Gdy znika podwodny okręt z głowicami

nuklearnymi, robi się poważnie. Gdy

niejasności piętrzą się, a wywiad sieje

dezinformację, nie wiadomo już, co jest

prawdą, a co teorią spiskową. Dodajmy do

tego sfingowane konferencje naukowe,

fałszywe badania i wszystko po to, by

zmylić KGB. To przy okazji tej historii

po raz pierwszy użyto frazy: "Nie

potwierdzam, nie zaprzeczam". Dziś

opowieść naukowo-sziegowska. Ja się

nazywam Karol Bielski. To jest odwrócona

lekcja. Zaczynamy. Rozdział pierwszy.

Ślepy i głuchy ocean.

Luty 1968

roku. Pietro Pawłowsk na Kamczatce.

Bardzo zimne miejsce w porcie z powitym

gęstą mgłą i zapachem oleju napędowego

cumuje K129.

Weteran, staruszek, można by rzec. Okręt

podwodny klasy Golf 2. Ponad 100 m stali

napędzanej trzema potężnymi silnikami

diesla niosącej w swoim wnętrzu rakiety

balistyczne R21. Każda z nich ma siłę 60

razy większą niż bomba zrzucona na

Hiroszimę. Atmosfera na pokładzie gęsta.

Załoga kapitana Władimira Kopzara

dopiero co wróciła z patrolu. Są

wyczerpani, niedospani i chciała wciąż

pamiętają rytm oceanu. Jednak rozkaz to

rozkaz. Natychmiastowe wyjście w morze.

Oficjalnie rutynowe ćwiczenia,

nieoficjalnie coś jest nie tak. W

ostatniej chwili na pokład wchodzi grupa

specjalistów, których nazwisk nie ma na

listach załogi. Marynarze odprowadzają

ich nieufnym spojrzeniem. 24 lutego cumy

zostają rzucone. K129 zanurza się w

lodowatych wodach Pacyfiku, a nad nim

zamyka się lustro wody. Dodajmy,

oficjalne źródła nie potwierdzają

obecności kogoś obcego na pokładzie.

Opieramy się na anonimowych źródłach.

Tego typu okręt musiał co kilkanaście

godzin podchodzić pod samą powierzchnię.

Co gorsza, musiał tam zostać dosyć

długo. Chodziło o ładowanie akumulatorów

i wymianę informacji z dowództwem. To

był najniebezpieczniejszy moment. Okręt

był wtedy głośny, powolny i podatny na

kaprysy morza. No i przede wszystkim

łatwy do wykrycia. 8 marca 1968

roku radzieckie dowództwo czekało na

zakodowany sygnał kontrolny. Cisza.

Mijają godziny, mijają dni. Pacyfik jest

ogromny, przerażająco pusty. W Moskwie

panika. K129

zniknął. Związek Radziecki rozpoczyna

jedną z największych, nie znalazłem

większej, wydaje się, że największą

operację ratunkową w swojej

dotychczasowej historii. Całe konwoje

okrętów, setki samolotów, tysiące

roboczogodzin na słuchu. Przeszukują

tysiące mil kwadratowych oceanu, ale

robią to po omacku. Ich sonary odbijają

się od dna, nie potrafią odróżnić skały

od stalowego wraku. Ocean jest dla nich

ślepy i głuchy. Poszukiwania zaczynają

ograniczać się właściwie do wypatrywania

plam oleju lub dryfujących szczątków.

Jednak tysiące kilometrów dalej w

zaciemnionych pokojach gdzieś na

Hawajach i w Kalifornii ktoś inny

słucha. Podczas gdy Rosjanie

bezskutecznie przeczesują powierzchnię,

sieć amerykańskich hydrofonów SOS

coś zarejestrowała. Nietypowy dźwięk,

krótki, gwałtowny, po którym nastąpiło

jeszcze kilka cichszych, a dalej martwa

cisza. K129 znika z map Rosjan, ale

pojawia się na mapach kogoś innego.

Rozpoczyna się gra, w której stawką nie

było życie załogi. Ono już dawno zgasło,

ale sekrety, które mogły podpalić cały

świat. Rozdział drugi. Triangulacja i

ryba.

Podczas gdy radziecka flota

przetrzesywała powierzchnię Pacyfiku

tysiące kilometrów dalej, w centralach

US Navy trwała operacja o charakterze

bardziej naukowym niż wywiadowczym.

Przynajmniej na tym etapie. Amerykanie

nie szukali wzrokiem. Oni analizowali

dane z wcześniej wspomnianego systemu

SOS US Sound Surveillance System. Była

to sieć niezwykle czułych hydrofonów

zakotwiczonych w dnie oceanu,

zaprojektowana właśnie do śledzenia

sygnatur akustycznych wrogich jednostek.

W połowie marca 1968

analitycy natrafili na zapis z dwóch

różnych stacji: Na Hawajach i na wyspie

Midway. Czujniki zarejestrowały

specyficzny sygnał. Krótka, gwałtowna

jakby eksplozja, a potem inne odgłosy.

Możliwe interpretacja, implozja okrętu,

a potem opadanie szczątków na dno. Do

akcji wkroczył doktor John Craven,

naukowiec kierujący biurem projektów

specjalnych Marynarki Wojennej. Craven

nie był tylko teoretykiem, był pionierem

głębokowodnej inżynierii. Zamiast

przeszukiwać miliony mil kwadratowych,

zastosował twierdzenie Bajesa

matematyczną metodę aktualizacji

prawdopodobieństwa na podstawie nowych

danych. Wykorzystując triangulację,

czyli obliczenia punktu przecięcia

sygnałów z różnych hydrofonów oraz

analizę prądów morskich, Craven

wyznaczył obszar poszukiwań. Nie muszę

chyba dodawać, że zdecydowanie mniejszy

niż obszar misji poszukiwawczej Rosjan.

Wynik obliczeń był zaskakujący. Punkt

katastrofy znajdował się gdzieś setki

mil od oficjalnego sektora patrolowego

K129. Dodatkowo w tym rejonie znaleziono

plamę ropy, która była radioaktywna.

Wątpliwości było coraz mniej. Amerykanie

zrozumieli, że okręt z nieznanych

przyczyn drastycznie zmienił kurs.

Jednostki wyposażone w broń nuklearną

nie zmieniają kursu tak sobie. Coś było

na rzeczy. Misję odnalezienia w raku

powierzono jednostce USS Hollywood.

Okręt ten był pływającym laboratorium

wywiadu wyposażonym w specjalny komputer

sterujący i właz w dnie kadłuba. Z tego

włazu na stalowej linie o długości ponad

5 km upuszczano czy opuszczano

urządzenie o kryptonimie ryba the fish.

Była to naszpikowana elektroniką

platforma z kamerami sonarami i

światłami stroboskopowymi. Operacja

wymagała bardzo dużej precyzji. USS

Hollywood musiał utrzymywać stabilną

pozycję, podczas gdy ryba zawieszona na

tej uwięzi dryfowała tuż nad dnem w

całkowitej ciemności i pod ciśnieniem

przekraczającym 500 atmosfer. Ryzyko

było ogromne. Zerwanie liny oznaczało

utratę bezcennej technologii, a wykrycie

przez operujące w pobliżu radzieckie

niszczyciele mogło doprowadzić do

międzynarodowego incydentu. Przez

tygodnie kamery rejestrowały puste dno

oceanu. Analitycy na pokładzie Halibuta

wywoływali tysiące klatek filmu nie

zawierającego nic ciekawego. Przełom

następuje 20 sierpnia 68. Na wywołanych

zdjęciach ukazały się nienaturalne

geometryczne kształty. To był on,

poważnie uszkodzony kadłup spoczywający

na głębokości mniej więcej 4900 m.

Zdjęcia były bardzo wyraźne. Wykonano

ich tysiące. Ukazywały rozerwany kiosk

okrętu i co najważniejsze dla wywiadu

uszkodzone silosy rakietowe. Jeden był

otwarty, a wewnątrz było widać szczątki

pocisku nuklearnego. Amerykanie mieli

coś o czym Rosjanie mogli tylko marzyć.

dokładne współrzędne skarbnicy pełnej

najnowszych technologii ZSRR. Pozostało

tylko jedno pytanie. Jak podnieść 2000

ton stali z takiej głębokości? Właśnie

szykowała się najbardziej ekstremalna

operacja głębinowa w historii. Rozdział

trzeci. Miliarder, który kopał w dnie.

Prezydent Richard Nixon postawił sprawę

jasno. Wrak K129

musi zostać wydobyty. Pentagon chciał

rakiet i chciał głowic, a NSA i CIA

marzyły o maszynach szyfrujących i

księgach kodowych. Problem polegał na

tym, że operacja musiała odbyć się na

środku Pacyfiku, na oczach sowieckich

satelitów i okrętów zwiadowczych, które

kręciły się tam no cały czas szukając

wraku. Jak ukryć statek o długości dwóch

boisk piłkarskich, który przez kilka

tygodni musi stać nieruchomo w jednym

punkcie? Jak sprawić, by operacja

wydobycia w raku była niewidzialna?

CIA stworzyło legendę, która przeszła do

historii jako majsters sztyk

dezinformacji. Wykorzystano do tego

postać Howarda Husa, ekscentrycznego

miliardera i odludka. Światu ogłoszono,

że Huges buduje futurystyczny statek Hug

Glomar Explorer, który ma wydobywać z

dna oceanu konkrecje manganowe, cenne

gródki metali leżące w głębinach. CIA

sfinansowało i zorganizowało fałszywe

sympozja naukowe i artykuły w prasie

branżowej, by przekonać świat, że

górnictwo głębinowe to nowy złoty

interes. W latach 60 i 70 było to

kompletnie nieopłacalne ekonomicznie, a

technologia była powiedzmy tak na

granicy. Zaczem perfekcyjna przykrywka,

coś prawdopodobnego, nowatorskiego,

wymagające umieszczenia statku w jednym

punkcie przez dłuższy czas. Prawdziwa

technologia ukryta była jednak pod

pokładem. Glomar Explorer posiadał tak

zwany Moonpool, gigantyczny otwierany od

spodu basen wewnątrz kadłuba. To tam

schowano urządzenie nazywane Clementine.

Oficjalna nazwa to Capture Vehicle. Były

to stalowe kleszcze zaprojektowane tak,

by precyzyjnie chwycić czy objąć kadłup

129. Inżynieryjnym sercem operacji był

jednak system rur. Liny mogłyby nie

wytrzymać własnego ciężaru na dystansie

5 km, niosąc dodatkowo 2000 ton wraku.

Amerykanie stworzyli system skręcanych

potężnych rur wiertniczych. Statek

posiadał gigantyczną wieżę podobną do

naftowej, która kawałek po kawałku

opuszczała te taką skręcaną stalową

słomkę zakończoną łapami w otchłań. Był

jeszcze jeden problem. Ocean nigdy nie

jest spokojny.

Statek na powierzchni unosi się i opada

na falach. Gdyby rura była sztywno, zbyt

sztywno połączona z kadłubem, ruch fal o

wysokości zaledwie 2 m na powierzchni

generowałby na dole siły, które

natychmiast rozerwałyby chwytak lub

kruszyły sam wrak. Inżynierowie musieli

stworzyć gigantyczne hydrauliczne

amortyzatory, które utrzymywały rurę w

idealnym czy względnie idealnym bezruchu

względem dna, niezależnie od tego, jak

bardzo statkiem na powierzchni mógł

miotać sztorm. Czerwiec 1974

rok. Glomar Explorer dopływa na miejsce.

Niedaleko w raku K-129 instaluje się

także radziecki holownik zwiadowczy,

którego załoga z zaciekawieniem

obserwuje szalonego miliardera

szukającego kamieni w głębi oceanów.

Sowieści podpływają tak blisko, że

Amerykanie słyszą ich głosy. Na

pokładzie Glomara panuje absolutna cisza

radiowa. Wewnątrz Moonpola mechanizm

rusza. Stalowa słomka zaczyna powoli

schodzić w dół. Metr po metrze, prosto w

ciemność. Teoretycznie i matematycznie

wszystko się zgadzało, ale testy w

rzeczywistości to już inna bajka. Była

to brutalna walka z ciśnieniem,

grawitacją, zmęczeniem materiału. Nikt

nie wiedział, czy kadłup K129 osłabiony

przez tą hipotetyczną implozję i lata

korozji wytrzyma próbę podniesienia.

Dzień, w którym mechanizm ostatecznie

ruszył w dół, by podnieść K129, to 9

sierpnia 74, był dokładnie tym samym

dniem, w którym prezydent Richard Nixon

złożył urząd w wyniku afery Watergate.

Rozdział czwarty. Problemy w głębinach.

Sierpień 74. Operacja wchodzi w

krytyczną fazę. Na głębokości 5 km

kleszcze mechanizmu Clementine zaciskają

się na kadłubie K129.

Rozpoczyna się proces wciągania cal po

calu. Każdy metr w górę to zmiana

ciśnienia i temperatury, a to oddziałuje

na osłabioną strukturę w raku. Gdy K129

znajduje się około 2000 m nad dnem, już

całkiem blisko, dochodzi do awarii

strukturalnej. Jeden z chwytaków

wykonany ze specjalnie wzmocnionej stali

nie wytrzymuje tych naprężeń i pęka.

Kadłup okrętu podwodnego pozbawiony

stabilnego podparcia przełamuje się.

Większa część jednostki, ta z rakietami

i ta z przedziałem szyfrów, wyślizguje

się z uścisku i uderza z powrotem w dno.

Do wnętrza basenu Glomara trafia jedynie

sekcja dziobowa. To, co znajdują w niej

Amerykanie jest ponurym świadectwem tej

tragedii. W zmiażdżonych przedziałach

spoczywają szczątki kilku radzieckich

marynarzy. Ciała zachowane przez

lodowatą wodę i wysokie ciśnienie

zostają pochowane przez amerykańską

załogę z pełnymi honorami wojskowymi

przy dźwiękach hymnu ZSRR. Wszystko

zostaje zarejestrowane na filmie, który

pozostaje tajny przez kolejne lata. Pół

roku później, w marcu 75, dochodzi do

kolejnego wstrząsu. Mimo rygorystycznej

ochrony informacja o projekcie Azorian

wycieka do Los Angeles Times. Świat

dowiaduje się o miliardach dolarów

wydanych na największą kradzież w

historii. To wtedy CA przyciśnięte do

muru przez dziennikarzy formułuje słynną

odpowiedź. Nie możemy ani jej

potwierdzić, ani jej zaprzeczyć. Tak to

przy tej okazji wymyślono tę frazę,

potem zadziwiająco często używaną.

Oficjalna misja była częściowym

sukcesem. Amerykanie zdobyli dwie

torpedy, rzadkie próbki radzieckiej

stali, ale stracili książki kodowe.

Jednak to tutaj historia zaczyna nam się

rozdzielać. Eksperci tacy jak Ken Suell

stawiają prowokacyjne hipotezy. Czy

profesjonaliści CIA naprawdę pozwoliliby

na tak spektakularną awarię i wyciek

informacji? Istnieje możliwość, że

incydent z pękniętym chwytakiem był

precyzyjnie zaplanowaną dezinformacją.

Według niej Amerykanie wydobyli znacznie

więcej niż przyznali, a porażka miała

uśpić czujność Kremla i zniechęcić do

zmiany procedur szyfrowania.

To właśnie w tych brakujących rzekomo

utraconych dziennikach pokładowych miała

też kryć się odpowiedź na pytanie: skąd

ten dziwny kurs K129.

Rozdział czwarty. Hipoteza buntu.

Oficjalnie misja projektu Azorian

zakończyła się sukcesem technologicznym

z jednej strony i porażką wywiadowczą z

drugiej. Amerykanie wydobyli sekcję

dziobową, pochowali marynarzy i według

oficjalnych raportów nie zdobyli

kluczowych ksiąg, szyfrów. Jednak tu w

ciszy, po zakończeniu zimnej wojny

pojawia się pytanie, którego nikt

wcześniej nie zadał albo zadawał je po

cichu. Dlaczego K129

znalazł się tam, gdzie się znalazł?

Nauka i technika podały nam jak i gdzie,

ale do dziś nie wiemy dlaczego. Dopiero

analiza wydobytych szczątków i

odtajnione po dekadach poszlaki

pozwoliły badaczom takim jak Ken Suell

formułować hipotezę, która brzmi jak

thriller polityczny. Hipoteza Czerwonego

łotra sugeruje bardzo ciekawy

scenariusz. Okręt znajdował się w

punkcie, z którego jego rakiety mogły,

właściwie blisko punktu mogły dosięgnąć

terenów USA udając jednostkę chińską.

Hipoteza o zbuntowanym okręcie oparta na

ustaleniach wspomnianego Suela

przedstawia z uchwały spisek, w którym

to nie załoga wypowiedziała

posłuszeństwo swojemu krajowi, ale stała

się ofiarą intrygi części radzieckich

służb. Według tej hipotezy wąska elita

na szczytach KGB obawiała się upadku

Związku Radzieckiego. Opracowali więc

plan uratowania państwa przez

sprowokowanie niszczycielskiej wojny

nuklearnej między swoimi wrogami Stanami

Zjednoczonymi i Chinami. Do realizacji

tego celu wybrano C129 okręt klasy Golf

2, który był identyczny z jednostkami

sprzedanymi wcześniej do Chin przez

Rosjan. Aby zrealizować plan, w

ostatniej chwili na pokład wprowadzono

tajemniczych pasażerów. Wysoce

wyszkoleni i bezwzględni komandosi ze

ściśle tajnej elitarnej jednostki KGB o

nazwie Osnas. No i to oni zmusili

kapitana Władimira Kopzara do

zignorowania oficjalnych rozkazów

patrolowych i skierowania okrętu 400

milnie w kierunku Hawajów. Kiedy K-129

miał rzekomo znaleźć się blisko pozycji

do ataku na amerykańską bazę Pearl

Harbor, komandosi siłą przejęli kontrolę

nad jednostką, zamykając członków załogi

w przedziale torpedowym. Ich celem było

wystrzelenie rakiet, aby Amerykanie

uznali, że zaostrzający się konflikt to

wina Chin i odpowiedzieli zmasowanym

atakiem na ten kraj. Choć komandosi

Osnas byli ekspertami od broni

nuklearnej, nie mogli wystrzelić

samodzielnie pocisku. Radzieckie okręty

posiadały system zabezpieczeń wymagający

wprowadzenia trzyczęściowego kodu. KGB

dysponowało dwiema częściami, ale

trzecią w tej sytuacji najważniejszą

znał wyłącznie kapitan Kobzar.

Szantażowany śmiercią załogi stanął

przed wyborem rozpocząć wojnę nuklearną

lub poświęcić okręt. Suel uważa, że

kapitan zachował się bohatersko,

wiedząc, że to nieautoryzowany atak,

celowo wprowadził błędny kot. Takie

działanie mogło wywołać katastrofalną

awarię. Zamiast odpalenia rakiety doszło

do eksplozji uwolnionej energii wewnątrz

silosu. Wybuch rozerwał dno okrętu i

posłał go w głąb oceanu, uśmiercając

całą załogę, ale jednocześnie

powstrzymując wojnę. To położenie okrętu

jest największą niewiadomą i

najważniejszym dowodem uwiarygadniającym

tę hipotezę. Należy jednak pamiętać, że

hipoteza ma sporo słabych punktów. Jeden

z ekspertów wskazuje na problem

logistyczny. Rakiety będące na

wyposażeniu K-129 miały zbyt krótki

zasięg, aby z tego konkretnego miejsca,

gdzie znajdował się wrak, uderzyć w Pel

Harbor. Bez oficjalnego odtajnienia

wszystkich dokumentów, wersja o buncie

komandosów KGB pozostaje intrygująca,

lecz wciąż niepotwierdzona.

Jest to ostatecznie tylko hipoteza. Ja

wam dziękuję za najwyższy dowód uznania,

a więc pozostanie ze mną do końca.