Coca-Cola, Disney, Toyota, Microsoft,

Orange. Nazwy, które słyszymy niemal

codziennie. Wpadają do ucha. Widzimy je

na billboardach, w telewizji. Ale co tak

naprawdę łączy te wszystkie firmy?

Oprócz tego, że są no powszechnie znane,

>> wszystkie są przykładami korporacji

międzynarodowych.

>> Tak. I to jest zjawisko, które

kształtuje nasz świat w stopniu, z

którego często nie zdajemy sobie sprawy.

Dlatego dzisiaj spróbujemy zajrzeć za

kulisę, zrozumieć czym dokładnie są te

korporacje, jak urosły do tak potężnych

rozmiarów i co najważniejsze jaki jest

ich realny wpływ nie tylko na

gospodarkę, ale też na społeczeństwo,

kulturę, a nawet na środowisko

naturalne. To jest wiesz klucz do

zrozumienia jak działa współczesny

zglobalizowany świat.

>> Okej, to rozłóżmy to na czynniki

pierwsze.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Zacznijmy od podstaw. Czym właściwie

jest taka korporacja międzynarodowa? Czy

to po prostu bardzo, bardzo duża firma?

>> W pewnym sensie tak. Duży rozmiar to na

pewno jedna z cech, ale nie

najważniejsza.

Kluczowe jest to, że taka firma prowadzi

działalność w więcej niż jednym kraju.

Zazwyczaj wygląda to tak, że istnieje

jedna centrala swego rodzaju muszk

operacji, najczęściej w kraju

pochodzenia firmy, która zarządza i

koordynuje działaniami spółek córek i

oddziałów rozsianych po całym świecie.

Taka globalna sieć powiązań.

>> Globalna sieć. To dobrze brzmi, ale jak

firma staje się takim gigantem? Mało kto

przecież zaczyna od razu od budowania

biur na pięciu kontynentach. To musi być

jakiś proces.

>> Zdecydowanie to proces stopniowego

rozrastania się. Najpierw firma musi

zdobyć silną pozycję na własnym krajowym

podwórku. Dopiero potem, gdy ma już

kapitał i doświadczenie, wychodzi za

granicę. I są takie powiedzmy trzy

główne strategie, trzy drogi, którymi

mogą podążać. Pierwsza to tak zwana

ekspansja pozioma,

>> czyli rozrastanie się na boki. Tak to

można sobie wyobrazić.

>> Dokładnie tak. Świetne określenie.

Wyobraźmy sobie lokalną świetną

piekarnię. Najpierw otwiera filie w

innych dzielnicach, potem w innych

miastach, a w końcu korzystając ze

swojej sprawdzonej receptury otwiera

piekarnie w innych krajach. robi

dokładnie to samo co na początku, ale na

coraz większą skalę i w nowych

miejscach.

>> Rozumiem. A pozostałe dwie drogi? Druga

to ekspansja pionowa. Tutaj nie chodzi o

wchodzenie na nowe rynki, ale o

zdobywanie kontroli nad całym procesem

produkcji od surowca do klienta. Jeśli

nasz piekarz chciałby rozwijać się

pionowo, to kupiłby młyn, żeby mieć

własną mąkę, a może nawet pole, żeby

uprawiać pszenicę i na końcu sieć

sklepów, żeby samemu sprzedawać chleb.

>> A czyli staje się samowystarczalny.

>> Właśnie. I w ten sposób uniezależnia się

od dostawców i wahań cen.

>> No dobra, to trzecia droga to pewnie

dywersyfikacja.

>> Tak, to wejście na zupełnie nowe pola,

czasem kompletnie niezwiązane z

pierwotną działalnością. Nasz piekarz

mógłby zacząć produkować dżemy, otworzyć

sieć kawiarni, a potem może nawet firmę

cateringową. Wykorzystuje swoją markę i

pieniądze, by podbić inne branże.

>> Idealnym przykładem jest tu chyba

historia The Walt Disney Company.

Pamiętam, że zaczynali w 1923 roku jako

takie małe studio filmów rysunkowych,

czyli robili jedną konkretną rzecz.

Potem w 55 roku otworzyli Disneyland. To

już ekspansja w kierunku parków

rozrywki, a potem w latach 80 parki w

Tokio i Paryżu, czyli klasyczna

ekspansja pozioma na nowe rynki.

>> A to był dopiero początek. Od lat 90

Disney pozostawił na gigantyczną

dywersyfikację. przejęli stacje

telewizyjne jak ABC czy sportowego

giganta ESPN, a także inne konkurencyjne

studia filmowe jak Pixar ze świetną

animacją komputerową czy Lucas Film z

całym uniwersum Gwiezdnych Wojen.

>> Czyli nie chodziło tylko o to, żeby być

większym, ale żeby kontrolować różne

segmenty rynku rozrywki. Kupując Pixara

kupili technologię i najlepszych

specjalistów. Kupując Lucas Film zdobyli

jedną z najpotężniejszych marek w

popkulturze. To pokazuje jak firmy

wykorzystują zdobytą przewagę, czy to

rozpoznawalność marki czy kapitał, żeby

wejść na nowe pola.

>> Dokładnie. A innym sposobem jest

przewaga cenowa. Albo przynosi się

produkcję tam, gdzie jest taniej, albo

produkuje się tak masowo, że koszt

pojedynczego produktu radykalnie spada.

W ekonomii nazywamy to korzyściami

skali. Im jesteś większy, tym taniej

produkujesz i tym trudniej małym firmom

z tobą konkurować.

>> To ma sens, ale te korzyści skali trzeba

jakoś osiągnąć. Samo bycie dużym na

jednym rynku nie wystarczy. Jakie

konkretne narzędzia i strategie

pozwalają im przenieść ten sukces za

granicę i stać się globalnymi graczami?

>> Mają całą cały frasz maszmowości.

Najprostsza to oczywiście handel

zagraniczny, kupowanie lub sprzedawanie

towarów i surowców. Ale prawdziwa

globalizacja zaczyna się od czegoś

więcej, na przykład od współpracy z

lokalnymi partnerami. Tu świetnym

przykładem jest franczyza.

>> A czyli na przykład McDonald's.

>> Właśnie McDonald's nie buduje każdej

restauracji na świecie samodzielnie.

oferuje lokalnym przedsiębiorcom gotowy

model biznesowy, markę, menu, procedury,

marketing. W zamian pobiera opłaty. To

pozwala na błyskawiczną ekspansję bez

konieczności inwestowania gigantycznych

pieniędzy w każdym pojedynczym miejscu.

>> Ale są też firmy, które chcą mieć pełną

kontrolę. Tak,

>> oczywiście. Wtedy decydują się na tak

zwane bezpośrednie inwestycje

zagraniczne. Mogą albo zbudować od zera

własny oddział czy fabrykę w innym

kraju, albo co jest szybsze przejąć już

istniejącą lokalną firmę. Dobrym

przykładem z naszej historii jest

koncern Fiat, który w 92 roku przejął

fabryki w Bielsku-Białej i Tychach.

Włączył je do swojej globalnej

struktury, unowocześnił i zaczął

produkować samochody na całą Europę.

Ciągle mylą mi się też dwa inne pojęcia.

Offshoring i outsourcing. Czasem używa

się ich zamiennie, a to chyba błąd.

Offshoring to jeśli dobrze rozumiem, po

prostu przeniesienie fabryki gdzieś,

gdzie jest taniej, ale to wciąż nasza

fabryka.

>> Dokładnie. To świetne ujęcie. W

offsoringu firma zachowuje pełną

kontrolę. To jej fabryka, jej

pracownicy, tylko w innym kraju. A

outsourcing to pójście o krok dalej. To

jest wynajęcie zupełnie innej

zewnętrznej firmy, żeby zrobiła coś dla

nas. To może być wszystko od prowadzenia

infolinii po produkcję kluczowych

komponentów do naszego flagowego

produktu. Korporacja skupia się wtedy na

tym, w czym jest najlepsza, na przykład

na projektowaniu i marketingu, a całą

brudną robotę zleca na zewnątrz. A kiedy

spojrzymy skąd pochodzą ci giganci to

mapa na stronie 270 pokazuje, że wyłania

się bardzo konkretny obraz globalnej

siły. Prawda?

>> Zdecydowanie. Gdybyśmy narysowali taką

mapę, zobaczylibyśmy ogromną

koncentrację w kilku miejscach. Zgodnie

z rankingiem Forbesa z 2021 roku z

przesiłu 2000 największych firm na

świecie. Niemal 1/3, dokładnie 590 to

firmy amerykańskie. Potem mamy Chiny,

które gonią z 291 firmami i Japonię z

215.

Europa Zachodnia, zwłaszcza Niemcy i

Francja, też trzyma się mocno, ale widać

wyraźnie, gdzie bije serce globalnego

kapitału.

>> Mamy więc obraz potężnych graczy z kilku

kluczowych krajów. Ale gdzie oni tak

naprawdę rozdają karty? Tabela na

stronie 271 wymienia kilka sektorów.

Które branże naszego codziennego życia

są przez nich zdominowane?

>> No wiesz, niektóre branże są wręcz

stworzone dla globalnych koncernów.

Weźmie przemysł naftowy i gazowy. Firmy

takie jak Shell czy BP. Wydobycie ropy

czy gazu wymaga gigantycznych,

niewyobrażalnych dla mniejszych firm

inwestycji i technologii, ale generuje

też no ogromne zyski.

>> Wszyscy na całym świecie.

>> Zgadza się. Tutaj liczy się technologia,

zaawansowane linie produkcyjne i siła

marki budowana przez dziesięciolecia.

Inny przykład to handel detaliczny.

Wielkie sieci jak Walmart, Lidl czy

Carrefour zamawiając towary w hurtowych

ilościach mogą negocjować u dostawców

ceny, o których mały osiedlowy sklepik

może tylko pomarzyć. No i oczywiście

świat cyfrowy, usługi internetowe,

Amazon, Google, Meta, czyli właściciel

Facebooka i Instagrama. Wydaje się, że

tu konkurencja jest jeszcze trudniejsza,

>> bo tu w grę wchodzi coś, co nazywamy

efektem sieciowym. To nie jest po prostu

zasada, im więcej, tym lepiej. To jest,

wiesz, prawdziwa forteca, która broni

dostępu do rynku. Kiedy wszyscy znajomi

są na Facebooku, założenie konta na

konkurencyjnym portalu staje się

praktycznie bezsensowne, bo nikogo tam

nie ma. Google czy Meta nie muszą już

nawet być najlepsi w tym, co robią.

Wystarczy, że byli pierwsi i stali się

najwięksi. To tworzy naturalny monopol,

z którym niesamowicie trudno walczyć.

>> No dobrze, to wszystko prowadzi nas do

kluczowego pytania. Czy te korporacje z

ich potęgą i wpływami są dla nas w

ostatecznym rozrachunku? dobre czy złe?

>> To jest niezwykle złożona kwestia, bo

odpowiedź brzmi i tak i nie. Wpływ

korporacji to moneta o dwóch stronach.

Dla krajów, które przyjmują inwestycje

tych rozwijających się na pierwszy rzut

oka korzyści są oczywiste. Napływa

kapitał, powstają nowe miejsca pracy,

pojawiają się nowoczesne technologie i

knohow.

>> Mhm.

>> Do których inaczej nie byłoby dostępu.

>> Ale czy to zawsze jest taka prosta,

wygrana sytuacja? Słyszy się historię o

tym, jak taka wielka korporacja wchodzi

na lokalny rynek i w zasadzie niszczy

małe lokalne firmy, które nie mają z nią

żadnych szans.

>> To jest właśnie druga strona medalu. Po

pierwsze, zyski wypracowane w danym

kraju bardzo często nie zostają na

miejscu, tylko są transferowane za

granicę do centrali firmy. Po drugie,

istnieje ogromne ryzyko zdominowania

rynku przez jednego potężnego gracza.

Taki monopolista może potem dyktować

ceny i warunki. niszcząc lokalną

konkurencję.

>> A co z krajami, z których te korporacje

pochodzą? Wydawałoby się, że one tylko

zyskują?

>> Niekoniecznie. One też odczuwają

negatywne skutki. Na przykład likwidację

miejsc pracy na niższych stanowiskach,

które w ramach offshoringu są

przenoszone tam, gdzie siła robocza jest

tańsza. A do tego dochodzi jeszcze jeden

ogromny problem. Unikanie podatków.

Wiele korporacji korzystając ze

skomplikowanych operacji finansowych

transferuje swoje dochody do tak zwanych

rajów podatkowych. W efekcie ich własny

kraj, ten z którego się wywodzą po

prostu traci. Do budżetu trafia o wiele

mniej pieniędzy z podatków, bo zyski są

sztucznie zaparkowane gdzie indziej.

>> Mówimy o gospodarce, podatkach,

przepływie kapitału, ale jest też wymiar

ludzki, często tragiczny. Wstrząsający

jest przykład katastrofy budowlanej w

Rana Plaza w Bangladeszu w 2013 roku. W

zawalonym budynku fabrycznym zginęło

ponad 1100 osób, głównie kobiet

szyjących ubrania dla największych,

znanych nam wszystkim zachodnich marek

odzieżowych. To jest jeden z najbardziej

dramatycznych przykładów, które pokazuje

jak dążenie do maksymalizacji zysku i

nieustannego obniżania kosztów może mieć

śmiertelne konsekwencje. Kiedy

zastanowimy się nad ekonomią zwykłej

koszulki, za którą w europejskim sklepie

płaci się równowartość 20 $arów, jej

wyprodukowanie w Bangladeszu kosztuje

około 2 dolarów. Z tej kwoty pracownik

szwalni otrzymuje zaledwie 5 centów. 5

centów to rodzi fundamentalne pytania o

sprawiedliwość i odpowiedzialność

globalnych marek za warunki pracy w

całym często bardzo długim i

skomplikowanym łańcuchu dostaw.

>> I to nie jest tylko problem krajów

rozwijających się. Presja dotyka kierz

pracowników w centralach, w bogatych

krajach.

>> Oczywiście, że nie. Ten sam nacisk na

wydajność, na maksymalizację zysku

wpływa na pracowników na całym świecie.

Standaryzacja pracy, ciągły pomiar

efektywności, presja na wyniki. To

wszystko może prowadzić do pracoholizmu,

chronicznego stresu i wypalenia

zawodowego. Wiele osób zatrudnionych w

korporacjach ma ogromny problem z

zachowaniem równowagi między życiem

zawodowym a prywatnym. Praca zaczyna

wkraczać w każdą sferę życia.

Na koniec zostaje jeszcze kwestia, o

której coraz głośniej się mówi.

Środowisko. Tu wpływ korporacji jest

chyba równie ogromny co w gospodarce.

Znalazłam informację, że 20 największych

koncernów mięsnych i mleczarskich w

Europie emituje do atmosfery więcej

dwutlenku węgla niż cała Holandia. To

jest porażająca skala.

>> Niestety dla wielu firm rachunek

ekonomiczny wciąż wygrywa z rachunkiem

ekologicznym. Czasem bardziej opłaca się

zapłacić karę za zanieczyszczenie

środowiska niż inwestować w czyste

technologie i zmieniać swój model

biznesowy. Korporacje wykorzystują też

słabsze lub nieistniejące regulacje

prawne w krajach rozwijających się,

>> czyli eksportują swoje problemy

środowiskowe.

>> Można tak powiedzieć. Skrajnym

przykładem są złomowiska wielkich

statków w Indiach czy Bangladeszu. Te

statki pełne toksycznych substancji jak

azbest czy metale ciężkie są demontowane

ręcznie na plażach w warunkach skrajnie

szkodliwych dla zdrowia ludzi i

niszczących lokalny ekosystem. Bo w

Europie czy USA taka operacja byłaby

wielokrotnie droższa i obwarowana

surowymi przepisami.

>> Dobrze, to było naprawdę szerokie

spojrzenie na to zjawisko. Spróbujmy na

koniec zebrać i uporządkować

najważniejsze punkty, które warto

zapamiętać.

>> Jasne, to dobry pomysł.

>> Po pierwsze, korporacja międzynarodowa

to nie po prostu duża firma, ale taka,

która działa w wielu krajach z centralą

w jednym miejscu i filiami na całym

świecie. Po drugie, korporacje nie stają

się gigantami z dnia na dzień. Rozwijają

się przez ekspansję albo wchodząc ze

swoimi produktami na nowe rynki, albo

przejmując kontrolę nad całym łańcuchem

dostaw, albo wkraczając w zupełnie nowe

branże.

>> Po trzecie, mają do tego cały zestaw

narzędzi. od handlu przez franczyzę,

bezpośrednie inwestycje aż po offshoring

i outsourcing, czyli przenoszenie lub

zlecanie produkcji tam, gdzie jest to

tańsze i bardziej opłacalne. Celem jest

zawsze wzrost i maksymalizacja zysku.

>> I na koniec chyba najważniejszy wniosek.

Ich wpływ jest zawsze dwojaki. Z jednej

strony przynoszą kapitał, miejsca pracy

i nowoczesne technologie. Z drugiej

jednak strony ich działalność może

prowadzić do problemów społecznych,

takich jak niszczenie lokalnej

konkurencji, nierówności, złe warunki

pracy, a także do ogromnych problemów

środowiskowych, jak zanieczyszczenia i

nadmierna eksploatacja zasobów.

>> Na sam koniec warto chyba zostawić jedno

pytanie do przemyślenia. Skoro

korporacje kreują modę, wpływają na to,

co jemy, co oglądamy, w co się ubieramy,

a czasem nawet na decyzje polityków, to

na ile wybory, których dokonujemy

każdego dnia w sklepie czy przed ekranem

są naprawdę nasze, a na ile są one

subtelnie kształtowane przez cele tych

globalnych gigantów.

Yeah.