Witajcie w naszej dzisiejszej wspólnej

analizie. Mamy dziś na stole temat,

który dotyczy no absolutnie każdego.

Edukacja.

>> Niby oczywistość,

>> tak? Niby oczywistość, jedno z

podstawowych praw człowieka. To dzięki

niej rozumiemy świat, możemy być aktywni

w społeczeństwie i co tu dużo mówić

zdobyć pracę, która da nam satysfakcję.

>> Hm.

>> Ale ta oczywistość wcale nie jest tak

powszechna, jak mogłoby się wydawać.

Dziś przyjrzymy się, dlaczego w jednych

krajach nauka trwa kilkanaście lat, a w

innych kończy się powiedzmy po dwóch,

trzech klasach. Zobaczymy jak ten

globalny system jest zbudowany i jakie

ma to konsekwencje dla nas wszystkich.

Zgłębmy ten temat.

>> Dokładnie. To będzie podróż przez

globalną oświatę. Zaczniemy od samych

fundamentów. Jak w ogóle skonstruowany

jest system edukacji, który znamy ze

swojego doświadczenia.

>> Mhm. Potem spojrzymy na dane i mapy,

żeby zobaczyć gdzie te fundamenty są

solidne, a gdzie no sypią się w gruzy.

To pozwoli nam zrozumieć dlaczego w

ogóle istnieją tak gigantyczne różnice.

A na koniec połączymy kropki i zobaczymy

jak poziom wykształcenia w jednym kraju

wpływa na zdrowie, zarobki, a nawet

migrację na całym świecie.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Świetny plan. Zatem zacznijmy od

początku. Każdy z nas chodził lub chodzi

do szkoły, ale rzadko kiedy myślimy o

tym, jak ta cała machina jest

zorganizowana. Mówimy tu o edukacji

formalnej, czyli tej w ławkach szkolnych

i salach wykładowych. Jak to jest

poukładane? Wiesz, na całym świecie ten

system wygląda trochę jak budowa domu.

Ma trzy główne etapy, które no logicznie

wynikają jeden z drugiego.

>> Jak budowa domu, dobre porównanie.

>> Trwa powiedzmy około 6 do 8 lat. Co

najważniejsze w teorii powinna być

obowiązkowa i bezpłatna dla każdego

dziecka. Czyli to jest ten pakiet

startowy na całe życie. Nauka czytania,

pisania, podstawy matematyki.

>> Takie narzędzia, bez których ani róż.

>> Dokładnie tak. Bez tego fundamentu cała

reszta konstrukcji jest skrajnie

niestabilna. Jeśli fundament jest

gotowy, możemy stawiać ściany i kłaść

dach. To jest drugi etap, czyli edukacja

na poziomie średnim.

>> Okej. Obejmuje nastolatków i trwa

kolejne ctery do s lat. I tu wiesz

pojawia się pierwsze rozgałęzienie dróg.

Nauka staje się bardziej ukierunkowana.

Albo przygotowuje do dalszych studiów,

albo daje już konkretne umiejętności

zawodowe, na przykład w technikach czy

szkołach branżowych.

>> Rozumiem.

A na samym szczycie mamy wykończenie

wnętrz, czyli to, co nadaje całości

ostateczny szlif i specjalizację.

>> Idealne porównanie. Poziom wyższy, czyli

studia, to właśnie takie specjalistyczne

wyposażenie naszego domu. Ten etap jest

już dobrowolny i w wielu krajach

niestety kosztowny, ale to on pozwala

zdobyć bardzo dogłębną wiedzę w jednej

konkretnej dziedzinie i przygotowuje do

zawodów wymagających najwyższych

kwalifikacji, lekarzy, inżynierów,

naukowców. Tak w skrócie wygląda ten

trzyczęściowy model. teorii brzmi to

bardzo prosto i logicznie, ale

podejrzewam, że tu właśnie zaczynają się

schody, gdy porównamy teorię z

rzeczywistością. Czy ten standard, że

każde dziecko kończy chociażby ten

fundament, czyli szkołę podstawową jest

faktycznie globalny?

I tu jest sedno problemu. Niestety nie.

Mimo że wszystkie międzynarodowe

deklaracje mówią o powszechnym prawie do

nauki, to w 2020 roku aż 64 miliony

dzieci w wieku szkolnym w ogóle nie

chodziło do szkoły podstawowej.

>> Chwila, 64 miliony. Przecież to więcej

niż cała populacja Polski i Czech razem

wziętych.

>> No właśnie. To jest niewyobrażalna

liczba dzieci, które nie dostają nawet

tego absolutnie podstawowego fundamentu,

o którym mówiliśmy. Gdzie ten problem

jest największy? Jak spojrzymy na wykres

na stronie 241, zobaczymy, że trzy kraje

wiodą w tej smutnej statystyce: Indie,

Etiopia i Indonezja. Globalnie do

podstawówki trafia około 91% dzieci, co

może brzmieć nieźle, ale

>> ale to wciąż znaczy, że co 10te dziecko

nie trafia. Tak, ale jeśli zawęzimy

spojrzenie do Afryki subsaharyjskiej,

ten wskaźnik spada do zaledwie 80%.

To oznacza, że co piąte dziecko w tej

części świata nie uczy się nawet czytać

i pisać.

>> Skoro już na tym podstawowym poziomie

jest tak źle, to intuicja podpowiada, że

na etapie szkoły średniej musi być

jeszcze gorzej. Czy dane to

potwierdzają?

>> Niestety, intuicja cię nie myli.

Globalnie do szkół średnich uczęszcza

już tylko 75% młodzieży. Ten spadek jest

dramatyczny. czyli co czwarty nastolatek

odpada z systemu. Dokładnie. Na drugim

wykresie ze strony 241

widać to jak na dłoni. W krajach

rozwiniętych jak Australia czy Polska te

słupki dla szkoły podstawowej i średniej

są prawie równe, blisko 100%. Ale

spójrzmy na kraje afrykańskie jak Czat

czy Mali. Tam po podstawówce następuje

prawdziwe załamanie. Do szkoły średniej

trafia zaledwie garstka nastolatków. Ten

przeskok między poziomami to dla

milionów młodych ludzi bariera nie do

pokonania.

>> Jest jeszcze jeden wskaźnik, który

wydaje mi się jeszcze bardziej obrazowy

niż procenty. Średnia liczba lat

edukacji. Co on nam tak naprawdę mówi?

>> Mówi o tym, ile lat nauki ma za sobą

przeciętny dorosły mieszkaniec danego

kraju, który ma 25 lat lub więcej. To

jest jakby skumulowany efekt działania

całego systemu edukacji przez dekady.

>> Aha. I tu mapa na stronie 242 jest

niezwykle wymowna. W Niemczech ta

średnia przekracza 14 lat, co oznacza,

że statystyczny Niemiec ma wykształcenie

wyższe lub policealne. W Polsce to

solidne 12,5 roku.

>> Czyli przeciętny Polak kończy liceum lub

technikum. To ma sens. Ale jakie są te

wartości na drugim końcu skali?

>> I tu właśnie widać przepaść. W niże

średnia wynosi nieco ponad 2 lata. W

Burkina Faso zaledwie 1,6 roku.

>> Półtora roku.

>> Tak. Zatrzymajmy się przy tym na chwilę.

Pomyślmy, co to oznacza w praktyce.

Przeciętny dorosły w Burkina Faso ma za

sobą tyle samo formalnej nauki, co

dziecko kończące pierwszą klasę w

Polsce. To nie jest tylko różnica w

dyplomach. To fundamentalna przepaść w

zdolności do uczestniczenia we

współczesnej gospodarce, rozumienia

informacji o zdrowiu czy angażowania się

w życie obywatelskie. 2 lata nauki

kontra 14 to są dwa różne światy.

>> Te liczby prowadzą nas prosto do

kolejnego zagadnienia analfabetyzmu.

W dobie smartfonów i sztucznej

inteligencji to słowo brzmi jak no

relikt przeszłości. Czy słusznie?

>> Niestety to wciąż ogromny i bardzo

aktualny problem. Według danych z lat

2018-2020

na świecie żyło około 776

milionów analfabetów. 776

milionów

>> to są dorośli, którzy nie potrafią

przeczytać i napisać prostego zdania w

żadnym języku. Żeby złapać skalę, to tak

jakby cała populacja Europy od

Portugalii po Ural nagle straciła

umiejętność czytania i pisania. To jest

niewyobrażalne.

>> Gdzie ci ludzie mieszkają?

>> 3/4 z nich skupia się w dwóch regionach:

Azji Południowej i Afryce

subsacharyjskiej.

Mapa na stronie 244 pokazuje, że

najwyższy odsetek analfabetyzmu

przekraczający 60% występuje w krajach

afrykańskiego Sahelu. Znowu pojawiają

się tu Niger czy Burki na Faso. To

oznacza, że tam ponad połowa dorosłych

nie potrafi czytać.

>> A w liczbach bezwzględnych, toko

rozwiniętych, czym on właściwie jest?

>> Tak i to jest fascynujące, a zarazem

bardzo niepokojące. Analfabeta

funkcjonalny to osoba, która technicznie

umie składać litery i pisać. Skończyła

kilka, a nawet kilkanaście lat szkoły,

>> czyli formalnie nie jest analfabetą.

>> Nie jest, ale nie potrafi tych

umiejętności użyć w praktyce. Ma problem

ze zrozumieniem dłuższego artykułu w

internecie, instrukcji obsługi nowego

telefonu, umowy w banku czy nawet ulotki

dołączonej do leku. Brakuje jej

kluczowej kompetencji przetwarzania i

rozumienia informacji. To trochę tak,

jakby ktoś znał wszystkie zasady gry w

szachy, ale nie potrafił rozegrać

partii. Dokładnie. I badania OECD, czyli

organizacji zrzeszającej kraje

rozwinięte są alarmujące. pokazują, że

problem ten może dotyczyć nawet co

czwartego dorosłego w tych krajach.

>> Co czwartego,

>> tak. To twardy dowód na to, że samo

przejście przez system edukacji i

zdobycie dyplomu nie jest równoznaczne

ze zdobyciem realnych kompetencji

potrzebnych w życiu.

>> Te wszystkie dane są porażające i

naturalnie rodzi się pytanie, co leży u

podstaw tak dramatycznych różnic. Czy to

tylko i wyłącznie kwestia pieniędzy?

Pieniądze to kluczowy i chyba

najważniejszy element tej układanki.

Biedne państwa po prostu nie mają

środków na budowę i utrzymanie szkół, na

godne pensje dla nauczycieli czy na

zakup podstawowego wyposażenia jak

podręczniki, ławki czy kreda.

>> No tak.

>> Wykres na stronie 245

doskonale to ilustruje. W krajach

bogatych jak Finlandia edukacja jest

finansowana niemal w całości z budżetu

państwa. jest traktowane jako dobro

publiczne,

>> a w tych biednych,

>> natomiast w krajach biednych jak Uganda

ogromny ciężar finansowania spada na

gospodarstwa domowe, czyli bezpośrednio

na rodziców.

>> Chwila, czyli mówimy o sytuacji, w

której rodzice w Ugandzie muszą płacić

za coś, co my w Europie uważamy za

absolutnie fundamentalne darmowe prawo.

To całkowicie zmienia perspektywę.

>> Tak. I jeśli tych rodziców, którzy

często żyją za dolara czy dwa dziennie,

po prostu nie stać na czesne mundurki

czy podręczniki, to ich dziecko do

szkoły nie pójdzie.

>> Błędne kołe.

>> To jest właśnie to błędne koło biedy.

Brak pieniędzy powoduje brak edukacji, a

brak edukacji powoduje brak pieniędzy w

następnym pokoleniu.

>> To jest potężna bariera, ale czasem

słyszymy o sytuacjach, gdzie szkoła

jest, a dzieci i tak do niej nie

docierają. Co jeszcze stoi na

przeszkodzie? Drugi potężny czynnik to

infrastruktura, a właściwie jej brak.

Czasem szkoła jest oddalona o wiele

kilometrów, a droga do niej jest trudna

i niebezpieczna. Pomyślmy o uczniach w

wiejskich rejonach Indonezji, którzy

żeby dostać się na lekcje muszą

codziennie pokonywać chwiejne

prowizoryczne mosty zawieszone nad

rwącymi rzekami.

>> Niesamowite.

>> W takich warunkach samo dotarcie do

szkoły staje się aktem odwagi i

determinacji. Dla wielu jest to bariera

nie do przejścia

>> i zostaje pewnie jeszcze ta

najtrudniejsza do pokonania przeszkoda,

bariera mentalna, kulturowa.

>> To trzeci filar problemu. W niektórych

społecznościach, zwłaszcza na obszarach

wiejskich, wciąż panuje przekonanie, że

dzieci, a w szczególności dziewczynki są

bardziej potrzebne w domu do opieki nad

rodzeństwem albo w polu do pracy niż w

szkolnej ławce.

>> Edukacja jako luksus.

>> Dokładnie, jako luksus, a nie

inwestycja. Ogromne znaczenie ma też

wykształcenie samych rodziców. Jeśli oni

nie chodzili do szkoły, często nie

rozumieją, dlaczego ich dzieci miałyby

to robić i nie będą ich do tego

zachęcać. Mamy więc trzy główne

przyczyny: biedę, brak infrastruktury i

bariery kulturowe. A jakie są tego

konsekwencje? Jak brak edukacji jednego

pokolenia wpływa na przyszłość całego

społeczeństwa? Skutki są również

szerokie i dotykają niemal każdej sfery

życia. Zacznijmy od tej najbardziej

namacalnej, czyli od zawartości

portfela.

>> Pieniędzy. Tak, dane są bezlitosne.

Osoby z wyższym wykształceniem zarabiają

znacznie więcej. To przekłada się na

lepszą jakość życia, lepsze mieszkanie,

dostęp do opieki zdrowotnej. Ale to

działa też w skali makro. Istnieje

bezpośredni związek między tym, ile kraj

inwestuje w edukację, a tym jak szybko

rośnie jego PKB. Czyli więcej

wykształconych ludzi to bogatszy kraj.

>> Po prostu wykształceni ludzie tworzą

innowacje, zakładają firmy, napędzają

postęp technologiczny. To kapitał

ludzki, najcenniejszy zasób każdego

narodu.

>> A co ze zdrowiem? Czy tu też widać tak

bezpośredni wpływ edukacji? Wydawałoby

się, że to dwie różne dziedziny,

>> a jednak są ze sobą nierozerwalnie

związane. Wiedza, nawet ta najbardziej

podstawowa o higienie, o diecie, o

drogach przenoszenia się chorób,

dosłownie ratuje życie. W krajach

rozwijających się jest to szczególnie

widoczne w kontekście edukacji kobiet.

>> Jak to wygląda? Każdy dodatkowy rok

nauki dziewczynki bezpośrednio przekłada

się na spadek śmiertelności niemowląd.

Wykształcona matka wie jak ważne jest

mycie rąk, kiedy trzeba zaszczepić

dziecko. Jak chronić je przed malarią

czy cholerą. To prosta wiedza, która ma

moc ratowania życia na masową skalę.

>> Jest jeszcze jeden skutek, o którym

wspominaliśmy na początku, a który widać

gołym okiem w zglobalizowanym świecie.

Migracje. Ludzie przemieszczają się w

poszukiwaniu wiedzy. Tak, to zjawisko

nazywane jest migracjami edukacyjnymi.

Ludzie wyjeżdżają by studiować na

lepszych uczelniach lub by znaleźć

pracę, która odpowiada ich wysokim

kwalifikacjom, a której nie mogą znaleźć

we własnym kraju.

>> To tak zwany drenaż mózgów.

>> To jest właśnie to. Doskonałym

przykładem są Chiny i Indie. Jak

pokazuje wykres na stronie 243,

liczba studentów w tych krajach rośnie

lawinowo, ale jednocześnie tysiące

najzdalniejszych z nich masowo

wyjeżdżają na najlepsze uniwersytety do

Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii

czy Australii. Z jednej strony to dla

nich ogromna szansa, ale z drugiej to

potężny drenaż mózgów dla ich ojczystych

krajów, które tracą swoje największe

talenty.

>> To wszystko maluje bardzo złożony obraz,

w którym edukacja jest kluczem do niemal

wszystkiego. Spróbujmy zebrać

najważniejsze punkty naszej dzisiejszej

rozmowy. Taka powtórka do zapamiętania.

Dla mnie pierwszy fundamentalny punkt to

sama struktura.

>> Zgadza się. Po pierwsze, system edukacji

formalnej ma trzy główne poziomy niczym

budowa domu. Poziom podstawowy to

fundament dla wszystkich, średni to

przygotowanie do zawodu lub na studia, a

wyższy to specjalizacja.

Po drugie i to było dla mnie najbardziej

szokujące to skala globalnych

nierówności. Mierzymy je choćby

wskaźnikiem skolaryzacji. W szkole

podstawowej wynosi on globalnie 91%,

ale już w średniej spada do 75%.

A prawdziwa zapaść widoczna jest w

Afryce subsaharyjskiej i Azji

Południowej. Analfabetyzm to nie jest

problem z przeszłości. Dotyka ponad 770

milionów ludzi. Co więcej, istnieje też

jego ukryta forma, analfabetyzm

funkcjonalny, które jest wyzwaniem nawet

dla najbogatszych krajów świata i

pokazuje, że dyplom nie równa się

kompetencjom. I po czwarte, przyczyny i

skutki. Główne bariery w dostępie do

edukacji to bieda, zła infrastruktura i

czynniki kulturowe. A to wszystko

przekłada się bezpośrednio na

gigantyczne różnice w dochodach, stanie

zdrowia i potencjalu rozwojowym całych

państw.

Na koniec zostawmy słuchaczy z jedną

myślą do refleksji. Dużo mówiliśmy o

analfabetyzmie funkcjonalnym, o tym, że

samo ukończenie szkoły nie gwarantuje

umiejętności radzenia sobie z zalewem

informacji.

>> To prowadzi do niezwykle ważnego

pytania, szczególnie dziś w dobie fake

newsów, internetu i sztucznej

inteligencji. Czym właściwie jest dziś

bycie dobrze wykształconym? Czy chodzi o

posiadanie encyklopedycznej wiedzy,

którą i tak mamy na wyciągnięcie ręki w

telefonie? A może kluczowe stają się

zupełnie inne umiejętności?

Krytyczne myślenie, odróżnianie prawdy

od fałszu i co najważniejsze zdolność do

ciągłego uczenia się i adaptacji przez

całe życie.