to był absolutnie kluczowy

moment, bo państwo wreszcie dostało

solidny prawny fundament.

Zawsze uważałem, że preambuła, czyli

wstęp do tej konstytucji jest niezwykle

ważna. Jest tam próba pogodzenia, no

wiesz, ognia z wodą.

>> To prawda. Ten fragment jest wyjątkowy.

Pozwolę sobie go przytoczyć. My, naród

polski, wszyscy obywatele

Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w

Boga, jak i nie podzielające tej wiary.

To próba zbudowania wspólnoty ponad

podziełami.

>> Właśnie przesłanie było jasne. Nieważne,

czy jesteś osobą wierzącą czy nie, ten

nowy dom Polska jest dla nas wszystkich.

To był, no cóż, piękny ideał.

>> Ale czy w praktyce on zadziałał? Czy

udało się zasypać te podziały? Był to

raczej drogowskaz i cel niż opis

rzeczywistości.

Te podziały, o których mówi preambuła,

okazały się bardzo trwałe i do dziś są w

centrum Polskiego Sporu Politycznego.

>> Ale sam zapis miał ogromne znaczenie.

>> Ogromne znaczenie symboliczne. Tak.

>> Mamy więc wewnętrzne fundamenty.

A co z otoczeniem? Jak Polska określiła

swoje miejsce na mapie? Przez dekady

byliśmy częścią bloku wschodniego

zdominowanego przez Moskwę. To była

kolejna rewolucja. Polska musiała na

nowo zdefiniować kim jest i dokąd

zmierza. Jednym z najważniejszymi i

najbardziej namacalnymi symbolem

odzyskania pełnej suwerenności było

opuszczenie Polski przez ostatnie

jednostki armii rosyjskiej.

>> To się stało w 1993 roku.

>> Tak jest. To musiało być ogromne

wydarzenie, bo te bazy były przecież

wszędzie. Mapa na stronie 568 to

pokazuje.

>> Dokładnie. Widać tam, że Polska,

zwłaszcza jej zachodnia część, była

dosłownie naszpikowana bazami wojskowymi

układu warszawskiego. To było

strategiczne przedpole Związku

Radzieckiego,

>> więc ich wyjazd był ostatecznym końcem,

>> ostatecznym zamknięciem rozdziału

zależności od wschodu. To był moment, w

którym Polska wreszcie stała się w pełni

gospodarzem na własnym terytorium, a to

otworzyło drzwi do nowego rozdziału,

>> do powrotu do Europy. dokładnie do

powrotu do zachodniej wspólnoty, z którą

Polska historycznie i kulturowo czuła

się związana i cele polityki

zagranicznej stały się jasne, zostały

zrealizowane z imponującą konsekwencją,

co dało nam gwarancję bezpieczeństwa, a

w 2004 do Unii Europejskiej to było

symboliczne i faktyczne potwierdzenie,

że budowa nowego państwa zakończyła się

sukcesem.

>> Spróbujmy zebrać te wszystkie wątki.

Jeśli mielibyśmy wyciągnąć najważniejsze

wnioski z tej burzliwej dekady, co by to

było? Co jest kluczowe do zapamiętania?

>> Myślę, że można to ująć w kilku

punktach, które pomogą to uporządkować.

>> Dobry pomysł.

>> Po pierwsze, narodziny demokracji to był

proces od chaosu do porządku. Zaczęło

się od eksplozji partii, ale z czasem

scena polityczna zaczęła się

stabilizować.

>> Po drugie, przeszłość.

>> Tak. Po drugie, rozliczenie z

przeszłością było niezwykle trudnym

dylematem. Główne narzędzia, czyli

lustracja i dekomunizacja do dziś budzą

emocje.

>> Po trzecie, pamięć.

>> Właśnie Wolna Polska zaczęła budować

nową politykę historyczną. Upamiętniono

bohaterów i ofiary komunizmu. Powołano

IPN. Czwarty punkt to fundamenty.

>> Fundamentem nowego państwa stała się

konstytucja z 1999

roku. Miała jednoczyć wszystkich

obywateli.

>> I wreszcie po piąte miejsce w świecie.

>> Polska całkowicie zmieniła swoje miejsce

na arenie międzynarodowej. Opuściły ją

obce wojska, a celem stała się

integracja z Zachodem, czyli NATO i Unia

Europejska. Na koniec chciałbym wrócić

do tej preambuły konstytucji. Jest tam

mowa o odpowiedzialności za przyszłość.

Wiele z problemów z tamtego czasu. Ostre

spory, różne spojrzenia na historię,

>> konflikt o wartości.

>> To wszystko jest wciąż z nami. Wydaje

się, że ten generalny remont domu, o

którym mówiliśmy na początku, wciąż

trwa.

>> To prawda. I to prowadzi do ważnego

pytania, które warto sobie zadać. Czego

tamten burzliwy okres budowy nowego

państwa może nas nauczyć dzisiaj, gdy

stajemy przed zupełnie nowymi

wyzwaniami?

>> Hm.

>> Tamto pokolenie musiało odpowiedzieć na

pytanie, jak zbudować Polskę od nowa. My

dzisiaj musimy zapytać jak tą zbudowaną

przez nich polską ulepszyć. Jak my

dzisiaj rozumiemy tą odpowiedzialność za

przyszłość? Tamto pokolenie musiało

odpowiedzieć na pytanie, jak zbudować

Polskę od nowa. My dzisiaj musimy

zapytać jak tą zbudowaną przez nich

Polskę ulepszyć.