Witam serdecznie. Dziś zaczniemy od

obrazu, który, myślę, wielu osobom może

się wydać znajomy.

>> Mhm.

>> Wyobraźmy sobie taką gęstą, niską, może

trochę chaotyczną zabudowę.

>> Tak.

>> Ulice tętniące życiem,

>> tak?

>> A tuś za nią, jakby w kompletnie innym

świecie wyrastają śliczne, szklane

wieżowce.

>> Dokładnie. Ten kontrast to jest idealne

ujęcie tematu, bo on jest symbolem.

>> Symbolem czego właściwie? No symbolem

tej globalnej przepaści, o której

będziemy mówić. Dlaczego jedne kraje to

luksus i innowacje, a inne no walczą o

podstawowe potrzeby?

>> Skąd się bierze ten podział?

>> To jest właśnie jedno z najważniejszych

pytań naszych czasów.

>> Dokładnie. A żeby na nie odpowiedzieć,

musimy zacząć powiedzmy od narzędzi.

Rozłożymy na czynniki pierwsze ten

słynny wskaźnik PKB,

>> czyli produkt krajowy brutto.

>> Tak. Zobaczymy jak nim zmierzyć bogactwo

i jak wygląda ta mapa światowej

zamożności. Potem zagłębimy się w

przyczyny, w skutki,

>> a na koniec dotkniemy problemu, który co

ciekawe łączy i bogatych, i biednych,

czyli gigantycznego długu publicznego.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Okej, w takim razie zacznijmy od samych

fundamentów. Jak w ogóle policzyć, czy

kraj jest bogaty? No bo przecież nie da

się, wiesz, zsumować wszystkich budynków

i dróg.

>> No właśnie to jest kluczowe wyzwanie, bo

teoretycznie bogactwo to jest cały

majątek,

>> czyli zasoby naturalne, fabryki,

>> tak, ale też coś niematerialnego.

Wiedza, umiejętności obywateli, to co

nazywamy kapitałem ludzkim.

>> Aha. No ale jak to wycenić? No właśnie

to jest praktycznie niemożliwe. Dlatego

ekonomiści poszli powiedzmy inną drogą.

Zamiast liczyć majątek liczą to co kraj

wytwarza. Mierzą strumień, a nie zasób.

>> I tym strumienem jest

>> właśnie produkt krajowy brutto

>> PKB. Słyszymy o tym non stop w

wiadomościach. PKB wzrosło o 3%. Spadek

PKB. Ale co to tak naprawdę oznacza?

Wyobraźmy sobie, że kraj to jest taka

gigantyczna fabryka i firma usługowa w

jednym.

>> Okej.

>> No to PKB to jest po prostu suma

wartości wszystkiego, co ta fabryka

wyprodukowała i co ta firma zaoferowała

w ciągu jednego roku.

>> Czyli od chleba po samochody.

>> Dokładnie. Od bochenków chleba przez

samochody po wizytę fryzjera, lekcje

angielskiego, naprawę komputera.

Wszystko,

>> wszystko to ma jakąś cenę.

>> Tak. Sumujemy te ceny i mamy PKB. Żeby

dać jakąś skalę, w 2020 roku globalne

PKB wyniosło jakieś 85 bilionów dolarów.

>> To ogromna suma.

>> Ogromna. Jakby to podzielić równo na

każdego mieszkańca Ziemi, to wyszłoby

około 11000 doarów na osobę.

>> No właśnie, jak byśmy podzielili równo?

I tu jest, mam wrażenie, sedno problemu.

>> Dokładnie,

>> bo średnia 11000 $arów brzmi całkiem

przyzwoicie, ale to trochę ukrywa

prawdę, nie? To jakby powiedzieć, że

jeśli ja mam milion, a dziewięć osób nie

ma nic, to średnio każdy z nas ma 100

000. Idealne porównanie. To zaciemnia

obraz. Dlatego samo PKB całego kraju

niewiele nam mówi o zamożności

mieszkańców.

>> Trzeba to podzielić.

>> Trzeba to podzielić przez liczbą

ludności. Wtedy mamy PKB per capita,

czyli na głowę. Ale wiesz, nawet to nie

wystarczy.

>> Dlaczego? Bo co innego kupisz za 1000

dolarów w Zurychu, a co innego w Hanoju,

prawda?

>> Jasne. Siła nabywcza pieniądza jest

zupełnie inna.

>> Właśnie dlatego ekonomiści wprowadzili

jeszcze jedną poprawkę. Parytet siły

nabywczej. To jest taki sprytny

przelicznik, który pokazuje ile

faktycznie można kupić za te pieniądze w

danym kraju. Dopiero wtedy te porównania

mają sens.

>> Tak, to logiczne. No dobrze, mamy już

nasze narzędzie. Co więc widzimy, kiedy

spojrzymy przez ten obiektyw na świat? W

materiałach, które analizowaliśmy, jest

taka mapa na stronie 254

i ona to pokazuje bardzo wyraźnie.

>> Tak, ta mapa jest niezwykle wymowna.

Nawet nie trzeba znać liczb, wystarczą

kolory.

>> Jak to wygląda?

>> Wyobraźmy sobie glob pomalowany trzema

odcieniami. Intensywna czerwień to kraje

wysoko rozwinięte. PKB na mieszkańca

powyżej 15 000.

czyli kto?

>> Ameryka Północna, Europa Zachodnia,

>> Australia, Japonia.

>> Potem mamy taki szeroki pomarańczowy pas

krajów średnio rozwiniętych z PKB między

2 a 15000.

>> I tu jest Polska.

>> Tu jest Polska, większość Ameryki

Łaczyńskiej, spora część Azji. I na

końcu mamy blado-żółty kolor. Kraje

słabo rozwinięte.

>> PKB poniżej 2000 dolarów.

>> Niestety tak. To obraz dużej części

Afryki. sacharyjskiej i niektórych

rejonów Azji. Te kontrasty są po prostu

porażające.

>> No to wróćmy do naszego obrazu z

początku. Te czerwone strefy to liśniące

wieżowce, a żółte to ta gęsta niska

zabudowa. I tu dochodzimy do czegoś, co

jest naprawdę fascynujące. Tabela na

stronie 255 pokazuje, że problemy

mieszkańców tych dwóch światów są

kompletnie inne.

>> Zdecydowanie to nie jest tylko kwestia

mam więcej pieniędzy kontra mam mniej.

>> A co to jest? Kraje z tej, powiedzmy,

żółtej strefy mierzą się z wyzwaniami

fundamentalnymi. Niska jakość życia,

czyli problemy z dostępem do czystej

wody, do jedzenia, opieki medycznej,

>> bezrobocie,

>> ogromne, często ukryte bezrobocie, do

tego system edukacji, który po prostu

nie nadąża i wreszcie tragiczny w

skutkach drenaż mózgów,

>> czyli ucieczka tych najbardziej

wykształconych i utalentowanych ludzi.

>> Dokładnie. Kraj inwestuje w

wykształcenie lekarza, inżyniera, a ten,

no nie widząc dla siebie perspektyw,

emigruje do kraju czerwonego

>> i tam pracuje i płaci podatki.

>> Tak to tworzy błędne koło biedy. Brak

specjalistów hamuje rozwój, co z kolei,

no skłania kolejnych do wyjazdu. Bardzo

trudno się z tego wyrwać.

>> No dobrze, a co z tymi w wieżowcach, z

tymi najbogatszymi? Wydawałoby się, że

oni nie mają problemów, ale to chyba

iluzja.

>> Mają, tylko zupełnie innego rodzaju.

Można je nazwać problemami dobrobytu, co

brzmi trochę paradoksalnie.

>> Jakie to problemy?

>> Po pierwsze, wysokie koszty pracy.

Pracownicy w Niemczech cię USA zarabiają

dużo. To sprawia, że produkcja prostych

rzeczy, jak nie wiem koszulki czy

zabawki staje się tam nieopłacalna. I

firmy przenoszą fabryki.

>> Przenoszą fabryki do krajów

pomarańczowych i żółtych, a to prowadzi

do utraty miejsc pracy u nich.

>> No i pojawia się kolejny problem. Kto w

ogóle ma pracować? Bo społeczeństwa w

bogatych krajach się starzeją.

>> To jest demograficzna bonda zegarowa.

Kiedyś struktura społeczeństwa to była

piramida, szeroka podstawa młodych

pracujących i mały wierzchołek emerytów.

A dziś,

>> dziś w Europie czy w Japonii ta piramida

zamienia się w prostokąt, a niedługo

będzie odwróconą piramidą.

>> Czyli coraz mniej osób pracuje na coraz

większą liczbę emerytów.

>> Właśnie to jest gigantyczne obciążenie

dla systemów opieki zdrowotnej, dla

systemów emerytalnych. Do tego dochodzi

jeszcze koszt wieloletniego rozwoju,

czyli ogromne zanieczyszczenie

środowiska.

>> Okej, mamy więc diagnozę. dwa światy,

dwa zestawy problemów. To prowadzi nas

do kluczowego pytania. Dlaczego?

Dlaczego świat poszedł w tak różnych

kierunkach?

>> To jest wiesz, pytanie za milion

dolarów. Nie ma jednej prostej

odpowiedzi, ale możemy podzielić te

przyczyny na trzy główne grupy.

>> Jakie?

>> Pierwsza to czynniki przyrodnicze.

Dostęp do morza, żyzne gleby, łagodny

klimat, zasoby naturalne. To wszystko

miało kiedyś ogromne znaczenie, ale tu

jest pewien haczyk. Jaki

>> wiele osób myśli, że kluczem do bogactwa

są surowce. A tymczasem spójrzmy na

Japonię

>> albo Szwajcarię.

>> Dokładnie. Kraje praktycznie bez

surowców, a są w światowej czołówce. Z

drugiej strony mamy Demokratyczną

Republikę Kongo. Posiada chyba całą

tablicę Mendelejawa pod ziemią, a jest

jednym z najbiedniejszych państw świata.

>> To tak zwana klątwa surowcowa.

>> Tak. Okazuje się, że same zasoby to za

mało. Czasem mogą nawet szkodzić

prowadząc do korupcji i wojen.

>> Czyli natura daje jakieś karty na

starcie, ale to nie ona decyduje o

wyniku gry. Co w takim razie jest

ważniejsze?

>> Historia.

>> Zdecydowanie. Druga grupa to przyczyny

historyczno-polityczne.

To, że rewolucja przemysłowa zaczęła się

w Europie dało temu kontynentu no

gigantyczną przewagę na starcie

technologiczną i militarną.

>> Tak. A to z kolei doprowadziło do

kolonializmu, który był systemem

nastawionym na eksploatację, a nie na

rozwój kolonii.

>> Granice wielu państw w Afryce zostały

sztucznie narysowane,

>> tak, przez kolonizatorów. I to do dziś

jest źródłem konfliktów. A tam, gdzie

jest wojna, korupcja i niestabilność, no

nie ma mowy o rozwoju gospodarczym.

>> Ale historia też nie jest chyba

ostatecznym wyrokiem. Wspomniane

materiały podają przykłady Korei

Południowej, Tajwanu, a zwłaszcza Chin.

>> Tak,

>> jeszcze 50, 60 lat temu to były biedne

rolnicze kraje, a dziś

>> potęgi technologiczne, co tam

zadziałało. I tu dochodzimy do trzeciej,

być może najważniejszej grupy przyczyn

społeczno-ekonomicznych,

>> czyli

>> te kraje nazywane azjatyckimi tygrysami

postawiły na edukację, otworzyły się na

zagraniczne inwestycje, na transfer

technologii, stworzyły stabilne rządy,

które potrafiły planować rozwój na

dekady do przodu. To pokazuje, że

kluczem chyba nie są surowce,

>> ani nawet historia. Kluczem jest kapitał

ludzki, dobra organizacja i otwartość na

innowacje. To jest prawdziwy skarb

narodu.

>> Wspomniałaś o niestabilności i korupcji.

To wydaje mi się idealnym pomostem do

kolejnego wielkiego tematu, który dotyka

wszystkich. Długu.

>> Tak, bo skąd trzeba brać pieniądze,

zwłaszcza gdy ich brakuje? Dług

publiczny to są po prostu zobowiązania

rządu.

>> Można pożyczać u siebie albo za granicą.

>> Dokładnie. Można pożyczać od własnych

obywateli emitując obligacje, to dług

wewnętrzny, albo od innych państw czy

banku światowego to dług zewnętrzny.

>> I żeby ocenić czy ten dług jest groźny,

>> porównuje się go do wielkości

gospodarki, czyli do PKP.

>> I tu znowu mapa świata, ta ze strony 258

potrafi zaskoczyć. Okazuje się, że jedne

z najbardziej zadłużonych państw na

świecie to te super bogate. Japonia,

USA. Jak to możliwe? Bogate kraje

pożyczają, bo mogą. Mają wiarygodność,

więc inni chętnie im pożyczają na niskim

procencie. Finansują w ten sposób

wielkie inwestycje, programy socjalne

>> albo ratują gospodarkę w czasie kryzysu.

>> Tak, w przypadku krajów biednych

sytuacja jest inna. One często zadłużają

się, by sfinansować podstawowe potrzeby.

Problem w tym, że te pożyczki no często

są wysoko oprocentowane, a pieniądze

przez korupcję nie zawsze trafiają tam,

gdzie powinne.

>> Przychodzi mi na myśl ta historia z

Mozambiku. To jest tragiczna ilustracja

tego mechanizmu.

>> Tak, sprawa tak zwanych tuńczykowych

obligacji. Rząd Mozambiku pożyczył 2

miliardy dolarów oficjalnie na budowę

floty do połowuńczyka. A w

rzeczywistości,

>> w rzeczywistości duża część pieniędzy po

prostu zniknęła, trafiła na prywatne

konta, a kupione za resztę statki

rdzewiały w porcie, bo nikt nie potrafił

ich obsłużyć.

>> I kto to teraz spłaca?

>> No właśnie. Zwykli obywatele Mozambiku

muszą spłacać gigantyczny dług za coś, z

czego nigdy nie mieli żadnego pożytku.

To jest pułapka długu.

>> A kiedy dług staje się niespłacalny,

dochodzi do katastrofy. Jej symbolem

stała się Grecja po 2009 roku. Co tam

się właściwie stało?

>> To była wiesz prawdziwa spirala kryzysu.

Grecki rząd przez lata żył na kredyt,

ukrywając prawdziwą skalę zadłużenia.

Gdy prawda wszła na jaw, rynki straciły

zaufanie

>> i nikt nie chciał już Grecji pożyczać.

>> Nikt. Kraj stanął na krawędzie

bankructwa. Międzynarodowi wierzyciele

zgodzili się pomóc, ale pod warunkiem

drakonicznych oszczędności i wtedy

zaczęła się ta spirala.

>> Wyjaśnijmy jak ona działa.

>> Rząd zmuszony do cięć obniżył pensje i

emerytury. Ludzie mieli mniej pieniędzy

więc ograniczyli zakupy.

>> Firmy zaczęły bankrutować.

>> Tak. Tracąc klientków zaczęły zwalniać

pracowników. Bezrobocie gwałtownie

wzrosło, więc wpływy z podatków spadły

jeszcze bardziej, a rząd musiał ciąć

jeszcze mocniej.

>> Błędne koło.

>> Dokładnie. Wykres na stronie 259

pokazuje to jak na dłoni. Jedna linia

dług strzela w górę, druga bezrobocie

robi to samo, a trzecia, czyli PKB leci

na dno. To pułapka.

>> To była naprawdę potężna dawka wiedz.

Spróbujmy to jakoś zebrać i podsumować.

Zaczęliśmy od tego obrazu dwóch światów

i okazuje się, że ta przepość jest

bardzo realna

>> i mierzalna.

>> Tak, mierzalna za pomocą wskaźnika PKB

na mieszkańca, zwłaszcza gdy uwzględnimy

siłę nabywczą pieniądza.

>> I zobaczyliśmy, że ta przepaść dzieli

świat na bogatą północ i biedniejsze

południe z wieloma wyjątkami oczywiście.

Co ważne, te dwa światy zmagają się z

zupełnie innymi problemami. Jedni walczą

o dostęp do czystej wody,

>> a drudzy martwią się starzejącym się

społeczeństwem. Potem szukałyśmy

przyczyn tej sytuacji i okazało się, że

są niezwykle złożone. To nie tylko

geografia, ale przede wszystkim

historia, kolonializm, a także

>> poziom edukacji, stabilność rządów,

innowacyjność. I na to wszystko nakłada

się jeszcze ten globalny problem długu.

On może być narzędziem rozwoju, ale w

krajach biednych i skorumpowanych często

staje się śmiertelną pułapką,

>> która prowadzi do kryzysów takich jak

ten w Grecji. Myślę, że to świetne

podsumowanie.

>> Na koniec chciałabym zostawić naszych

słuchaczy z jedną myślą. Słuchamy.

>> W naszej rozmowie wielokrotnie wracał

przykład azjatyckich tygrysów, Korei

Południowej, Tajwanu. One w ciągu życia

jednego pokolenia przeszły drogę od

biedy do bogactwa.

>> Niesamowity skok.

>> To rodzi fundamentalne pytanie na dziś.

Co we współczesnym świecie jest tym

kluczowym, absolutnie niezbędnym

składnikiem, który pozwala państwu

wyrwać się z kręgu ubóstwa? Czy to

zagraniczne inwestycje? Rewolucja w

edukacji, stabilna, silna władza, a może

coś zupełnie innego, czego jeszcze do

końca nie rozumiemy. To pytanie

pozostaje otwarte.