Wiesz, kiedy myślę o niewolnictwie, to

mam w głowie takie obrazy z lekcji

historii, może z filmów Starożytny Rzym

albo Plantacje bawelny w Ameryce.

>> Łańchy, targi, gdzie sprzedawano ludzi.

>> Dokładnie. Widziałam kiedyś takie

ogłoszenie z 1859

roku ze Stanów. To było legalne,

oficjalne, choć oczywiście okrutne

>> i to się wydaje takie odległe. A jednak

dziś mamy rozmawiać o czymś, co dzieje

się tu i teraz tylko w ukryciu. I to

mnie uderza. Jak to w ogóle możliwe w XX

wieku?

>> No właśnie dlatego, że to co kiedyś było

na widoku po prostu zeszło do podziemia.

Działa inaczej, jest bardziej

podstępnie, ale wcale nie jest mniej

okrutne.

>> Czyli jest, ale go nie widać.

>> Dokładnie. I dzisiaj spróbujemy trochę

ten świat rozświetlić. Przyjrzymy się

handlowi ludźmi, współczesnemu

niewolnictwu i pracy przymusowej dzieci.

Chodzi o to, żeby zrozumieć jak te

mechanizmy działają, kto pada ofiarą,

kto jest oprawcą i co chyba

najważniejsze, dlaczego to jest problem,

który dotyczy nas wszystkich.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

No dobrze, to zacznijmy od podstaw. Czym

to dzisiejsze ukryte niewolnictwo różni

się od tego historycznego? Kluczowe jest

to, że dzisiaj to jest cały proces.

Wiesz, to nie jest tak, że ktoś kogoś po

prostu kupuje na targu.

>> Okej.

>> Organizacja Narodów Zjednoczonych ONZ

definiuje to w takich trzech krokach. Po

pierwsze, musi być jakieś działanie,

werbowanie, transport, przekazanie

kogoś.

>> Aha.

>> Po drugie jest metoda i tu jest ten

haczyk. To nie musi być przemot

fizyczna. Najczęściej to jest po prostu

oszustwo, podstęp, jakaś fałszywa

obietnica.

>> A trzeci krok,

>> cel. I cel jest zawsze ten sam.

Wykorzystanie, eksploatacja.

I to jest sama istota tego problemu.

>> To brzmi jak taka starannie przygotowana

pułapka. Od razu myślę o tych

historiach, które poznałyśmy. O Georgeu,

tym młodym mechaniku, który marzył o

pracy w wielkim mieście.

>> Tak. albo o Anettecie, która poszła na

casting, bo obiecano jej karierę

modelki. Przynętą jest zawsze obietnica

lepszego życia, prawda? Dokładnie tak. U

Georgea działaniem był ten transport.

Metodą była fałszywa oferta pracy, a

celem, no cóż, praca w fabryce klejów w

nieludzkich warunkach.

>> A u Anetty

>> bardzo podobnie. Działaniem było

zwabienie jej na ten rzekomy casting.

Metodą obietnica sławy, a celem

zmuszenie do prostytucji. Kiedy ofiara

jest już daleko od domu, bez pieniędzy,

bez znajomości języka, wtedy ta pułapka

się zamyka. A to wykorzystanie, ta

eksploatacja może mieć różne formy.

>> Przerażająco różne, od pracy przymusowej

przez niewolnictwo seksualne po

zmuszanie do żebractwa, a w skrajnych,

naprawdę skrajnych przypadkach nawet

handel organami.

>> Ale co jest w tym wszystkim chyba

najbardziej wstrząsające, to to, że te

osoby na początku często wyrażają zgodę.

George chciał jechać, Anet chciała być

modelką. I to jest właśnie ta perfidia

całego systemu. Powiesz, zgoda, którą

ktoś uzyskał podstępem albo groźbą, nie

ma żadnego znaczenia prawnego. To tak

jakbyś podpisała umowę wierząc, że to

jakaś formalność, a tam drobnym

druczkiem jest napisane, że zrzekasz się

wszystkiego.

>> Taka zgoda jest po prostu nieważna.

>> Nieważna. A w przypadku dzieci sprawa

jest jeszcze prostsza. Samo zwerbowanie

dziecka w celu wykorzystania to już jest

przestępstwo. Nie trzeba nawet niczego

udowadniać, żadnego oszustwa czy siły.

Kiedyś niewolników trzymały w ryzach

żelazne kajdany. A dzisiaj jakie są te

kajdany?

>> One są niewidzialne, ale chyba wiesz co,

czasem nawet mocniejsze.

>> Psychologiczne?

>> Tak, to są kajdany psychologiczne.

Wyobraź sobie, jesteś w obcym kraju.

Pierwsze co robią to zabierają ci

paszport.

>> Mhm.

>> Nagle stajesz się nikim. Nie możesz iść

na policję, nie masz jak wrócić. Jesteś

w 100% zależna.

>> I do tego dochodzi strach.

>> Ogromny strach. Georgeowi powiedziano,

że jeśli spróbuje uciec, to skrzywdzą

jego rodzinę w wiosce. To jest potężna

broń.

>> A inne metody?

>> Celowe uzależnianie od narkotyków, żeby

złamać wolę. Szandaż. Chodzi o to, żeby

ofiara czuła się kompletnie bezsilna,

żeby straciła wszelką nadzieję. W

materiałach, które przygotowywaliśmy,

pojawiła się jeszcze jedna forma, która

mnie zaskoczyła. Przymusowe małżeństwo.

Szczerze mówiąc, nie połączyłabym tego

od razu z handlem ludźmi.

>> A to jedna z jego niestety najbardziej

rozpowszechnionych form. Mówimy o

sytuacji, gdzie najczęściej młoda

kobieta, a czasem nawet dziewczynka jest

zmuszana do ślubu wbrew swojej woli.

>> Zmuszana, czyli

>> siłą. Rzadko kiedy fizycznie. To jest

raczej, wiesz, potężna presja rodziny,

poczucia obowiązku, a najczęściej w tle

jest po prostu skrajna bieda. Rodzice

dosłownie sprzedają córkę, bo wierzą, że

to jedyny sposób, żeby reszta rodziny

przetrwała.

>> I ona staje się wtedy

>> własnością, de facto, tak, własnością

męża i jego rodziny. Jest zmuszana do

pracy, do usług seksualnych. To jest

niewolnictwo, tylko ukryte pod

płaszcikiem tradycji czy małżeństwa.

Skoro to wszystko dzieje się tak w

ukryciu, to skąd my w ogóle wiemy jak

duży to jest problem? To brzmi jak coś,

czego nie da się policzyć. No i to jest

niezwykle trudne, ale organizacje

międzynarodowe, jak na przykład

Międzynarodowa Organizacja Pracy,

próbują to szacować

i te liczby, wiesz, są po prostu

porażające.

>> Jakie to liczby? Najnowsze dane mówią o

około 40 milionach ofiar współczesnego

niewolnictwa na świecie.

>> 40 milionów to jest liczba, którą trudno

sobie w ogóle wyobrazić.

>> To tak jakby cała populacja Polski była

zniewolona.

>> Niewyobrażalna. A kim są ci ludzie? Czy

da się jakoś nakreślić portret typowej

ofiary?

>> Tak. Dane pokazują bardzo, bardzo

wyraźny wzór. Zobacz, gdybyśmy zebrali

100 losowych ofiar, to aż 71 z nich to

byłyby kobiety i dziewczynki.

>> Aż tyle.

>> A 1/4 z tej setki, czyli 25 osób, to

byłyby dzieci.

>> A do czego są zmuszani?

>> No tu też statystyki są jednoznaczne.

Mniej więcej połowa to ofiary

wykorzystywania seksualnego,

prostytucja, pornografia. A druga

największa grupa, prawie 40% to ofiary

pracy przymusowej na budowach, w

rolnictwie, w kopalniach.

>> A gdzie to się dzieje? Są jakieś takie

gorące punkty na mapie świata?

>> To jest, wiesz, globalna sieć, ale

szlaki są dość przewidywalne. Zazwyczaj

prowadzą z krajów biedniejszych do

bogatszych.

>> Czyli skąd, dokąd? Główne źródła ofiar

to Azja południowo-wschodnia, Afryka,

Europa Wschodnia, a główne cele, no cóż,

to bogate kraje Bliskiego Wschodu,

Europa Zachodnia i Ameryka Północ.

>> A co z dziećmi? Gdzie one są najbardziej

narażone?

>> Niestety w najbiedniejszych regionach,

zwłaszcza w Afryce. Tam dzieci są

najbardziej bezbronne i w niektórych

krajach stanowią ponad połowę wszystkich

ofiar. To jest tragedia. Mówisz, że co

czwarta ofiara na świecie to dziecko. To

od razu każe mi myśleć o tej szerszej

kwestii pracy dzieci w ogóle. No bo nie

każde dziecko, które pracuje jest od

razu niewolnikiem, prawda?

>> Oczywiście, że nie.

>> Gdzie jest ta granica? Kiedy pomoc

rodzicom zmienia się w wyzysk?

>> I to jest absolutnie kluczowe pytanie.

Praca, która jest częścią wychowania,

uczy odpowiedzialności, nie szkodzi

zdrowiu i co ważne, nie przeszkadza w

chodzeniu do szkoły. Jest w porządku.

Mhm.

>> Problem zaczyna się, gdy praca staje się

szkodliwa. A szkodliwa jest wtedy, gdy

po prostu zabiera dziecku dzieciństwo,

godność i szansę na edukację.

>> Czyli chodzi o pracę, która jest za

ciężka, za niebezpieczna albo zajmuje za

dużo czasu.

>> Dokładnie. Praca w kopalni, w fabryce z

chemikali, praca po kilkanaście godzin

dziennie, praca, przez którą dziecko nie

chodzi do szkoły. A te najgorsze formy

pracy dzieci to już jest po prostu

niewolnictwo.

>> To znaczy

>> sprzedawanie dzieci do pracy, zmuszanie

ich do prostycji, wykorzystywanie jako

dzieci żołnierze. To są te

najciemniejsze rejony.

>> A jaka jest skala tego zjawiska?

>> Ogromna. W 2020 roku na świecie

pracowało 160 milionów dzieci w wieku od

5 do 17 lat. 160 milionów

>> i co gorsza prawie połowa z nich 79

milionów wykonywała prace niebezpieczne,

zagrażające ich życiu i zdrowiu. I choć

od 2000 roku ta liczba trochę spadła, to

problem jest wciąż gigantyczny.

szczególnie w Afryce, gdzie pracuje co

piąte dziecko.

>> A przyczyna,

>> główna przyczyna jest w zasadzie jedna.

Skrajne ubóstwo.

>> To tworzy takie błędne koło, z którego

chyba no niezwykle trudno się wyrwać.

>> Dokładnie.

>> Dziecko musi pracować, bo rodzina jest

biedna. Przez to nie chodzi do szkoły.

Jak nie ma wykształcenia, to w dorosłym

życiu może liczyć tylko na niskoplatną

pracę i jego dzieci też będą biedne.

>> To jest wiesz podręcznikowa definicja

tak zwanej płatki ubóstwa. To jest

mechanizm, który sam się napędza i

przenosi biedę z pokolenia na pokolenie.

>> A kto jest w najgorszej sytuacji?

>> Dziewczynki. Zawsze dziewczynki, bo one

często są obciążone podwójnie. Muszą nie

tylko pracować zarobkowo, ale też

zajmować się domem, młodszym

rodzeństwem. Dla nich droga do szkoły

jest najdłuższa i najtrudniejsza.

>> Do tej pory mówiłyśmy o takich

osobistych tragediach, o złamanych

życiorysach. Ale co taki proceder robi

całemu społeczeństwu? To musi być jak,

nie wiem, jak rak, który toczy organizm

od środka?

>> To jest doskonałe porównanie, bo to nie

jest tylko sumy indywidualnych

nieszczęść. Handel ludźmi niszczy

fundament społeczeństwa,

>> to znaczy

>> niszczy zaufanie. To co nazywamy

kapitałem społecznym. zaufanie do

instytucji, do sąsiadów, do drugiego

człowieka. W takim świecie jedynymi,

którzy naprawdę zyskują są przestępcy,

>> a gospodarka, bo zawsze znajdzie się

ktoś, kto powie: "No dobrze, ale tania

czy wręcz darmowa siła robocza to w

sumie jakaś korzyść. Napędza biznes,

obniża koszty."

>> To jest, wiesz, ekonomiczna iluzja. Na

krótką metę tak ktoś zyskuje, ale w

skali całego kraju to jest jak pasożyt,

który powoli zabija swojego żywiciela.

Jak to działa?

>> Po pierwsze, ci ludzie nie płacą

podatków. Po drugie kraj, w którym łamie

się prawa człowieka, po prostu odstrasza

poważnych inwestorów. I po trzecie,

państwo ponosi ogromne koszty leczenia,

wsparcia psychologicznego dla ofiar. To

nie jest biznes, to jest gospodarcza

czarna dziura.

>> Czyli to taki podwójny cios. Z jednej

strony przestępcy nie dokładają się do

wspólnej kasy, a z drugiej generują

koszty, za które płacimy my wszyscy. To

kompletnie burzy ten mit, że to jest

tylko problem ofiar.

>> Dokładnie.

>> A jak w tym wszystkim odnajduje się

Polska?

>> Rola Polski bardzo się zmieniła. Wiesz,

jeszcze w latach 90 byliśmy głównie

krajem pochodzenia ofiar. To Polacy byli

wywożeni na zachód do pracy przymusowej.

>> A dzisiaj? Dzisiaj wraz ze wzrostem

gospodarczym staliśmy się krajem

tranzytowym, czyli takim przystankiem w

drodze dalej, ale też krajem docelowym.

Teraz to do Polski trafiają ofiary z

Europy Wschodniej, z Ukrainy, Bułgarii,

Rumunii, a także z dalekiej Azji, na

przykład z Wietnamu czy Filipin.

>> To pokazuje jak bardzo jesteśmy częścią

tej globalnej układanki.

>> Niestety tak.

>> Dobrze. To jest naprawdę ogrom trudnych,

ale bardzo ważnych informacji. Spróbujmy

to jakoś zebrać na koniec. Gdyby ktoś

miał z tej całej rozmowy zapamiętać

tylko kilka najważniejszych rzeczy, to

co by to było?

>> Myślę, że najważniejsze są cztery

punkty. Pierwszy, współczesne

niewolnictwo istnieje, ale jest ukryte,

a jego kajdany są psychologiczne. To

strach, szantaż, odebranie dokumentów.

>> Okej. Drugi punkt.

>> Skała. To nie jest marginalny problem.

Mówimy o 40 milionach ludzi. To tak

jakby cała Polska była w niewoli i

większość ofiar to kobiety i dzieci.

>> Dokładnie.

>> Po trzecie, szkodliwa praca dzieci. Ta,

która uniemożliwia im naukę, jest

pułapką, która skazuje całe pokolenia na

biedę. To nie jest pomoc rodzicom, to

jest po prostu kradzież przyszłości.

>> I ostatni, czwarty punkt, który wydaje

mi się kluczowy. To nie jest problem,

który dotyczy tylko ofiar. To rak, który

niszczy społeczeństwa i gospodarki od

środka. Wszyscy na tym tracimy.

>> Idealne podsumowanie. Myślę, że

najważniejsza jest po prostu świadomość.

Samo zrozumienie jak działają te

mechanizmy. To już jest pierwszy krok,

żeby móc się im jakoś przeciwstawić,

zobaczyć to, co jest ukryte.

>> Na koniec zostawmy może naszych

słuchaczy z jedną myślą. Historie Anetty

i Georgea pokazują, że oboje dali się

zwabić obietnicą lepszego życia, czymś

czego w gruncie rzeczy pragnie każdy z

nas.

Warto się więc zastanowić jak my jako

społeczeństwo możemy tworzyć prawdziwe,

realne szanse rozwoju dla młodych,

ambitnych ludzi, tak żeby te fałszywe

obietnice handlarzy straciły swoją moc.

Co zrobić, żeby nadzieja nie stawała się

najgroźniejszą pułapką?

Yeah.