Witam w naszej dzisiejszej podróży w

czasie. Przenosimy się i to tak dość

głęboko do drugiej połowy XIX wieku w

realia, które dzisiaj no naprawdę trudno

sobie wyobrazić.

>> Dokładnie. Na mapach Europy nie ma

Polski. Jest Ziemia, są ludzie, ale

państwo jako takie jest podzielone

między trzy potężne imperia. My dzisiaj

skupimy się na jednej części,

>> tej pod zaborem pruskim. Tak, po

zjednoczeniu Niemiec w 1871

roku władze w Berlinie z kanclerzem

Bismarkiem na czale uznały, że trzeba no

rozwiązać problem polski.

>> Rozwiązać, czyli mówiąc wprost,

zgermanizować. wymyślili plan z Polaków

zrobić Niemców i tak zaczyna się

bezwzględna systematyczna walka o

wszystko, o ziemię, o język, o

tożsałość. Jak ta machina właściwie

wyglądała i jak Polacy stawiali jej

czoła.

>> To jest wiesz absolutnie fascynujący

okres, bo on pokazuje, że opór to nie

zawsze jest walka z bronią w ręku.

Czasem

najpotężniejszą bronią staje się upór

jednego chłopa. Modlitwa dziecka albo no

założenie banku.

>> Właśnie

>> to jest opowieść o tym, jak próba

zniszczenia tożsamości wbrew intencjom

doprowadziła do jej niezwykłego

wzmocnienia i co ciekawe modernizacji.

>> No dobrze, to rozłóżmy to na czynniki

pierwsze.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Jak tak potężne państwo w ogóle zabiera

się za przerabianie narodu? To brzmi

trochę jak, nie wiem, złowroga

inżynieria społeczna.

>> Zaczęli od uderzenia w fundament, w

instytucję, która była powiedzmy sercem

polskości,

>> w kościół,

>> w kościół katolicki. Cała ta akcja

nosiła nazwę Kultur KF,

>> czyli walka o kulturę. Tak, oficjalnie

Bismarck walczył z wpływami Watykanu w

nowym zjednoczonym państwie niemieckim.

>> Mieć zupełnie inny wydźwięk. Przecież

wtedy katolicyzm i polskość to było no

niemal jedno i to samo.

>> I to jest kluczowe. Bismark chyba wiesz

do końca tego nie rozumiał, że w

warunkach zaborów kościół to nie była

tylko instytucja religijna.

>> To było coś więcej.

>> Znacznie więcej. To był jakby

nieoficjalny polski rząd, polska szkoła

i dom kultury w jednym. Ksiądz z ambony

mówił po polsku.

>> W kościele śpiewano polskie pieśni.

>> Przy parafiach działały towarzystwa,

biblioteki. Uderzając w kościół Bismarck

niechcący dał mu do ręki potężną broń.

Status męczennika i obrońcy narodu.

>> Czyli im bardziej go atakował,

>> tym mocniej Polasi się przy nim

skupiali. Paradoks.

>> Czyli pierwszy ruch okazał się

strategicznym błędem. Ale nie poddali

się. Skoro nie udało się złamać ducha,

to spróbowali zabrać coś bardzo

materialnego, Ziemię.

>> Dokładnie. To był kolejny etap, znacznie

bardziej wyrachowany. W 1886

roku rząd w Berlinie powołał specjalną

instytucję, komisję kolonizacyjną.

>> I czym ona się zajmowała?

>> Dostała gigantyczne, naprawdę

gigantyczne pieniądze, żeby robić jedną

rzecz. Systematycznie wykupywać ziemię z

rąk polskich. i osiedlać na niej

niemieckich rolników z głębi Rzeszy.

>> To trochę tak, jakby dzisiaj ktoś z

ogromnym budżetem próbował, no nie wiem,

zmienić charakter całej dzielnicy,

sprowadzając nowych mieszkańców, którzy

mają kompletnie zdominować starych.

>> Idealne porównanie. Celem było

stworzenie takiego niemieckiego pasa

osadniczego, który wiesz, oddzieliłby

Polaków w Wielkopolsce od tych na

Pomorzu i Śląsku. Ale to nie wszystko.

>> Było coś jeszcze

>> równolegle powstała organizacja, taka

dzisiejsza grupa lobbistyczna o bardzo

sugestywnej nazwie. Hakata.

>> Hakata. Już sama nazwa brzmi jakoś tak

twardo i agresywnie.

>> I tacy właśnie byli. To jest skrót od

nazwisk założycieli. Hanseman, Keneman i

Tideman. To oni byli motorem napędowym

antypolskiej propagandy.

>> Czyli co robili?

>> Domagali się od rządu coraz ostrzejszych

ustaw. Organizowali wiece, wydawali

broszury. Ich symbolem stał się pomnik

Bismarka w Poznaniu.

>> Ten rozebrany w 19 roku.

>> Tak. U jego stóp umieszczono rzeźbę

niemieckiego rycerza, który podbija

wijającego się w bólu Polaka. To

pokazuje, że tu już nie chodziło tylko o

ziemię. To była walka ideologiczna,

>> walka o złamanie ducha,

>> o udowodnienie wyższości kultury

niemieckiej.

>> Czyli z jednej strony mamy potężną

machinę państwową, która chce dosłownie

wykupić Polakom ziemię spod nóg, a z

drugiej propaganda, która sączy

nienawiść. No wydaje się, że to jest

walka z wiatrakami. Co można było z tym

zrobić? I tu dochodzimy do tego, co

nazwałem modernizacją przez opór. Polacy

odpowiedzieli w sposób, który kompletnie

zaskoczył Berlin.

>> Czyli jak?

>> Skoro wypowiedziano nam wojnę

gospodarczą, to odpowiemy wojną

gospodarczą. Zaczęły jak grzyby po

deszczu powstawać polskie banki ludowe,

kulka rolnicze i tak zwane spółki

parcelacyjne.

>> Czekaj, czekaj. Oni próbowali ich

wykupić, a Polacy w odpowiedzi zakładali

własne banki. To brzmi jak jakiś

finansowy pojedynek. I dokładnie tym

było. To był pojedynek na spryt i na

organizację. Mechanizm był prosty.

>> Jaki?

>> Kiedy komisja kolonizacyjna próbowała

kupić majątek od jakiegoś powiedzmy

zadłużonego polskiego szlachcica, do

licytacji stawała polska spółka

parcelacyjna

>> finansowana przez polski bank. Tak,

>> oczywiście. Przebijała ofertę Niemców,

kupowała ziemię, a potem dzieliła ją na

mniejsze działki i sprzedawała na bardzo

korzystnych warunkach polskim chłopom.

>> Niesamowite.

>> To była samoobrona gospodarcza w

najczystszej postaci. Stworzono po

prostu cały równoległy system finansowy,

>> czyli próba osłabienia Polaków zmusiła

ich do stworzenia od zera nowoczesnych

instytucji społeczeństwa obywatelskiego.

Co za paradoks historii.

>> Dokładnie tak. Ale wiesz, czytając te

materiały, uderzyło mnie, że największe

emocje i takie no najgłośniejsze echa na

świecie budziły nie te wielkie bitwy o

ziemię, ale sprawy pozornie mniejsze.

Język modlitwy, godność dzieci,

>> bo to one dotykały tej najgłębszej

istoty tożsamości. No najlepszym

przykładem jest oczywiście strajk

szkolny we wrześni

>> w 1901 roku.

>> Tak władze zarządziły, że lekcje

religii, ostatni bastion polskości w

szkole mają być prowadzone po niemiecku.

Dzieci miały odmawiać modlitwy i

odpowiadać na pytania z katechezmu w

obcym języku

>> i one po prostu odmówiły.

>> Zbuntowały się.

>> Jaka była reakcja władz?

>> Brutalna i kompletnie pozbawiona

wyobraźni.

Nauczyciele i policja użyli siły.

Dzieci, które odmawiały mówienia po

niemiecku, były bite, zamykane w kozie,

publicznie upokarzane.

>> Straszne,

>> ale to tylko wzmocniło opór. Rodzice

stanęli za dziećmi. Sprawa nabrała

rozgłosu w całej Europie. Pisano o niej

w gazetach od Paryża po Rzym. Henryk

Sienkiewicz, wtedy już noblista,

>> tak pamiętam ten cytat,

>> napisał poruszający list otwarty, w

którym grzmiał: "Nie wolno nikomu z

drogi zbaczać na bezdroża i deptać

nogami duszeczek dziatwy. Strzeżcie

duszy polskiej, aby nie została ona

zatruta nienawiścią".

Ten strajk pokazał światu, że to nie

jest jakaś tam walka polityczna, to jest

walka o duszę. I ta walka z systemem

prowadziła do naprawdę kreatywnych,

wręcz no absurdalnych formu. Mam na

myśli historię pewnego człowieka i jego

wozu.

>> Ach, Michał Drzymała to jest symbol

polskiego sprytu i nieustępliwości. W

1904 roku Drzymała, polski chłop, kupił

działkę, ale pruskie prawo było tak

skonstruowane, że jako Polak nie mógł

dostać pozwolenia na budowę domu.

>> Każdy wniosek był odrzucany. każdy. I co

zrobił?

>> No właśnie. Co?

>> Skoro nie mógł zbudować domu, to kupił

stary wóz cyrkowy i w nim zamieszkał.

>> Genialne.

>> To był genialny ruch.

>> Zgodnie z pruskim prawem pojazd, nawet

jeśli się w nim mieszka, nie jest

budynkiem, a więc nie wymaga pozwolenia

na budowę.

>> Po prostu ominął system.

>> Co więcej, żeby udowodnić, że wóz nie

jest stałą budowlą, drzymała codziennie

przesuwał go o kilka metrów. Wyobrażam

sobie miny tych pruskich urzędników.

>> No właśnie. Przychodzili z notesami na

kontrolę, a Drzymała z kamienną twarzą

pchał swój dom kawałek dalej. To był

opór przez absurd. Taka forma,

powiedzmy, prawnego trollingu.

>> Jego wóz stał się sławny w całej Polsce.

>> Był symbolem walki z bezduszną

biurokracją. W materiałach mamy też to

zdjęcie zatytułowane Krzywda, które

pokazuje brutalną eksmizję polskiej

rodziny z domu. Wóz drzymały był właśnie

taką pomysłową odpowiedzią na tego typu

dramaty.

>> Mamy więc opór gospodarczy, opór

kulturowy, opór symboliczny, ale Polacy

nie zrezygnowali też z walki

politycznej, prawda? Działali wewnątrz

systemu, który próbował ich zniszczyć.

>> Tak. To jest kolejny fascynujący aspekt.

Mimo wszystko państwo pruskie było

państwem prawa, więc istniały legalne

ścieżki walki. Polacy mieli swoich

posłów w niemieckim parlamencie w

Rajichstagu

>> i oni tam protestowali

>> nieustannie przeciwko antypolskim

ustawom.

>> Ale co to dawało w praktyce? Pewnie i

tak byli przegłosowywani.

>> Oczywiście. Ale nie chodziło tylko o

wygrywanie głosowań. Chodziło o to, żeby

głos polski był słyszalny na arenie

międzynarodowej. Żeby pokazać światu, że

w sercu Europy łamane są podstawowe

prawa, mamy fragment przemówienia

księcia Ferdynanda Radźwiła z 1891

roku, który z trybuny w Berlinie mówi

wprost, że polityka germanizacyjna jest

niesprawiedliwa i nieskuteczna, bo

narusza naturalne prawa Polaków.

>> Mimo to władzie szły dalej.

>> O tak. W 1908 roku wprowadzono ustawę,

którą Polacy natychmiast ochrzcili

ustawą kagańcową. Ustawa kagańcowa. Co

to takiego?

>> Zakazywała używania języka polskiego na

zebraniach publicznych w tych

miejscowościach, gdzie Polacy stanowili

mniej niż 60% ludności.

>> Czyli próba zamknięcia im ust dosłownie

wszędzie.

>> Dokładnie. Odebrania ostatniej

przestrzeni do publicznego organizowania

się we własnym języku.

>> To pokazuje jak totalna była ta walka.

Jest taka symboliczna pocztówka z

tamtych czasów pokazująca trójkąt trzech

cesarzy, miejsce gdzie stykały się

granice Rosji, Prus i Austrii.

>> Idealnie oddaje los Polski

>> wciśniętej między trzy mocarstwa, które

próbowały ją zdusić. A jednak to właśnie

ten ucisk wyzwolił tę niesamowitą

energię.

>> Dobrze, spróbujmy to wszystko zebrać.

Gdyby ktoś miał z tej całej historii

zapamiętać kilka kluczowych rzeczy, to

co by to było? Myślę, że najważniejsze

jest zrozumienie dwóch stron medalu. Po

stronie niemieckiej te kluczowe

narzędzia germanizacji to po pierwsze

kultur kamp.

>> Walka z kościołem.

>> Tak, próba jego osłabienia, która jak

wiemy przyniosła odwrotny skutek. Po

drugie komisja kolonizacyjna i Hakata,

>> czyli Ziemia i propaganda. Zorganizowana

finansowana przez państwo próba

przejęcia polskiej ziemi, wsparta

agresywną propagandą.

>> A po polskiej stronie jaka była na to

wszystko odpowiedź? I tu właśnie tkwi

ten najważniejszy wniosek. Odpowiedzią

nie było tylko pasywne cierpienie, ale

aktywne tworzenie. Po pierwsze,

zorganizowany opór gospodarczy, budowa

własnych banków i spółek,

>> obrona ziemi. Po drugie obrona kultury i

języka, a jej symbolem stał się strajk

dzieci we wrześni,

>> znany na całym świecie. I wreszcie po

trzecie, opór symboliczny, który

pokazywał siłę sprytu i determinacji

jednostki,

>> czyli wóz Michała Drzymały.

>> Dokładnie. I na koniec może taka myśl do

przemyślenia. Ta historia dowodzi, że

tożsamości narodowej nie da się wymazać

dekretem, ani zniszczyć siłą.

>> Okazało się, że im mocniejszy był

nacisk,

>> tym silniejsza stawała się wewnętrzna

solidarność i innowacyjność Polaków. I

to prowadzi do pytania, czy siła narodu

nie objawia się najpełniej właśnie

wtedy, gdy jest zmuszony bronić swoich

fundamentów, języka, kultury, ziemi,

niekoniecznie z bronią w ręku, ale za

pomocą sprytu, organizacji i no cóż,

pokojowego uporu.

>> [muzyka]