Wyobraźmy sobie taką scenę. Miasto

przecięte betonowym murem, ale nie na

rok, nie na dwa, tylko na

>> na na całe pokolenia.

>> Rodziny, przyjaciele, sąsiedzi z tej

samej ulicy po prostu odcięci.

>> Dokładnie.

>> I nagle pewnej jesiennej nocy, właściwie

z godziny na godzinę, ten symbol

podziału zaczyna pękać. Ludzie

przechodzą na drugą stronę jakby jakby

obudzili się z jakiegoś długiego złego

snu.

>> To obraz, który wydaje się niemal

nierealny. A jednak to się wydarzyło w

Europie w 1989

roku.

>> Właśnie dzisiaj przyjrzymy się temu

niezwyknemu momentowi jesieni ludów. To

jest wiesz cała seria większości

pokojowych rewolucji, które w parę

miesięcy zmiotły rządy komunistyczne w

naszej części Europy.

>> Mówimy o krajach tak zwanego bloku

wschodniego. Polska, Czechosłowacja,

Węgry, wszystkie te państwa, które po II

wojnie światowej znalazły się, no cóż, w

strefie wpływów Związku Radzieckiego.

>> I spróbujemy dzisiaj zrozumieć, jak to w

ogóle było możliwe. jak system, który

wydawał się tak hm trwały i opresyjny,

rozsypał się prawie jak domek z kart. No

właśnie. Kluczowe pytanie jest takie,

czy to naprawdę stało się tak nagle? Czy

może grunt pod to trzęsienie ziemi był

przygotowywany od lat? Po cichu, prawie

niezauważalnie.

>> No właśnie to jest fascynujące, bo przez

dekady sytuacja wyglądała na i to

dosłownie zabetonowaną. Co się więc

stało, że pod koniec lat 80 wszystko tak

gwałtownie ruszyło? Gdzie był ten

początek?

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Myślę, że trzeba się cofnąć do momentu,

który który na pierwszy rzut oka wydaje

się trochę nudny i wiesz biurokratyczny.

Do roku 1975.

>> 75 to dość wcześnie.

>> Tak. W Helsinkach odbywa się konferencja

bezpieczeństwa i współpracy w Europie.

Przywódcy państw z obu stron żelaznej

kurtyny podpisują tak zwany akt końcowy.

To nie jest traktat pokojowy, raczej

zbiór deklaracji. Czekaj, czyli

sugerujesz, że początkiem końca

komunizmu nie były wielkie strajki, nie

protesty, tylko międzynarodowa

konferencja i jakieś podpisy na

dokumencie? To brzmi no mało

rewolucyjnie. I właśnie dlatego na

początku nikt nie docenił wagi tego

wydarzenia. Ale w tym dokumencie

podpisanym również przez przywódców ZSR,

Polski czy Czechosłowacji ukryty był,

można powiedzieć, prawdziwy dynamit.

>> A konkretnie

>> chodzi o tak zwany trzeci koszyk. W nim

sygnatariusze zobowiązali się do

przestrzegania podstawowych praw

człowieka i wolności. Wolności myśli,

sumienia, religii.

>> Aha. Czyli komunistyczni przywódcy, żeby

dostać to, na czym im zależało, na

przykład uznanie granic po wojnie,

musieli się zgodzić na zapis, który był

w no w totalnej sprzeczności z ichem.

>> Dokładnie tak. Sami na siebie zastawili

pułapkę. Nagle opozycjoniści w tych

krajach zyskali potężne narzędzie.

Chwileczkę.

>> Wasz własny rząd, wasz pierwszy

sekretarz, podpisał na oczach całego

świata zobowiązanie do respektowania

naszych praw, a wy je łamiecie. To

dawało im ogromną siłę moralną.

>> Ale czy zwykli ludzie w ogóle o tym

wiedzieli? Jak taka informacja, no wieś

ukryta w oficjalnym dokumencie trafiała

pod strzechy i zmieniała myślenie na

ulicy w Pradze czy Warszawie.

>> I tu właśnie jest rola intelektualistów,

działacza opozycji. Najlepszym

przykładem jest Czechosłowacja i Słynna

karta 77. To była grupa z przyszłym

prezydentem Wacławem Hawlem na czele,

która wprost powoływała się na te

porozumienia z Helsinki.

>> Aha.

>> Domagali się od rządu ich

przestrzegania. Havel już wtedy w 1975

roku genialnie opisał życie w tym

systemie. Nazwał je światem hipokryzji i

kłamstwa. Hipokryzja i kłamstwo, mocne

słowa, ale chyba bardzo trafne. Opisują

ten stan, w którym ludzie co innego

myślą w domu, a co innego mówią w pracy,

żeby nie mieć kłopotu.

>> Tak. On pisał o tym, jak sprzedawca w

warzywniaku wywiesza w witrynie hasło:

"Prariasze wszystkich krajów, łączcie

się". Ale nie dlatego, że w nie wierzę,

>> tylko żeby mieć spokój.

>> Po prostu kierownik tego oczekuje, a on

tego oczekuje od swojego kierownika.

wszyscy uczestniczą w tej grze pozorów.

To prowadziło do apatii, do poczucia, że

nic się nie da zmienić.

>> A ten akt z Helsinek był jak taki kamyk

rzucony w tę gładką taflę apatii.

>> Dokładnie. Pokazał, że istnieje jakiś

zewnętrzny uniwersalny system wartości,

do którego można się odwołać. Dobrze,

czyli mamy te idee praw człowieka, które

kiełkują przez ponad dekadę, ale to

sprawiło, że to właśnie w 1989

roku ten, jak to nazwałaś, cichy opór

zamienił się w prawdziwą lawinę. Tym

pierwszym kamieniem, który poruszył na

Gawinę bez dwóch zdań była Polska.

>> Nasze podwórko.

>> Po fali strajków z 1988

roku władza komunistyczna była tak słaba

i ekonomicznie, i społecznie, że musiała

zrobić coś, co było nie do pomyślenia.

Usiąść do rozmów z opozycją przy

okrągłym stole.

Coś, co jeszcze parę lat wcześniej

skończyłoby się aresztowaniami,

nagle działo się w blasku flaszy. To

musiał być szok dla całego bloku.

>> Ogromny. A wynikiem tych rozmów były

wybory 4 czerwca 89.

Co prawda były one tylko częściowo

wolne.

>> Co to właściwie znaczyło w praktyce? To

brzmi trochę jak częściowo świeże jajko.

Albo jest świeże, albo nie.

>> Dobre porównanie. No oznaczało to, że

gra była ustawiona. Komuniści z góry

zagwarantowali sobie i swoim sojusznikom

większość miejsc w Sejmie.

>> Aha.

>> Do wolnej Bry przeznaczono tylko 35%

miejsc w Sejmie i i wszystkie w Nowym

Senacie. Ale nawet w tej ograniczonej

puli kandydaci Solidarności odnieśli tak

miażdżące zwycięstwo. To był polityczny

nokaut. zdobyli 99 na 100 miejsc w

Senacie, prawda?

>> Tak. To pokazało czarno na białym, że

władza nie ma absolutnie żadnego

poparcia.

>> Czyli to był ten moment, kiedy wszyscy

zobaczyli, że król jest nagi i ten

polski przykład podziałał na innych?

>> Zadziałał jak potężny sygnał. Po

pierwsze, pokazał, że zmiana jest

możliwa, a po drugie, że można jej

dokonać bez przemocy przy stole

negocjacyjnym.

>> Inne merody zobaczyły, że nie trzeba się

bać. Właśnie i wtedy ruszyło domino.

Węgrzy, którzy już od lat

eksperymentowali z jakimiś reformami,

poszli o krok dalej i zaczęli dosłownie

przecinać druty kolczaste na granicy z

Austrią.

>> Stworzyli pierwszą fizyczną dziurę w

żelaznej kurtynie. Wyobrażam sobie jakie

to musiało robić wrażenie.

>> I ludzie od razu zaczęli z tego

korzystać. Tysiące Niemców z NRD, którzy

oficjalnie jechali na wakacje na Węgry,

nagle zyskali drogę ucieczki na zachód.

>> To musiało wywołać panikę we

wschodnioniemieckim reżimie.

>> Oczywiście i przyspieszyło bieg wydarzeń

w samym NRD. A chwilę później, w

listopadzie rewolucja dotarła do

Czechosłowacji.

>> Słynna aksamitna rewolucja. Piękna

nazwa. Ale co oznaczała?

>> Że była delikatna.

>> Dokładnie tak. Przyjęcie władzy odbyło

się tam niemal bez jednej kropli krwi w

wyniku masowych demonstracji. Było tak

pokojowe i gładk, że przylgnęła do niego

nazwa aksamitna.

>> Niestety nie wszędzie scenariusz był tak

optymistyczny.

>> Nie. W Bułgarii zmiana była bardziej

takim pałacowym przewrotem. A w Rumunii

rewolucja przybrała niezwykle krwawy

obrót. Zakończyła się publiczną

egzekucją dyktatora Nikolałe

Czauszeswsku i jego żony.

>> Ten kontrast pokazuje jak różnymi

ścieżkami te kraje szły do wolności. Ale

wszystkie te wydarzenia prowadzą nas do

jednego absolutnie ikonicznego obrazu.

Nocy, w której upadł mur berliński. To

jest moment, który zdefiniował koniec XX

wieku i co najciekawsze zaczął się od od

kompletnego przypadku, od jednej

wielkiej pomyłki.

>> Jak to od pomyłki? Przecież taka decyzja

musiała być starannie zaplanowana.

>> Nic z tych rzeczy. 9 listopada 1989

roku rzecznik wschodnio-niiemieckiego

rządu Gunter Szabowski prowadził

transmitowaną na żywo konferencję

prasową. Miał ogłosić nowe lekko

złagodzone przepisy paszportowe

>> i

>> dostał kartkę z notatkami, której której

wcześniej nie przeczytał. Pod koniec

konferencji jeden z dziennikarzy

zapytał: "Od kiedy ten nowe zasady

podróżowania na zachód wejdą w życie."

Szabowski zmieszany zaczął przerzucać

papiery i w końcu wymamrotał coś w

stylu: "O ile wiem, wchodzą w życie

natychmiast, bezzwłocznie,

>> natychmiast".

>> Tak po prostu rzucił to na konferencji

prasowej na żywo. To niewiarybodne. Cała

sala zamarła, a potem ta wiadomość

poszła w świat. Ludzie w Berlinie

Wschodnim oglądali to w telewizji i nie

mogli uwierzyć. Myśleli, że to żart,

jakaś prowokacja. Ale ciekawość była

silniejsza.

>> Tak. Pojedyncze osoby, potem małe grupy,

w końcu tysiące ludzi zaczęły iść w

stronę przejść granicznych w murze po

prostu, żeby sprawdzić, czy to prawda. I

tu jest ten kluczowy moment. Co zrobili

strażnicy? Przez 28 lat mieli jeden

rozkaz strzelać do każdego, kto próbuje

uciec. A to jest scena prawie jak z

filmu. Strażnicy byli w kompletnym

szoku. Nie mieli żadnych rozkazów. Ich

telefony milczały, bo nikt z

przełożonych nie wiedział, co robić po

tej nieszczęsnej konferencji

>> stali naprzeciwko coraz większego tłumu,

napierającego, ale pokojowo nastawionego

tłumu. W końcu koło 23:30

dowódca na przejściu przy Bornholmers

Trase nie mogąc dłużej wytrzymać tej

presji podjął historyczną decyzję.

Rozkazał otworzyć szlabany. Wow.

Zastanawiam się, co on wtedy czuł. Przez

lata szkolono go, by był strażnikiem

więzienia, a tej jednej nocy bez rozkazu

z góry on po prostu otwiera bramę. To

musiała być niewyobrażalna presja.

>> Absolutnie. I wtedy rozpętało się

prawdziwe szaleństwo wolności. Płacz,

śmiech, niedowierzanie. Ludzie ze

wschodu i zachodu, którzy nie widzieli

się od lat, padali sobie w ramiona.

>> Niesamowite.

>> Mieszkańcy Berlina Zachodniego witali

Przybyszów szampanem. Tłumy wspinały się

na mur przy bramie brandenburgskiej,

tańczyły na nim i kuły go młotkami,

dłutami, czymkolwiek, co mieli pod ręką.

To był prawdziwy karnawał.

>> Ten obraz ludzi, którzy własnymi rękami,

zwykłymi młotkami niszczą ten betonowy

symbol, jest niesamowicie wymowne. To

nie była decyzja polityków. To byli

zwykli ludzie, którzy fizycznie brali

wolność w swoje ręce.

>> No właśnie. Upadek muru dokonany rękami

berlińczyków stał się ostatecznym

symbolicznym końcem zimnej wojny.

>> Mur runął, rządy komunistyczne upadły.

Jaki był następny logiczny krok w tej

układance?

>> Naturalną konsekwencją było zjednoczenie

Niemiec. No bo przez ponad 40 lat

istniały dwa państwa niemieckie.

>> NRD i RFN.

>> Dokładnie. Teraz, gdy zniknął mur, nic

nie stało na przeszkodzie, by znów stały

się jednym krajem. Formalnie stało się

to niecały rok później, w październiku

1990 roku.

>> A dla Polski i innych krajów regionu,

dla nas był to początek niezwykle

trudnej, ale i pełnej nadziei drogi do

budowy demokracji i no gospodarki

rynkowej. Mapa Europy zmieniła się nie

do poznania.

>> To była naprawdę niesamowita historia.

Spróbujmy to jakoś zebrać. Jeśli dobrze

rozumiem, wszystko zaczęło się w

miejscu, którego nikt by się nie

spodziewał. na konferencji w Helsinkach

w latach 70, gdzie komuniści niechcący

dali opozycji broń w postaci praw

człowieka.

>> Dokładnie. To była ta iskra, która tliła

się przez lata. Potem przychodzi rok 89

i pierwszy duży wyłom robi Polska.

Okrągły stół i wybory czerwcowe pokazują

wszystkim, że zmiana jest możliwa i może

być pokojowa. I to uruchamia efekt

domina. Węgry otwierają granice, a potem

jesienią mamy całą serię rewolucji.

Aksamitną w Czechosłowacji, zmiany w

Bułgarii, te krwawą w Rumunii. A wielkim

finałem, symbolem tego wszystkiego jest

upadek muru berlińskiego w listopadzie

89,

>> który z kolei otwiera drogę do

zjednoczenia Niemiec w następnym roku.

>> To jest w zasadzie cała historia w

pigułce. Od idei zapisanej na papierze

przez polityczny przełom aż po fizyczne

zburzenie muru rękami ludzi.

Fantastycznie, to porządkuje. A na sam

koniec taka myśl. Te wszystkie

wydarzenia z 1989

roku sprawiają wrażenie nagłego

historycznego trzęsienia ziemi, ale

nasza rozmowa pokazuje coś innego.

>> Hm. Czy to nie była raczej kulminacja

tych wszystkich lat cichego oporu, o

którym pisał Hawel, tych codziennych

kompromisów, małych aktów odwagi i

powolnego dojrzewania do wolności, które

w końcu musiało znaleźć ujście?

Może historia to nie tylko wielkie bitwy

i rewolucje, ale też ale też suma

milionów cichych, indywidualnych

decyzji.