Witaj na kanale Maturalne Słuchowisko.

Dziś zajmiemy się tematem znaczenia

propagandy w państwie totalitarnym na

podstawie powieści Rok 1984

Georgea Orwela.

>> Do tej pory maturzyści przygotowywali

się z kanałem Maturalne słuchowisko do

matury ustnej. Teraz rozszerzyliśmy

ofertę o kurs online. Wszystkie pojęcia,

motywy, konteksty z poszczególnych epok

masz opracowane i wytłumaczone w prosty

sposób. Link w opisie. Zapraszamy.

>> No to zaczynajmy. Systemy totalitarne

najmocniej kojarzą się z XX wiekiem, ale

pytanie o ich działanie wciąż pozostaje

aktualne. Jak to możliwe, że całe

społeczeństwa podporządkowały się jednej

partii, jednemu przywódcy lub jednej

ideologii? Z dzisiejszej perspektywy

wydaje się to trudne do zrozumienia.

Jednak historia i psychologia pokazują,

że totalitaryzm nie rodzi się nagle.

sprzyja mu brak tradycji

demokratycznych, niski poziom

świadomości obywatelskiej oraz potrzeba

silnego autorytetu, który zdejmie z

ludzi ciężar samodzielnych decyzji.

Erich From zauważał, że część

społeczeństwa woli oddać wolność w

zamian za poczucie bezpieczeństwa i

prostych reguł porządkujących życie.

Władza totalitarna nie utrzymuje się

jednak wyłącznie dzięki strachowi i

przemocy. Jej najskuteczniejszym

narzędziem jest propaganda, czyli

świadome kształtowanie obrazu świata w

umysłach obywateli. Dzięki niej ludzie

nie tylko boją się systemu, ale

zaczynają uważać go za naturalny i

niepodważalny. Propaganda nie przekazuje

informacji. Ona tworzy rzeczywistość,

zastępuje prawdę wersją wygodną dla

rządzących i sprawia, że społeczeństwo

przestaje odróżniać fakt od kłamstwa. W

takim świecie bunt staje się coraz

trudniejszy. bo ludzie tracą punkt

odniesienia do oceny sytuacji. Właśnie

ten mechanizm w najpełniejszy sposób

ukazuje George Orwell w powieści Rok

1984,

która stała się jednym z najważniejszych

literackich ostrzeżeń przed siłą

propagandy i manipulacji. Propaganda w

państwie totalitarnym odgrywa kluczową

rolę, ponieważ pozwala władzy

kontrolować nie tylko zachowania

obywateli, ale także ich sposób

myślenia, postrzeganie świata i emocje,

czyniąc z niej najpotężniejsze narzędzie

utrzymania systemu. Forwell przedstawia

państwo, w którym propaganda stała się

fundamentem całego systemu. Oceania

oficjalnie jest krajem stabilnym,

bezpiecznym i sprawiedliwym. W

rzeczywistości opiera się na kłamstwie,

strachu i nieustannej manipulacji.

Partia nie musi używać przemocy na

każdym kroku, ponieważ większość

obywateli została wychowana tak, by

wierzyć w to, co słyszy i nie zadawać

pytań. Najważniejszą instytucją jest

Ministerstwo Prawdy. To tam Winston

Smith poprawia przeszłość. Stare gazety,

artykuły i dokumenty są niszczone lub

przerabiane tak, by zawsze potwierdzały

nieomylność partii. Jeśli partia zmienia

sojusznika wojennego, zmienia się także

cała historia. W efekcie prawda

przestaje istnieć. Jest tylko to, co w

danym momencie ogłasza władza.

Propaganda nie tylko informuje

społeczeństwo, ona tworzy rzeczywistość.

Drugim filarem jest język. Nowomowa

ogranicza liczbę słów i pojęć, zwłaszcza

tych związanych z krytyką i niezależnym

myśleniem. Skoro nie ma słów na bunt,

trudniej go nawet pomyśleć. To pokazuje,

że propaganda działa głębiej niż zwykłe

plakaty czy hasła. Wnika w sam sposób

myślenia ludzi. Ważną rolę odgrywa też

kreowanie wspólnego wroga. Goldstein

jest przedstawiany jako uosobienie

całego zła. Codzienne dwie minuty

nienawiści mają wzbudzać emocje i

przekierowywać frustracje społeczeństwa

na wskazany cel. Dzięki temu ludzie nie

buntują się przeciw partii, lecz przeciw

wykreowanemu przeciwnikowi. Propaganda w

oceanie ingeruje nawet w życie prywatne.

Związek między ludźmi ma być

podporządkowany interesom państwa. Seks

służy wyłącznie prokreacji, a uczucia

osobiste uznawane są za zagrożenie dla

lojalności wobec partii. Liga

antyseksualna i ciągłe komunikaty o

moralności mają ukształtować obywateli

tak, by nie tworzyli niezależnych więzi.

To kolejny dowód, że propaganda sięga aż

do sfery emocji. Orwell pokazuje też coś

szczególnie niebezpiecznego. Propaganda

nie musi być logiczna. Hasła typu

wolność to niewola, czy wojna to pokój

są sprzeczne same w sobie, a jednak

społeczeństwo je akceptuje. Ludzie

zostają przyzwyczajeni do myślenia w

sposób, który nie wymaga rozumienia,

wymaga jedynie posłuszeństwa. Podobne

mechanizmy odnajdujemy w literaturze

łagrowej. W innym świecie Gustawa

Herlinga Grudzińskiego obóz pracy

przedstawiony jest jako przestrzeń

całkowitej izolacji. Więźniowie są

odcięci od świata zewnętrznego. Nie mają

dostępu do rzetelnych informacji, prasy

ani wiadomości od bliskich. W takiej

sytuacji jedynym źródłem prawdy staje

się to, co przekazuje władza.

Propagandowe plakaty, hasła

komunistyczne, obowiązkowe projekcje

filmów i przemówienia mają nie tylko

utrzymać porządek, lecz przede wszystkim

zmienić sposób myślenia ludzi. Władza w

łagrze dąży do tego, by więźniowie

przestali zadawać pytania i

zaakceptowali narzuconą rzeczywistość.

Gdy człowiek przez długi czas słyszy

wyłącznie jedną wersję świata, zaczyna w

nią wierzyć albo traci siłę, by ją

kwestionować. Propaganda staje się więc

narzędziem odbierania nadziei, godności

i niezależności myślenia. Herling

Grudziński pokazuje, że przemoc fizyczna

i propaganda działają razem. Jedna łamie

ciało, druga próbuje złamać umysł. Ten

obraz uzupełnia wizję Orwella. Rok 1984

nie jest jedynie literacką fantazją,

lecz przestrogą opartą na realnych

doświadczeniach XX wieku. Totalitaryzmy

tego czasu wykorzystywały propagandę

dokładnie w taki sposób. Tworzyły wroga,

fałszowały historię, powtarzały hasła aż

do momentu, gdy stawały się prawdą.

Orwell zebrał te mechanizmy w jednej

wizji i pokazał ich ostateczną

konsekwencję. Świat, w którym człowiek

przestaje odróżniać rzeczywistość od

kłamstwa. Ostatecznie zarówno Orwell jak

i Herling Grudziński udowadniają, że

propaganda w państwie totalitarnym nie

jest dodatkiem do systemu władzy, lecz

jego fundamentem. To ona pozwala

rządzącym nie tylko kierować

społeczeństwem, ale także kształtować

jego świadomość. A gdy władza przejmuje

kontrolę nad tym, co ludzie myślą i w co

wierzą, wolność znika bez śladu.

Propaganda w oceanie działa także

poprzez emocje. Partia nie tylko narzuca

ludziom określone poglądy, ale również

uczy ich, co mają czuć. Codzienne dwie

minuty nienawiści to rytuał, który

zastępuje samodzielne myślenie zbiorową

histerią. Obywatele krzyczą, złoszczą

się i nienawidzą wskazanego wroga. Nawet

jeśli jeszcze chwilę wcześniej był on

sojusznikiem. Emocje stają się sterowane

odgórnie. Człowiek przestaje ufać

własnym odczuciom, bo wie, że bezpieczne

jest tylko to, co czuje tłum.

Szczególnie groźne jest to, że

propaganda nie wymaga od ludzi

refleksji. Wręcz przeciwnie, im mniej

ktoś analizuje rzeczywistość, tym

łatwiej go kontrolować. W powieści widać

to w postawach zwykłych obywateli,

którzy nie zastanawiają się nad

sprzecznościami w przekazach partii.

Przyjmują wszystko bez wątpliwości, bo

tak jest wygodniej i bezpieczniej.

Orwell pokazuje w ten sposób, że

propaganda nie tylko oszukuje

społeczeństwo, ale też uczy je

rezygnacji z myślenia. Dlatego znaczenie

propagandy w państwie totalitarnym jest

tak ogromne. To ona pozwala władzy nie

tylko rządzić ciałami ludzi, ale też ich

umysłami. Gdy myśli, język i emocje

zostają podporządkowane systemowi, znika

ostatnia przestrzeń wolności. Człowiek

staje się częścią mechanizmu, który sam

pomaga utrwalać. Orwell ostrzega, że

największym zagrożeniem nie jest przemoc

sama w sobie, lecz sytuacja, w której

ludzie przestają zauważać, że są

manipulowani, bo wtedy propaganda nie

potrzebuje już siły. Wystarczy, że

społeczeństwo samo powtarza narzucone

hasła i wierzy, że to jego własne

przekonania. Inne konteksty literackie.

W reportażu zdążyć przed Panem Bogiem

Hanny Kral widać jak trwały wpływ

potrafi mieć propaganda na ludzką

psychikę. Marek Edelman wspomina

sytuację z powojennej jazdy tramwajem.

Choć wojna już się skończyła, on wciąż

czuł wstyd i napięcie w obecności innych

pasażerów. Miał wrażenie, że wszyscy

widzą w nim kogoś gorszego. To uczucie

nie brało się z rzeczywistości, lecz z

obrazów, które przez lata wmawiała

niemiecka propaganda. Podczas okupacji

Żydów przedstawiano jako brudnych,

zawszonych i niebezpiecznych. Ten

fałszywy przekaz był powtarzany tak

długo, że nawet ofiary zaczynały go

częściowo internalizować. Edelman po

wojnie wiedział racjonalnie, że te

obrazy były kłamstwem, ale emocjonalnie

wciąż odczuwał ich ciężar. Ten przykład

pokazuje, że propaganda nie kończy

swojego działania wraz z upadkiem

systemu. Potrafi na długo pozostać w

ludzkim myśleniu i wpływać na to, jak

człowiek postrzega siebie i innych. To

uzupełnia wizję Orwela. Władza, która

kontroluje obraz świata, może

kształtować świadomość ludzi nawet

wtedy, gdy fizycznie już jej nie ma. M.