Słyszymy o tym niemal codziennie w

wiadomościach. Pożary po wodzie, kolejne

wirusy. Czasem można wiesz odnieść

wrażenie, że świat jest jednym wielkim

polem minowym. Ale kiedy opadnie kurz,

co tak naprawdę statystycznie stanowi

największe zagrożenie dla naszego

zdrowia i życia? I czy to zagrożenie

jest takie samo dla wszystkich,

niezależnie od tego, gdzie mieszkamy?

>> To jest jedno z najważniejszych pytań,

jakie możemy sobie zadać. Dzisiaj

spróbujemy na nie odpowiedzieć,

rozkładając zdrowie na czynniki

pierwsze. Zobaczymy, co to w ogóle

znaczy być zdrowym według ekspertów i co

ma na to największy wpływ. A żeby to nie

była tylko teoria, zabierzemy słuchaczy

w podróż do dwóch skrajnie różnych

światów, bogatych Niemiec i jednego z

najbiedniejszych krajów Demokratycznej

Republiki Konga. Ten kontrast pokaże nam

więcej niż jakiekolwiek definicje.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> W porządku. To zacznijmy od podstaw.

Czym jest to zagrożenie życia? Bo to

chyba nie tylko te wielkie katastrofy.

To wszystko, co odbiera nam poczucie

bezpieczeństwa od biedy i głodu przez

konflikty zbrojne, poklęski żywiołowe.

Ale dzisiaj skupimy się na tym cichym,

codziennym zagrożeniu, które dotyczy

każdego z nas, chorobach. Zanim jednak

rzucimy się w wirusów i bakterii, musimy

ustalić jedną rzecz. Czym jest zdrowie?

Bo to nie jest takie proste. Światowa

Organizacja Zdrowia mówi, że zdrowie to

nie jest tylko, no wiesz, sytuacja, w

której nic nas nie boli. To stan

całkowitego dobrostanu fizycznego,

psychicznego i społecznego. A choroba to

każde odstępstwo od tej harmonii. To

ważne, bo pokazuje, że o zdrowiu trzeba

myśleć znacznie szerzej. A tu dochodzimy

do czegoś, co może być dla wielu no

szokujące, a dla innych niezwykle dające

siłę. Gdyby ktoś zapytał, co decyduje o

naszym zdrowiu, większość z nas

pomyślałaby o genach albo o dostępie do

świetnych lekarzy. Tymczasem dane

pokazują, że to my sami trzymamy w

rękach ponad połowę kart. Aż 53% naszego

zdrowia zależy od stylu życia.

>> Dokładnie. To jest potężna świadomość.

Ponad połowa naszego zdrowia zależy nie

od szpitala, a od tego, co składamy do

koszyka w sklepie, czy wybieramy schody

zamiast windy, czy sięgamy po papierosa.

Na drugim miejscu z wynikiem 21% jest

środowisko, w którym żyjemy. Jakość

powietrza, wody, a nawet poziom hałasu.

Dopiero dalej z 16%

mamy geny, czyli to, co dostajemy w

spadku.

>> Czekaj, zatrzymajmy się tu na chwilę. A

gdzie opieka medyczna? szpitale,

lekarze, nowoczesny sprzęt

>> i to jest właśnie ta niespodzianka.

Opieka zdrowotna, czyli dostępność usług

medycznych to zaledwie 10%.

>> Tylko 10.

>> Tylko 10. Oczywiście te 10% potrafi

uratować życie w krytycznej sytuacji,

ale w skali całej populacji, w

perspektywie całego życia, to nasze

codzienne nawyki mają pięciokrotnie

większe znaczenie. To jest wbrew

wszelkiej intuicji. Wszyscy myślimy, że

kluczem do długiego życia jest świetny

szpital za rogiem. Jak to możliwe, że ma

to tak relatywnie niewielki wpływ?

>> Bo lekarz interweniuje, gdy coś już się

zepsuło, a styl życia i środowisko

decydują o tym, czy w ogóle do tego

zepsucia dojdzie. I nigdzie nie widać

tego lepiej niż w naszym porównaniu.

Weźmy Niemcy i Demokratyczną Republikę

Konga. Dwa różne światy. W Niemczech

oczekiwana długość życia to prawie 81

lat. W Kongo niecałe 61.

>> Wow.

>> To jest 20 lat różnicy. Dwie dekady

życia więcej po prostu za urodzenie się

w innym miejscu.

>> To jest niesamowite. Czyli to jest tak,

że jakby w jednym kraju największym

wrogiem był komar, a w drugim nasz

własny talerz, bo przyczyny śmierci też

pewnie wyglądają zupełnie inaczej.

>> Diametralnie inaczej. W Kongo ludzie

umierają głównie z powodu komplikacji

okołoporodowych, infekcji dróg

oddechowych, gruźlicy, Odry, malarii. A

w Niemczech

>> choroba niedokrwienna serca, Alzheimer,

udar mózgu, nowotwory płuc.

>> Mhm. Zauważmy ten wzorzec. W biednym

kraju zabijają choroby, którym często

można zapobiec lub tanio je leczyć,

gdyby tylko był dostęp do podstawowej

opieki. W bogatym kraju zabijają nas

choroby związane ze starzeniem się i no

właśnie stylem życia. To tak zwane

choroby cywilizacyjne. Wróćmy do tych

czynników. Drugi najważniejszy po stylu

życia było środowisko. Jak to wygląda w

naszych dwóch modelowych krajach?

>> Gdziegondara raczej pachnie zupełnie

inaczej. Zanieczyszczenie powietrza to

globalny zabójca. Odpowiada za około 7

milionów zgonów rocznie. Ale jego źródła

jest inne. W Kongo ponad 70% zgonów z

tego powodu wynika z zanieczyszczeń

wewnątrz domów.

>> W domach?

>> Tak. To dym spalenisk, na których gotuje

się jedzenie używając drewna czy węgla.

Ludzie wdychają to godzinami każdego

dnia.

>> A w Niemczech?

>> W Niemczech sytuacja jest odwrócona.

Prawie 75% problemu to zanieczyszczenia

zewnętrzne z kominów fabryk, rur

wydechowych samochodów.

W obu przypadkach powietrze zabija, ale

przyczyny leżą gdzie indziej. W jednym

miejscu to ubójstwo, w drugim skutek

uboczny dobrobytu i industrializacji.

>> A co z tą opieką zdrowotną? Mówiłyśmy,

że to tylko 10% wpływu, ale jej brak

musi być katastrofalny. Jak tu wygląda

przepaść między Niemcami a Kongiem?

>> Tu liczby są po prostu miażdżące.

Pomyślmy o tym tak. W Niemczech na 10

000 mieszkańców przypada ponad 40

lekarzy.

>> 40.

>> A w Kongo nawet nie jeden.

>> Nawet nie jeden.

>> Tak. To oznacza, że setki tysięcy ludzi

mogą nigdy w życiu nie spotkać lekarza.

A wydatki Niemcy wydają na zdrowie

jednego obywatela ponad 5400

$arów rocznie.

>> Okej. W Kongo ta kwota to 21 dolar.

>> 21 to mniej niż cena biletu do kina u

nas.

>> No właśnie. I ta przepaść tłumaczy

wszystko. Tłumaczy dlaczego w jednym

kraju umieralność niemowląd jest ponad

10okrotnie wyższa niż w drugim.

>> To pokazuje, że chociaż opieka zdrowotna

to globalnie tylko 10% wpływu, to jeśli

ten wskaźnik spadnie niemal do zera jak

w Kongo, staje się to czynnikiem

decydującym o życiu i śmierci.

Dobrze, to zanurzmy się głębiej w same

choroby. Dzielimy je na dwie wielkie

rodziny. Zakaźne i niezakaźne.

>> Zacznijmy od tych zakaźnych wywoływanych

przez wirusy, bakterie czy pasożyty.

Tutaj warto znać trzy pojęcia, które

ostatnio słyszymy bez przerwy. Kiedy

choroba gwałtownie atakuje na jednym

obszarze, mówimy o epidemii. Kiedy

rozlewa się na cały świat, jak COVID-19,

to jest pandemia.

>> A to trzecie. A jeśli choroba stale

krąży w jakimś regionie jak malaria w

Afryce, to mówimy, że jest to obszar

endemiczny.

>> A to właśnie malaria jest świetnym

przykładem. Pasożyt przenoszony przez

komary. Kiedy spojrzymy na globalne

dane, widzimy, że to problem niemal

wyłącznie krajów położonych w strefie

równikowej i zwrotnikowej. Ponad 200

milionów zachorowań rocznie. To tak

jakby co roku chorowała połowa populacji

Unii Europejskiej. A obok malariei mamy

gruźlicę. Stara choroba bakteryjna

przenoszona drogą kropelkową. Atakuje

głównie w miejscach, gdzie jest tłok i

słaba wentylacja, czyli no w slumsach

wielkich miast, krajów rozwijających

się. Rocznie choruje 10 milionów ludzi.

>> Jest też aids wywołane przez wirus HIV,

który niszczy naszą odporność. To

problem globalny, ale 2/3 zakażonych

żyje w Afryce. Te trzy choroby, malaria,

gruźlica i AIDS to prawdziwa plaga

biedniejszej części świata.

>> A do tego dochodzą nowe zagrożenia, jak

COVID-19, który pokazał, że w

zglobalizowanym świecie żaden kraj nie

jest bezpieczną wyspą. Wirus z jednego

kontynentu w ciągu tygodni sparaliżował

całą planetę.

>> I to pokazuje, jak wielkim zagrożeniem

wciąż są patogeny. Ale co ciekawe, to

nie one są dziś największym zabójcą na

świecie.

Paradoksalnie, im stajemy się bogatsi i

bezpieczniejsi od zarazków, tym bardziej

zaczynamy szkodzić sami sobie. I tu

wchodzimy na terytorium chorób

niezakaźnych,

>> czyli wracamy do Niemiec i chorób

cywilizacyjnych.

To one odpowiadają za większość zgonów

na świecie,

>> za przytłaczającą większość. Aż 75%

czyli 3 na c zgony na świecie są

spowodowane przez choroby niezakaźne. To

przede wszystkim cztery grupy choroby

układu krążenia, czyli zawały i udary,

nowotwory, przewlekłe choroby układu

oddechowego i cukrzyca. A co je łączy?

>> Styl życia. To o czym mówiliśmy na

początku. Palenie tytoniu, ponad 8

milionów zgonów rocznie. Zła dieta. Za

dużo soli, cukru, tłuszczy, co prowadzi

do otyłości, a ta jest prostą drogą do

cukrzyci typu drugiego i chorób serca.

Brak ruchu, nadmiar alkoholu. To

wszystko rachunki, które organizm

wystawia nam po latach.

>> I znów dane pokazują fascynujący i

niepokojący wzorzec. Te choroby nie

znają granic, ale zagęszczenie

przypadków jest największe właśnie w

krajach rozwiniętych, gdzie dominuje ten

siedzący, przetworzony styl życia.

>> Na szczęście nie jesteśmy w tej walce

bezbronni. Medycyna dała nam potężną

broń.

>> Przede wszystkim antybiotyki, które

odmieniły losy ludzkości, pozwalając

leczyć infekcje bakteryjne, które kiedyś

były wyrokiem śmierci. I oczywiście

szczepionki. Genialny w swojej prostocie

wynalazek, który uczy nasz organizm jak

walczyć z wrogiem, zanim ten na dobre

zaatakuje.

>> Historia zna spektakularne zwycięstwo.

Ospa prawdziwa. To była potworna choroba

wirusowa. Szacuje się, że w samym XX

wieku zabiła około 300 milionów ludzi.

To niewyobrażalna liczba. Była niezwykle

zaraźliwa i często śmiertelna.

>> I wtedy stało się coś niezwykłego.

Światowa Organizacja Zdrowia rozpoczęła

globalny skoordynowany program masowych

szczepień. Przez lata, kraj po kraju,

wioska po wiosce szczepiono ludzi i

izolowano chorych. I w 1980 roku udało

się. WHO ogłosiła, że ospa prawdziwa

została całkowicie wyeliminowana z

powierzchni ziemi.

>> Niesamowite.

>> To jedyna ludzka choroba, którą udało

nam się w ten sposób pokonać. To dowód

na to, co potrafi zdziałać nauka i

międzynarodowa współpraca.

>> Ale leki i szczepionki to nie wszystko.

Mówiłaś też o ośrodkach

niefarmaceutycznych. Brzmi

skomplikowanie.

>> A oznacza coś banalnie prostego.

Higienę. Dostęp do czystej wody i mydła.

>> Aż tak proste?

>> Tak. To jest najpotężniejsza broń w

walce z chorobami zakażnymi, zwłaszcza

tymi układu pokarmowego. I tu znowu

wracamy do naszego kontrastu. Dla

Niemiec kluczowa w profilaktyce będzie

edukacja o diecie i rzucaniu palenia. A

dla Kongo najskuteczniejszą szczepionką

na wiele chorób może okazać się studnia

z czystą wodą i program edukacyjny o

myciu rąk.

>> Dobrze, to była ogromna dawka wiedzy.

Spróbujmy zebrać najważniejsze wnioski.

Co słuchacz powinien zapamiętać z naszej

dzisiejszej rozmowy?

>> Myślę, że sześć punktów. Po pierwsze,

zdrowie to znacznie więcej niż brak

choroby. To pełen dobrostan fizyczny,

psychiczny i społeczny. Po drugie, i to

jest kluczowe, największy wpływ na nasze

zdrowie, aż 53%

ma nasz styl życia. To nasze codzienne

wybory.

>> Po trzecie, ta gigantyczna przepaść

zdrowotna między bogatymi a biednymi

krajami. W jednych zabijają choroby

cywilizacyjne, w drugich zakaźne i te

wynikające z ubóstwa.

>> To fundament zdrowia publicznego. Po

piąte, to choroby niezakaźne, nowotwory,

choroby serca są dziś głównym zabójcą na

świecie, odpowiadając za 3/4 zgonów.

>> Rozumiem. I na koniec po szóste. Wce

chorobami medycyna jest potężna, ale

równie ważne, a czasem ważniejsze są

absolutne podstawy. Higiena i dostęp do

czystej wody.

>> I na koniec myśl, z którą warto zostać.

>> Kiedy analizujemy te wszystkie dane,

nasuwa się pewien wniosek. Największym

przełomem w globalnym zdrowiu nie będzie

wcale nowy cudowny lek, chociaż

oczywiście byłby wspaniały. Największą

rewolucją będzie zapewnienie wszystkim

ludziom na Ziemi podstawowych warunków

do życia: czystej wody, bezpiecznego

jedzenia i schronienia. To prowadzi do

pytania, czy poprawa zdrowia na świecie

to dziś przede wszystkim wyzwanie

medyczne, czy może jednak ekonomiczne i

polityczne?

[muzyka]

H