Witam w naszej dzisiejszej analizie mamy

przed sobą materiały, które opisują no

dwa gigantyczne światy żyją obok siebie,

czasem w zgodzie, a czasem w konflikcie.

Mam na myśli cywilizację zachodnią i

cywilizację islamu. Naszą misją dzisiaj

jest spróbować zrozumieć ich, powiedzmy,

kod źródła. Co je napędza, co je tak

fundamentalnie dzieli i czy ta głośna

teoria o zderzeniu cywilizacji to jest

jakaś nieunikniona przyszłość, czy może

tylko jeden z możliwych scenariuszy? To

jest absolutnie kluczowe pytanie, bo my

nie mówimy o jakiś odległych,

izolowanych kulturach, prawda? Mówimy o

siłach, które no każdego dnia kształtują

globalną politykę, media, a nawet wiesz,

nasze lokalne społeczności. Zrozumienie

ich logiki to jest w zasadzie

zrozumienie dużej części współczesnego

świata.

>> No dobrze, w takim razie zanurzmy się w

to.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

Żeby to dobrze uporządkować,

przeanalizujmy krok po kroku, co

sprawia, że te dwa świata są tak różne.

Mamy tu świetne zestawienie, które

wygląda trochę jak taka karta postaci w

grze dla każdej z tych cywilizacji.

Rozłóżmy to na czynniki pierwsze. Może

zacznijmy od absolutnych podstaw, od

mapy.

>> Tak właśnie. Geografia dużo tłumaczy.

Cywilizacja zachodnia to historycznie

Europa Zachodnia i środkowa, a potem

przez ekspansję, oczywiście Ameryka

Północna, Australia, Nowa Zelandia, ale

jej powiedzmy system operacyjny, czyli

idee, technologia, kultura popularna

>> działa na całym świecie.

>> Działa z ogromną mocą także w Ameryce

Łacińskiej czy w części Afryki.

Dokładnie. Czyli ma taki globalny

zasięg, nawet jeśli to nie jest jej, jak

to powiedzieć, rdzenny teren. A

cywilizacja islamu tutaj mapa

praktycznie pokrywa się z historycznymi

szlakami handlowymi i no podbojami. To

jest przede wszystkim potężny pas od

Afryki Północnej

>> przez cały Bliski Wschód aż po Azję

Południową i Indonezję. To jest w ogóle

najludniejszy kraj muzułmański na

świecie. to świat niesamowicie rozległy

i bardzo, bardzo zróżnicowany.

>> Okej, czyli mamy już nakreśloną taką

mapę mentalną, ale granice to jedno. To,

co naprawdę definiuje te cywilizacje, to

ich system wartości. I wygląda na to, że

w obu przypadkach wszystko zaczyna się i

kończy na religii.

>> Absolutnie. To jest rdzeń tego kodu

źródłowego, o którym wspomniałaś. Na

zachodzie mamy chrześcijaństwo,

katolicyzm, protestantyzm, ale to wiesz

tylko część obrazu. Równie ważna jest

spuścizna antycznej Grecji z jej

filozofią i Rzymu z jego prawem. I z tej

właśnie mieszanki narodziły się idee,

które dzisiaj uważamy za oczywiste.

Indywidualizm, czyli to przekonanie o

wyjątkowości każdej jednostki, pochwała

przedsiębiorczości i wolność osobista

jako najwyższa wartość.

>> Czyli krótko mówiąc jednostka w centrum

wszechświata. A jak to wygląda w

cywilizacji islamu? Czy tam też

jednostka jest na pierwszym miejscu? I

tu mamy no fundamentalną różnicę.

Fundamentem jest islam, a Koran to nie

jest tylko święta księga, to też kodeks

prawny i moralny. W tym systemie akcent

jest postawiony zupełnie inaczej.

Interesnoty, po arabsku umy, jest często

nadrzędny wobec interesu jednostki.

Wolność osobista istnieje, owszem, ale

jej granice wyznacza prawo religijne i

dobro ogółu.

>> To jest zderzenie dwóch filozofii. Takie

ja kontra my.

>> Dokładnie tak.

>> To musi mieć ogromne przełożenie na to,

jak wygląda społeczeństwo na co dzień.

No bo jeśli wartości są tak różne, to

relacje międzyludzkie, rola rodziny,

pozycja kobiet, mężczyzn, wszystko musi

być inne.

>> No właśnie. Na zachodzie ideałem, do

którego się dąży jest równość wszystkich

wobec prawa, niezależnie od pochodzenia,

majątku czy płci. Stąd wiesz, walka o

równouprawnienie i brak akceptacji dla

takich instytucji jak wielożeństwo. No i

przynajmniej w teorii promuje się

tolerancję dla inności.

>> Podkreślasz w teorii i to jest ważne, bo

praktyka bywa no różna, ale jaki jest

ten ideał w świecie islamu?

>> Tam struktura jest bardziej tradycyjna,

hierarchiczna. Historycznie to mężczyzna

jest głową rodziny i odpowiada za sferę

publiczną, a rola kobiety często

koncentruje się na domu, na wychowaniu

dzieci.

>> Ale to się pewnie zmienia.

>> Oczywiście to się zmienia, zwłaszcza w

dużych miastach, ale ten model wciąż

jest bardzo silny. Prawo w wielu krajach

dopuszcza wielożeństwo, a stosunek do

mniejszości religijnych dywap,

delikatnie mówiąc, skomplikowany.

>> Rozumiem.

Mamy więc inne modele społeczne. A co z

organizacją państwa i gospodarki? Bo to

też przecież wynika z tych podstawowych

wartości.

>> Zdecydowanie w polityce Zachód to jest

przede wszystkim demokracja w formie

republiki albo monarchii konstytucyjnej,

a kluczową zasadą jest rozdział władzy

świeckiej od religijnej.

>> A w świecie islamu

>> tam państwo i religia to często dwie

strony tej samej monety. Nie da się ich

rozdzielić. Władza często ma charakter

autorytarny, a prawo państwowe jest

nierzadko oparte bezpośrednio na prawie

religijnym, czyli na szariacie.

>> To jest fascynujące, jak ten system

wartości przekłada się na model

ekonomiczny, ale czy to nie jest

uproszczenie, no bo mamy kraje zatoki

perskiej z ich, no nie wiem,

hiperkapitalizmem i jednocześnie bardzo

konserwatywnym prawem?

>> To jest świetne pytanie, które pokazuje

złożoność. Generalnie model zachodni

stawia na takie powiedzmy

turbooładowanie w postaci indywidualnej

kreatywności i wolności gospodarczej.

Ryzyko, innowacja, konkurencja to są

słowa kluczehm,

>> która na przykład zakazuje lichwy, czyli

pożyczania na procent albo inwestowania

w branże uznawane za grzeszne, jak

alkohol czy hazard.

>> Czyli kreatywność, tak, ale w pewnych

granicach.

>> Właśnie jest ceniona, ale musi mieścić

się w granicach wyznaczonych przez

religię. Mamy tu więc zderzenie dwóch

systemów operacyjnych. Zachodni promuje

innowacje przez indywidualne ryzyko, a

islamski priorytetyzuje stabilność

społeczną i zgodność z boskim prawem.

>> Dobrze, to daje nam bardzo wyraźny obraz

dwóch różnych światów, ale te światy nie

żyją w próżni. Codziennie się ze sobą

stykają, zderzają, przenikają. Jak

historycznie wyglądały te relacje? Można

je tak z grubsza podzielić na trzy

etapy. Przez wieki to były raczej

sporadyczne kontakty.

>> Wojny,

>> tak, wojny jak wyprawy krzyżowe, ale też

handel na jedwabnym szlaku. Pamiętajmy.

Potem od X wieku zaczął się drugi etap.

Potężna globalna ekspansja Zachodu.

Dzięki rewolucji naukowej, przemysłowej

Europa, a potem Stany Zjednoczone

zdominowały militarnie, ekonomicznie i

kulturowo resztę świata.

Ta era skończyła się w XX wieku razem z

dekolonizacją

>> i wtedy wsiedł etap trzeci, czyli ten, w

którym żyjemy teraz. I chyba nikt nie

powie, że nastał globalny spokój.

>> Wręcz przeciwnie, żyjemy w czasach

intensywnych, wzajemnych interakcji, ale

też potężnych napięć. Wpływy zachodu,

chociaż wciąż ogromne, relatywnie

słabną. Rośnie za to potęga gospodarcza

i demograficzna świata islamu oraz

cywilizacji azjatyckich. I to w tym

kontekście pojawiła się słynna, bardzo

kontrowersyjna teoria.

>> Mówisz o Huntingtonie?

>> Dokładnie. Politologa Samuela

Huntingtona o zderzeniu cywilizacji.

>> To jest jedna z tych koncepcji, o której

wszyscy słyszeli, ale mało kto tak

naprawdę wie o co w niej chodzi. Co on

właściwie twierdził?

>> Huntington postawił tezę. że po

zakończeniu zimnej wojny główna oś

konfliktów na świecie przeniesie się z

ideologii, czyli komunizm kontra

kapitalizm na kulturę. Twierdził, że

przyszłe wojny będą się toczyć nie

między państwami, ale właśnie między

cywilizacjami

wzdłuż ich kulturowych, jak to nazwał,

linii uskoku. A linia między zachodem a

światem islamu jest według niego jedną z

najbardziej zapalnych.

>> To brzmi bardzo pesymistycznie. Co

według tej teorii jest paliwem dla tych

napięć? Wygląda to na skomplikowaną sieć

powiązań,

>> bo to jest skomplikowane. Pierwszy

czynnik fundamentalny to te różnice

kulturowe i religijne, o których

mówiliśmy. One po prostu są. Ale

dochodzi do tego demografia. Huntington

zauważył coś, co dzisiaj widać gołym

okiem. Społeczeństwa zachodnie się

starzeją, mają niski przyrost naturalny,

>> a w krajach muzułmańskich jest

odwrotnie.

>> Jest eksplozja demograficzna. mnóstwo

młodych ludzi, dla których często

brakuje pracy i perspektyw. To

naturalnie prowadzi do masowej migracji

na północ. Co z kolei rodzi napięcia w

krajach przyjmujących związane z

integracją, różnicami kulturowymi,

konkurencją o zasoby to taki

samonapędzający się mechanizm.

>> Dokładnie. A globalizacja jeszcze dolewa

oliwy do ognia. Dzięki internetowi,

tanim podróżom, te dwa światy są bliżej

siebie niż kiedykolwiek. I tu pojawia

się fascynujący mechanizm, który działa

trochę jak wahadło.

>> To znaczy,

>> im mocniej globalizacja pcha w stronę

ujednolicenia i zachodnich wzorców, tym

mocniej w niektórych społecznościach

muzułmańskich wahadło odbija w drugą

stronę w kierunku poszukiwania własnych

czystych korzeni. To zjawisko nazywa się

religijnym odradzeniem się, żeby chronić

swoją tożsamość. To jest świetna

metafora. Jednocześnie na zachodzie

postępuje laicyzacja, czyli zeświecenie,

co jeszcze bardziej pogłębia tą

przepaść. I po obu stronach pojawiają

się ruchy fundamentalistyczne,

które w obcym widzą śmiertelne

zagrożenie. A do tego dochodzi jeszcze

odbiór tych zachodnich idei.

>> Tak, wiele krajów muzułmańskich

postrzega zachodnie idee, liberalizm,

demokrację, prawa człowieka jako formę

nowego imperializmu. Mówią, to nie są

uniwersalne wartości, tylko wasze

lokalne, które próbujecie nam narzucić

siłą.

>> A do tego wszystkiego dochodzi jeszcze

zmiana układu sił na świecie. Zachód nie

jest już jedynym rozdającym karty i to

jest ostatni kluczowy element. Potencjał

ekonomiczny i militarny się wyrównuje.

Kraje takie jak Turcja, Arabia Saudyjska

czy Iran stają się regionalnymi

mocarstwami z własnymi ambicjami. To

wszystko razem tworzy mieszankę, no

wybuchową.

>> Ta wenaliza jest, muszę przyznać, dość

przygnębiająca. Czy jest gdzieś na

świecie jakieś miejsce, które próbuje

być zaprzeczeniem tej teorii o

nieuniknionym zderzeniu? Jakiś przykład

w mniejszej skali, gdzie te dwie

cywilizacje próbują żyć razem w pokoju?

>> Jest taki fascynujący, chociaż bardzo

trudny przykład. To Liban.

>> Liban.

>> Tak. Mały kraj na Bliskim Wschodzie,

wciśnięty między Syrię a Izrael. On od

samego początku swojego istnienia jest

jednym wielkim eksperymentem

współistnienia chrześcijan i muzułmanów.

Jego konstytucja uznaje równość

wszystkich wspólnot religijnych.

Niesamowite. To brzmi jak taki

polityczny donek z kart, gdzie usunięcie

jednego elementu może zawalić całą

konstrukcję. Jak to w ogóle działa w

praktyce?

>> Działa na podstawie czegoś, co nazywa

się paktem narodowym. To jest taka

niepisana umowa z 1944 roku. Absolutnie

unikalna. Podzielono w niej na stałe,

najważniejsze stanowiska w państwie

między główne grupy religijne.

>> Czyli jak?

>> I tak prezydentem musi być zawsze

chrześcijanin Maronita. przewodniczącym

parlamentu muzułmanin szyita, a

premierem muzułmanin sunnita. Podobnie

podzielone są fotele w parlamencie czy

stanowiska w armii. To jest próba

zagwarantowania każdej grupy, że nie

zostanie zdominowana przez inne.

>> To naprawdę delikata równowaga. Mapa

demograficzna ze strony 155 pokazuje to

wizualnie. Wyobraźmy sobie ciasto, z

którego prawie 2/3, około 63% to

muzułmanie, a 1/3, 32% to chrześcijanie.

Ale ten prosty podział kryje w sobie

niesamowitą mozaikę różnych odłamów. I

pytanie, czy ten model się sprawdza w

dłuższej perspektywie?

>> Niestety ten model jest dziś na skraju

załamania. Po pierwsze przez konflikty w

regionie. Syria.

>> Tak, wojna w sąsiedniej Syrii

spowodowała napływ ponad miliona

uchodźców, co całkowicie zaburzyło ten

kruchą równowagę demograficzną i

ekonomiczną.

Po drugie, trwa masowa emigracja

młodych, wykształconych chrześcijan. Oni

uciekają przed niestabilnością i no boją

się wzrostu siły islamskich

fundamentalistów. To smutne.

>> Jest takie zdjęcie na stronie 155,

które pokazuje nowoczesny meczet tuż

obok zabytkowej katedry w centrum

Bejrutu. To jest piękny, ale i tragiczny

symbol. To idea współistnienia, które

jest piękna, ale niezwykle krucha.

>> To bardzo ważny przykład. Pokazuje, że

współistnienie jest możliwe, ale wymaga

niewiarygodnego wysiłku i jest bardzo

wrażliwy na wstrząsy z zewnątrz. Dobrze.

Za nami ogromna porcja wiedzy. Gdybyśmy

mieli zebrać to wszystko w takiej

pigułce dla kogoś, kto ma tylko minutę

na powtórkę przed sprawdzianem, to jakie

byłyby te najważniejsze punkty do

zapamiętania?

>> Jasne, przygotowałem taką krótką

ściągawkę. Punkt pierwszy. Fundamentalne

różnice w kodzie źródłowym. Cywilizacja

zachodnia jest zbudowana na

indywidualizmie, demokracji i rozdziale

religii od państwa. Z kolei cywilizacja

islamu stawia na wspólnotę. A religia i

oparte na niej prawo, szariat są

integralną częścią państwa i życia

społecznego. To dwa różne systemy

operacyjne.

>> Jasne. Punkt drugi. Co jest głównym

źródłem napięć?

>> I to jest właśnie punkt drugi. Główne

przyczyny napięć. To nie jest jedna

rzecz, ale cała kombinacja. Po pierwsze

demografia i migracje. Po drugie

zderzenie kompletnie odmiennych systemów

wartości i po trzecie historyczna pamięć

o dominacji Zachodu i obecne odwrócenie

ról, czyli wzmacnianie się świata

islamu.

>> Okej. A ta głośna teoria, która to

wszystko opisuje?

>> Punkt trzeci. Koncepcja zderzenia

cywilizacji. Warto kojarzyć to pojęcie z

nazwiskiem Samuela Huntingtona. Jego

teoria mówi, że główne konflikty naszych

czasów mają podłoże kulturowe, a nie

ideologiczne jak kiedyś. To jest bardzo

wpływowa, chociaż często krytykowana

wizja świata.

>> Dobrze. Mamy też nasz przykład

eksperyment.

>> Tak. Punkt czwarty. Przykład Libanu. To

unikalna próba stworzenia państwa

opartego na pokojowym współistnieniu i

prawnym podziale władzy między

chrześcijan i muzułmanów. Ważne, żeby

pamiętać, że ten model jest dziś

niezwykle niestabilny i zagrożony przez

konflikty w regionie.

>> I na koniec jakaś nadzieja, coś

pozytywnego.

>> Punkt piąty i chyba najważniejszy,

dialog jako jedyne rozwiązanie. Mimo

tych wszystkich różnic i realnych

zagrożeń niemal wszyscy analitycy

zgadzają się co do jednego. Jedyną

alternatywą dla katastrofalnego

wzderzenia jest wzajemne poszanowanie

odrębności i nieustanny, trudny, ale

konieczny dialog.

>> Dziękuję. To było niezwykle klarowne. I

ten ostatni punkt jest chyba

najważniejszy. Nawet sam Huntington,

autor tej bądź co bądź ponurej diagnozy,

pisał, że zrozumienie tych różnic jest

pierwszym krokiem do tego, by nauczyć

się ze sobą żyć i uniknąć globalnego

konfliktu.

>> To jest właśnie paradoks tej teorii. Ona

opisuje mechanizmy prowadzące do

konfliktu nie po to, by go wywołać, ale

żeby dać nam narzędzia do jego

uniknięcia.

>> I to prowadzi nas do ostatniej myśli,

którą chciałybyśmy zostawić do

przemyślenia. Skoro wiemy jak głębokie

są te różnice, jak wiele czynników pcha

nas w stronę napięć, to co oprócz tego

wielkiego ogólnego słowa dialog każdy z

nas w naszym codziennym życiu może

zrobić, żeby te różnice stały się

źródłem wzajemnej ciekawości i

wzbogacenia, a nie strachu i wrogości.

Yeah.