Spróbujmy sobie wyobrazić Europę z

końcówki lat 80.

>> To był zupełnie inny świat.

>> Tak. Kontynent od dekad był jakby

zamrożony, prawda? Przecięty na pół tą

słynną żelazną kurtyną.

>> I ten podział wydawał się no niemal

wieczny, jakby był częścią krajobrazu.

>> Właśnie. A jednak w ciągu dosłownie

kilku miesięcy cała ta konstrukcja po

prostu runęła. I wiesz, jak

przygotowywałem się do naszej rozmowy,

to jedno pytanie ciągle mi wracało.

>> To znaczy,

>> no bo wszyscy wiedzieli, że komunizm

jest niewydolny, ale on był niewydolny

od dawna. Dlaczego to wszystko zawaliło

się akurat w 1989

roku? Co było tą iskrą? To jest

absolutnie kluczowe pytanie, bo rok 89

to nie był wiesz jakiś wypadek przy

pracy historii.

>> A co to było?

>> To był moment, w którym dwie potężne

siły w końcu się zderzyły. Z jednej

strony mieliśmy system, który był już

wewnętrznie

kompletnie spruchniały,

gnijący od środka.

>> A z drugiej,

>> a z drugiej strony społeczeństwa, które

straciły ostatnią rzecz, jaka trzymała

je w ryzach, czyli strach.

>> Czyli strach. I naszym zadaniem dzisiaj

jest właśnie rozłożenie tego procesu na

powiedzmy części pierwsze. Zobaczymy jak

przebiegała ta rewolucja i jak te różne

drogi, które wtedy obrały Polska, Czechy

czy Rosja doprowadziły je do miejsc, w

których są dzisiaj.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

To zacznijmy od tej spruchniałej

konstrukcji. Większość z nas jak myśli o

tamtych czasach to ma przed oczami brak

wolności i puste półki w sklepach.

>> Tak, to są te dwa główne skojarzenia.

>> Ale czy to nie było też w pewnym sensie

narzędzie kontroli? System, który zmusza

cię do codziennego polowania na papier

toaletowy, nie zostawia cię chyba za

dużo czasu na myślenie o rewolucji? To

jest doskonałe ujęcie tematu, bo te dwa

problemy, polityczny i gospodarczy, były

ze sobą nierozerwalnie splecione. Ten

polityczny jest dość oczywisty,

>> czyli

>> totalna kontrola jednej partii, brak

wolności słowa, cenzura, tajna policja

na każdym kroku, każda próba buntu,

pamiętamy przecież Pragę w 68,

kończyła się wjazdem czołgów. Ale coś

się pod koniec lat 80 zmieniło.

>> Coś bardzo ważnego. W samym Związku

Radzieckim Gorbaczow zaczął mówić o

głasnosti i pierestrojce. Moskwa wysłała

sygnał, że ta słynna doktryna Breżniewa,

czyli groźba interwencji wojskowej, no

po prostu już nie obowiązuje.

>> I pękła tama strachu.

>> Dokładnie tak.

>> A gospodarka? Puste półki to jedno, ale

pod spodem działo się chyba coś znacznie

gorszego. Mówimy przecież o systemie,

który w teorii miał dogonić i przegonić

zachód.

>> W teorii, tylko i wyłącznie w teorii. W

praktyce pod koniec lat 80 ta gospodarka

była już w stanie, powiedzmy sobie

szczerze, śmierci klinicznej.

>> To co nazywamy gospodarką centralnie

sterowaną. Tak,

>> to było potwornie nieefektywne. Jacyś

urzędnicy w Warszawie czy Moskwie

decydowali, ile śrubek ma wyprodukować

fabryka na drugim końcu kraju,

>> nie mając pojęcia o realnych potrzebach.

>> Żadnego. Co więcej, ten system generował

absurdalne patologie. Pamiętajmy,

oficjalnie nie było inflacji. Ceny były

stałe, ale to była fikcja,

>> bo

>> bo istniała gigantyczna, ukryta

inflacja. Ludzie mieli pieniądze, ale

nie mogli nic za nie kupić i to

prowadziło do sytuacji, gdzie Polska,

kraj rolniczy, musiała importować

żywność. To pokazuje skalę absurdu.

>> Dobrze, czyli mamy system w agonii i

społeczeństwa, które przestały się bać i

następuje eksplozja. Wtedy na scenę

wkracza to pojęcie, które zdefiniowało

całą następną dekadę. Transformacja

systemowa

>> tak

>> brzmi bardzo technicznie, niemal

sterylnie, a przecież w rzeczywistości

to był proces pełen chaosu, sporów,

ludzkich dramatów.

>> Niezwykle trafna uwaga. Słowo

transformacja trochę maskuje ogrom tego

wyzwania. To była operacja na otwartym

sercu, bez znieczulenia i co ważne bez

gwarancji, że pacjent przeżyje.

>> Operacja na dwóch frontach jednocześnie.

Właśnie chodziło o jednoczesną, totalną

przebudowę dwóch fundamentów państwa.

Pierwszy to ustrój polityczny. Trzeba

było w miejsce dyktatury jednej partii

zbudować od zera całą maszynerię

demokracji.

>> Co to dokładnie oznaczało w praktyce? No

bo wybory to jedno, ale to chyba tylko

wierzchołek góry lodowej. Oczywiście

kluczowe były wolne wybory, a te

częściowo wolne w Polsce w czerwcu 89

roku były symbolicznym początkiem końca

dla całego bloku. Ale chodziło też o

stworzenie całego yyy ekosystemu

demokracji,

>> czyli systemu wielopartyjnego, wolnych

mediów,

>> niezależnych sądów i coś co było

niezwykle ważne, decentralizacja władzy.

wprowadzono samorządność lokalną, to

znaczy, że mieszkańcy małych miast i

gmin po raz pierwszy od dekad mogli

decydować o swoich sprawach,

>> wybierać własnych burmistrzów, radnych.

>> Tak. No i wreszcie na pożonie

geopolitycznym to była ucieczka z objęć

Moskwy, rozwiązanie układu warszawskiego

i RWPG, a potem zwrot o 180 stopni w

stronę Zachodu, w stronę NATO i Unii

Europejskiej.

>> Okej. Czyli ludzie odzyskali głos w

sprawach politycznych, odzyskali swoje

państwo, ale polityka, jak wiemy, nie

nakarmi rodziny. Co z tym drugim, może

nawet ważniejszym dla codziennego życia

filarem, gospodarką?

>> I tu właśnie zaczyna się najtrudniejsza

i chyba najbardziej kontrowersyjna część

całej transformacji. Przejście od

gospodarki centralnie sterowanej do

rynkowej było szokiem. W Polsce symbolem

tego stał się plan Balcerowicza, zwana

terapia szokowa.

>> Dokładnie. I do dziś trwa spłomy. Czy

była to bolesna, ale jedyna słuszna

operacja, czy może jednak istniała jakaś

łagodniejsza alternatywa?

>> Co? Na czym polegał ten szok? Co

konkretnie się zmieniło?

>> Zmieniło się absolutnie wszystko i to

niemal z dnia na dzień. Po pierwsze

uwolniono ceny,

>> to znaczy

>> to co wcześniej było sztucznie tanie,

nagle poszybowało w górę. Dla ludzi to

był szok, ale z drugiej strony to był

mechanizm, który sprawił, że towary w

ogóle pojawiły się w sklepach.

>> Po drugie prywatyzacja.

>> Tak, gigantyczne państwowe molochy,

huty, kopalnie, fabryki zaczęto

sprzedawać w prywatne ręce. To budziło

ogromne kontrowersje, oskarżenia o

wyprzedaż majątku narodowego za bezcen.

>> Po trzecie, każdy mógł założyć firmę.

>> Swoboda działalności gospodarczej. To

uwolniło niesamowitą energię, ale też,

no cóż, stworzyło pole do działania dla

wielu cwaniaków.

>> I na koniec otwarcie na świat,

>> tak na zagraniczny kapitał i

konkurencję, co z jednej strony

modernizowało gospodarkę, a z drugiej

niestety dobijało wiele starych

nierentownych zakładów. Mamy więc ten

teoretyczny plan działania, ale jak

popatrzymy na mapę i dane z tamtego

okresu, widać wyraźnie, że nie wszyscy

realizowali go tak samo.

>> Zdecydowanie nie.

>> Niektóre kraje jak Polska czy Czechy

wydawały się biecprintem w stronę

Zachodu. Inne jak Białoruś czy Rosja

dreptały w miejscu albo nawet się

cofały. Co o tym zadecydowało? To jest

sedno sprawy, które wyjaśnia dzisiejszy

podział Europy. Możemy mówić o dwóch

głównych modelach. Pierwszy to model

szybkich i pełnych reform.

>> Ten, który wybrała Europa

środkowo-wschodnia,

>> tak? Polska, Węgry, Czechosłowacja, a

także kraje bałtyckie po odzyskaniu

niepodległości. Kluczowe było tu kilka

rzeczy. silne prozachodnie aspiracje i

determinacja elit, by zerwać z rosyjską

strefą wpływów raz na zawsze.

>> Cel był jasno określony. Jasno. Dołączyć

do NATO i Unii Europejskiej. I ten cel

działał jak kompas, który pomagał

przetrwać najtrudniejsze momenty reform.

>> A ten drugi model, ta transformacja,

która powiedzmy nie do końca się udała,

>> to model transformacji zahamowanej, a

czasem wręcz pozornej. i on zrealizował

się w większości krajów powstałych po

rozpadzie ZSRR.

>> Co tam się stało?

>> Tam często stare elity komunistyczne po

prostu przefarbowały się na demokratów i

biznesmenów. Zachowały kontrolę nad

gospodarką, zwłaszcza nad surowcami i

blokowały głębsze reformy demokratyczne,

bo one zagrażały ich władzy i majątkom.

>> Nie było też tej jednoznacznej woli

integracji z Zachodem.

>> Nie. W efekcie zamiast demokracji często

powstawały autorytarne reżimy, a zamiast

zdrowej gospodarki rynkowej

oligarchiczny kapitalizm.

>> I to dziedzictwo widzimy do dziś. Wiele

z tych państw albo jest uwikłane w

konflikty jak Armenia i Azerbejdżan

ogórski Karabach, albo pada ofiarą

imperialnej polityki Rosji.

>> Niestety pełnoskalowa inwazja na Ukrainę

w 2022 roku jest najtragiczniejszym

dowodem na to, jak dramatycznie rozeszły

się drogi obrane po 89 roku.

>> Ukraina próbowała wyrwać się z tego

modelu.

>> Próbowała. Chciała jednoznacznie wybrać

drogę prozachodnią. A dla Rosji, która

nigdy nie pogodziła się z utratą strefy

wpływów, było to nie do zaakceptowania.

Dzisiejsza wojna ma swoje korzenie

właśnie w tamtych decyzjach sprzed ponad

30 lat.

>> Zejdźmy teraz z poziomu tej wielkiej

polityki i teorii ekonomicznych na

poziom ludzkiego doświadczenia.

Jak te wszystkie zmiany, przerysowanie

map, prywatyzacja, nowe sojusze wpłynęły

na życie zwykłego człowieka? To jest

bardzo ważne pytanie, bo za każdą tą

linią na wykresie kryją się miliony

ludzkich historii. Zacznijmy od zmiany

najbardziej widocznych, tych na mapie.

>> One same w sobie miały ogromny wpływ.

>> Ogromny. Zjednoczenie Niemiec w 1991

roku połączyło rodziny rozdzielone przez

dekady. Z kolei pokojowy podział

Czechosłowacji w 93 sprawił, że Czesi i

Słowacy nagle obudzili się w nowych

państwach. Ale nie wszędzie było tak

spokojnie.

>> Niestety nie. Krwawy rozpad Jugosławii

doprowadził do straszliwych wojen i

czystek etnicznych. Powstały nowe

państwa jak Chorwacja czy Bośnia i

Hercegowina, ale kosztem setek tysięcy

ofiar.

>> A rozpad ZSRR

>> to z dnia na dzień stworzyło 15 nowych

krajów i miliony ludzi, którzy nagle

stali się mniejszościami narodowymi w de

facto obcych dla nich państwach. A co

zyskała, co stracił przeciętny obywatel

w sferze społecznej? Bo z jednej strony

odzyskał wolność, ale z drugiej często

tracił poczucie bezpieczeństwa.

>> To jest właśnie ten fundamentalny

paradoks transformacji. Pozytywy są no

nie do przecenienia. Ludzie odzyskali

podstawowe prawa. Mogli mówić co myślą,

podróżować, wybierać władzę.

>> Nastąpił też ogromny skok edukacyjny.

Tak, w Polsce na początku lat 90 wyższe

wykształcenie miało niecałe 10%

społeczeństwa, w 2020 roku już prawie

30%. To jest zmiana cywilizacyjna.

>> Ale była też druga strona medalu, ta

ciemniejsza.

>> Zdecydowanie. Największym szokiem i taką

społeczną traumą było pojawienie się

masowego bezrobocia,

>> zjawiska wcześniej nieznanego.

>> Wyobraźmy sobie wykres, który przez 40

lat komunizmu był płaską linią na

poziomie zera. A potem nagle w ciągu

dwóch lat wystrzeliwuje pionowo w górę.

W Polsce to było kilkanaście procent.

>> Dla całych społeczności, zwłaszcza w

małych miastach uzależnionych od jednego

zakładu, to musiała być apokalipsa.

>> W przekonaniu, że państwo zapewni im

bezpieczeństwo od kołyski aż po grób,

bezrobocie było nie tylko problemem

ekonomicznym. To był kryzys

egzystencjalny. Przeglądając te

materiały demograficzne, uderzyło mnie,

jak gwałtowny był spadek dzietności w

całym regionie. To nie jest tylko

statystyka, to jest chyba zapis takiego

zbiorowego lęku.

>> Absolutnie. Wykres współczynnika

dzietności, który gwałtownie spada w

Polsce, w Czechach, na Węgrzech, to jest

zbiorowa odpowiedź na tę niepewność.

miliony indywidualnych decyzji.

>> Tak, miliony młodych ludzi, którzy

patrzeli na ten chaos wokół i mówili:

"To nie jest świat, w który chc teraz

sprowadzić dziecko i ten demograficzny

dołek ma konsekwencje do dziś."

>> Zmusza rządy do niepopularnych reform

systemów emerytalnych

>> chociażby.

>> A co z gospodarką w tym wymiarze czysto

materialnym? Puste półki zniknęły,

pojawiły się kolorowe witryny. Co

napędzało tę zmianę? przede wszystkim ta

uwolniona energia prywatnej

przedsiębiorczości.

W miejsce państwowych gigantów wyrosły

tysiące małych i średnich firm.

>> One błyskawicznie wypełniły te rynkowe

nisze.

>> Ale kluczowy był też napływ kapitału z

zagranicy. To była powiedzmy broń

obosieczna,

>> czyli

>> z jednej strony przynosił nowoczesne

technologie i miejsca pracy. Świetnym

przykładem jest fabryka samochodów w

słowackiej Trennawie. Z drugiej strony

często prowadził do likwidacji lokalnej

konkurencji i takiego poczucia, że

gospodarka jest wykupywana przez zachód.

>> Zmieniła się też kompletnie struktura

zatrudnienia. Wykres na stronie 134

pokazuje to bardzo dobitnie. Z krajów

rolniczo-przemysłowych staliśmy się

gospodarkami opartymi na usługach.

>> Tak, to jest proces, który na zachodzie

trwał dekady, a u nas dokonał się w

ciągu jednej. Gwałtownie spadło

znaczenie rolnictwa i ciężkiego

przemysłu, a wzrosło znaczenie handlu,

finansów, IT, turystyki.

>> Co upodobniło nas do krajów zachodnich?

>> Upodobniło, ale jednocześnie stworzyło

nową grupę przegranych transformacji,

ludzi, których umiejętności związane ze

starym przemysłem nagle stały się

bezwartościowe.

>> Mimo tych kosztów w długiej perspektywie

to się opłaciło

>> bez wątpienia. Mimo tych ogromnych

kosztów społecznych, w długiej

perspektywie te reformy przyniosły

skokowy wzrost poziomu życia. Wystarczy

spojrzeć na wskaźnik HDI. Postęp jaki

dokonał się w Polsce czy Estonii między

1993

a 2019 rokiem jest jednym z największych

na świecie.

>> Zbliżamy się do końca. Gdybyśmy mieli z

tej całej bardzo skomplikowanej

opowieści wyciągnąć kilka

najważniejszych lekcji, takich punktów

do zapamiętania na sprawdzian, co by to

było?

>> Myślę, że najważniejsze są cztery

rzeczy. Po pierwsze, przyczyny upadku

komunizmu,

>> czyli

>> system zbankrutował nie tylko

ekonomicznie, ale przede wszystkim

moralnie. Stracił zdolność do wymuszania

posłuszeństwa strachem.

>> Po drugie, sama transformacja. Tak. To,

że to był bezprecedensowy eksperyment,

jednoczesna budowa demokracji i

gospodarki rynkowej na gruzach

dyktatury.

>> A co z różnicami między krajami i

długofalowymi skutkami?

>> To punkt trzeci. Wybór drogi miał

kluczowe znaczenie. Kraje Europy

środkowej, które postawiły na szybkie,

głębokie reformy i integracje z

Zachodem, odniosły historyczny sukces.

Tam, gdzie reformy były pozorne,

utrwalił się autorytaryzm. I wreszcie

punkt czwarty. Skutki.

>> Skutki. Transformacja to historia o

dwóch obliczach. Z jednej strony

odzyskana wolność, otwarcie na świat i

imponujący rozwój. Z drugiej ogromne

koszty społeczne jak bezrobocie i wzrost

nierówności, których skutki odczuwamy do

dziś.

>> Dziękuję. Zostaje mi na koniec jedna

refleksja.

>> Słucham. Przemiany po 89 roku dobitnie

pokazują jak decyzje podjęte w jednym

krótkim momencie historycznym, często w

chaosie i pod presją tworzą ścieżki, z

których potem niezwykle trudno jest

zawrócić.

>> To prawda.

Wybory dokonane ponad 30 lat temu

zadecydowały, które kraje są dziś

stabilnymi, zamożnymi demokracjami, a

które wciąż zmagają się z dziedzictwem

autorytaryzmu. I to każe się zastanowić,

które z dzisiejszych pozornie

technicznych decyzji za kolejne 30 lat

okażą się tymi, które zdefiniowały naszą

przeszłość.