Witajcie w The Deep Dive. Mamy dzisiaj,

powiem wam, fascynujący paradoks do

rozpakowania.

>> Cześć.

>> Jak spojrzymy na świat, to w jednych

miejscach, na przykład w dużej części

Afryki, mamy prawdziwą eksplozję życia.

Rodzi się mnóstwo dzieci, społeczeństwa

są niewiarygodnie młode,

>> i dynamiczne.

>> A w tym samym czasie gdzieś indziej,

powiedzmy w Europie czy Japonii panuje

demograficzna cisza. Ludzi rodzi się

coraz mniej, a społeczeństwa siwieją w

oczach.

>> To są właśnie dwa oblicza tej samej

globalnej historii. Z jednej strony

mamy, jak to nazwałaś, eksplozję

demograficzną,

>> a z drugiej,

>> a z drugiej implozję, która prowadzi

prosto do starzenia się społeczeństw. I

to nie są jakieś, wiesz, abstrakcyjne

pojęcia. To są potężne siły, które

kształtują wszystko. Gospodarkę, rynki

pracy,

>> nawet nasze codzienne życie.

>> Dokładnie. Dzisiaj przyjrzymy się skąd

to się bierze i co to tak naprawdę dla

nas wszystkich oznacza.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Okej, to zacznijmy od skali. Żeby w

ogóle zrozumieć te dwa ekstrema, musimy

się cofnąć o krok, jak liczba ludzi na

świecie rosła w ostatnim stuleciu, bo

chyba nie zawsze tak szalenie.

zdecydowanie nie. Przez większość

historii to był bardzo y powolny

przyród. Prawdziwe trzęsienie Ziemi to

jest XX wiek.

>> Aż tak

>> wyobraź sobie w 1950 roku, czyli w

czasach naszych dziadków na całej

planecie było nas jakieś 2,5 miliarda.

>> Okej.

>> A zalędnie 50 lat później, w roku 2000

liczba wystrzeliła do ponad 6 miliardów.

>> Ponad dwa razy więcej w ciągu jednego

życia. A przecież to się nie zatrzymało.

>> Nie skąd. Dzisiaj jest nas prawie 8

miliardów, a prognozy mówią, że do 2050

roku może nazby być nawet 10 miliardów.

>> Ale kluczowe jest to, co powiedziałaś na

początku. Ten wzrost nie dzieje się

wszędzie równo.

>> I to jest sedno sprawy. Gdybyśmy

spojrzeli na wykres na stronie 164, ten

o zmianach liczby ludności na

kontynentach,

>> to widać coś niezwykłego. Linie dla Azji

i Afryki w drugiej połowie XX wieku idą

w górę niemal pionowo jak rakiety.

>> A Europa?

>> A linia dla Europy jest prawie płaska.

Ostatnio nawet zaczyna się lekko uginać.

Ten kontrast pokazuje, gdzie dziś bije

to demograficzne serce świata.

>> I ten gwałtowny wzrost w niektórych

regionach to jest właśnie ta eksplozja

demograficzna.

>> Dokładnie tak.

>> No właśnie. Eksplozja to słowo, wiesz,

brzmi trochę groźnie. Co ono dokładnie

oznacza? Że rodzi się po prostu bardzo,

bardzo dużo dzieci.

>> To coś więcej. To taka sytuacja, kiedy

wskaźnik urodzeń jest cały czas bardzo

wysoki, a jednocześnie nagle wskaźnik

zgonów gwałtownie spada. Czyli różnica

między nimi robi się gigantyczna.

>> Właśnie ten przyrost naturalny staje się

olbrzymi. Mapa na stronie 165 świetnie

to pokazuje. Tam gdzie są zmiany liczby

ludności między 2000 a 2020 rokiem.

>> Widzę

>> to widać, że niemal cała Afryka

subsaharyjska płonie na czerwono. To tam

jest największy przyrost.

>> Kraje takie jak Niger, Angola, Kongo,

tamten proces jest dzisiaj

najsilniejszy. Ale dlaczego akurat tam?

Co jest powiedzmy zapalnikiem tej

demograficznej bomby?

>> To jest splot kilku czynników, ale jeden

jest absolutnie kluczowy.

>> Jaki?

>> Rewolucja medyczna i higieniczna, która

tam dotarła w XX wieku. Proste rzeczy,

które dla nas są oczywistością,

>> czyli szczepionki, antybiotyki,

>> czysta woda, podstawowa opieka

zdrowotna. To wszystko spowodowało

drastyczny spadek śmiertelności,

zwłaszcza wśród niemowląd. Nagle dzieci,

które kiedyś masowo umierały w pierwszym

roku życia, zaczęły przeżyć.

>> Czyli prosta matematyka, medycyna

uratowała miliony ludzi, a model rodziny

się nie zmienił. Mniej ludzi umiera, a

rodzi się tyle samo co kiedyś. Otóż to,

i tu wchodzimy w sferę kultury, ale też

ekonomii. W wielu tych tradycyjnych

rolniczych społeczeństwach duża liczba

dzieci to wciąż jest błogosławieństwo.

>> Powód do dumy.

>> Tak, wyznacznik statusu, ale też bardzo

pragmatycznie. To są dodatkowe ręce do

pracy w polu i jedyne zabezpieczenie na

starość w krajach, gdzie nie ma czegoś

takiego jak państwowa emerytura.

>> A dane to potwierdzają w no szokujący

sposób. Na wykresie na stronie 166 widać

współczynnik dzietności. W niżer kobieta

rodzi średnio prawie siedmioro dzieci.

>> Czekaj, czekaj. Siedem.

>> Siedem.

>> Dla porównania u nas w Polsce to jest

około 1,4. To jest przepaść. To są dwie

różne planety, jeśli chodzi o model

rodziny.

>> I to nie wszystko.

>> No nie. Dochodzi do tego jeszcze bardzo

młoda struktura społeczeństwa. Jest tam

po prostu mnóstwo młodych ludzi w wieku,

w którym zakłada się rodziny. To

wszystko działa jak samonapędzająca się

maszyna.

>> Dobrze, czyli znamy przyczyny, ale jakie

są skutki? Bo intuicja podpowiada, że

młode rosnące społeczeństwo to ogromny

atut, energia, potencjał, przyszła siła

robocza, ale materiały, które

analizujemy malują znacznie mroczniejszy

obraz. I to jest ten wielki paradoks.

Młode społeczeństwo to skarb, ale tylko

wtedy, gdy państwo jest w stanie w ten

skarb zainwestować.

>> A te biedne kraje po prostu nie są w

stanie.

>> No właśnie. I mamy sytuację, w której

rodzi się pokolenie dwa razy liczniejsze

od pokolenia swoich rodziców. I to

pokolenie wchodzi na rynek pracy,

>> którego nie ma.

>> Szuka miejsca w szkole, której nie ma.

Potrzebuje lekarza, którego też nie ma.

To już nie jest statystyka, wiesz? To

jest przepis na frustrację i społeczną

beczkę prochu.

>> Czyli zamiast być motorem rozwoju staje

się to spiralą problemów. Bieda, głód.

>> Dochód na głowę mieszkańca stoi w

miejscu albo wręcz spada.

>> I ludzie uciekają do miast. masowo

uciekają ze wsi w poszukiwaniu

jakiejkolwiek szansy i tworzą

gigantyczne slumsy. Bez wody, bez

kanalizacji, a wraz z bezrobociem rośnie

przestępczość, napięcia społeczne. To

jest naprawdę bardzo trudna sytuacja.

>> To prowadzi nas do no niezwykle

ciekawego przykładu kraju, który

postanowił za wszelką cenę tę bombę

rozbroić. Yyy, mam na myśli Chiny i ich

słną politykę jednego dziecka.

>> Tak. To jest fascynujący i jednocześnie

no przerażający przykład inżynierii

społecznej na niewyobrażalną skalę.

>> Kiedy to się zaczęło?

>> Pod końcu lat 70 chińscy przywódcy zdali

sobie sprawę, że jeśli nie zatrzymają

tego wzrostu, kraj czeka katastrofa. I

mówiąc wprost, użyli do tego młotka.

Wprowadzili drakońskie przepisy, często

egzekwowane siłą.

>> Siłą.

>> Tak. przymusowe aborcje, sterylizacje,

ogromne kary finansowe dla tych, którzy

mieli więcej niż jedno dziecko.

>> I co? Udało się z perspektywy czasu to

był sukces czy porażka?

>> I tu odpowiedź brzmi i tak i nie. Z

jednej strony faktycznie udało im się

wyhamować wzrost ludności o setki

milionów, to prawdopodobnie uratowało

chińską gospodarkę przed zapaścią.

>> A z drugiej,

>> z drugiej strony to jest przerażająca

lekcja demograficznej nadgorliwości.

Używając tego młotka w ciągu zaledwie

jednego pokolenia, stworzyli sobie

kryzys, który może być jeszcze

trudniejszy do rozwiązania.

>> Mówisz o tym gwałtownym starzeniu się

społeczeństwa.

>> Dokładnie. Demografia ma bezwładność

tankowca. Nie da się nią sterować z dnia

na dzień. Chiny tak gwałtownie

zahamowały, że nagle okazało się, że

mają za mało młodych ludzi. tych, którzy

będą pracować na emerytury,

>> na emerytury swoich rodziców i dziadków

w tym słynnym modelu 421, gdzie jedno

dziecko musi utrzymać dwoje rodziców i

czworo dziadków.

>> Niemożliwe do udźwignięcia.

>> Dlatego dziś chiński rząd panicznie

zmienił kurs i namawia obywateli, żeby

mieli nawet trójkę dzieci, ale maszyna

już nie chce ruszyć.

>> Ta historia z Chinami, które tak

desperacko próbowały wyhamować, pokazuje

jak wielkim problemem może być zbyt

szybki wzrost. Ale to nas prowadzi do

paradoksu, bo okazuje się, że hamowanie

też może być śmiertelnie niebezpieczne i

to jest problem, z którym borykamy się

my tutaj w Europie.

>> I to jest właśnie ta druga strona

medalu, implozja demograficzna. Zjawisko

dokładnie odwrotne,

>> czyli

>> sytuacja, w której rodzi się mniej ludzi

niż umiera. Mamy ujemny przyrost

naturalny. Demografowie nazywają to

regresem demograficznym, a jego

nieuniknioną konsekwencją jest starzenie

się społeczeństwa. Innymi słowy, z roku

na rok rośnie udział osób starszych,

tych po 65 roku życia.

>> Tak, w całej populacji.

>> A kto jest światowym liderem w tej

powiedzmy niechlubnej kategorii?

Absolutnym liderem jest Japonia, a tuż

za nią w Peletonie jedzie cała Europa.

Włochy, Grecja, Niemcy. Wykres na

stronie 167 to pokazuje.

>> No właśnie. Japonia to jest ten

paradoks, prawda? Z jednej strony

mistrzowie technologii i innowacji, a z

drugiej społeczeństwo, które

biologicznie gaśnie.

>> Dokładnie.

>> Dlaczego akurat Japonia? Co tam się

stało?

>> To znowu jest splot kilku rzeczy. Po

pierwsze, Japończycy żyją niewiarygodnie

długo. To efekt świetnej diety, stylu

życia i fantastycznej opieki medycznej.

>> A po drugie,

>> co jest kluczowe w ich przypadku,

Japonia jest krajem niemal zamkniętym

dla imigrantów. Nie ma tam napływu

młodych ludzi z innych kultur, którzy

mogliby ten system odmłodzić,

>> tak jak to się dzieje z różnym skutkiem

w Niemczech czy Francji.

>> Właśnie.

>> Okej. A jakie są ogólne przyczyny tego

zjawiska w całym świecie zachodnim?

Dlaczego w bogatych, rozwiniętych

krajach ludzie przestali mieć dzieci?

>> Przyczyny są w pewnym sensie lustrzanym

odbiciem tego, co dzieje się w Afryce.

Tam dzieci są inwestycją, a tutaj

>> ogromnym kosztem.

>> Tak. Zmienił się model rodziny. Dziś

dominuje model 2 plus 1, a coraz

częściej 2 plus0. Decyzja o dziecku jest

odkładana na później. Priorytetem staje

się edukacja. kariera, osiągnięcie

jakiejś stabilności finansowej. No i

zmieniła się rola kobiety,

>> która realizuje się zawodowo. Do tego

dochodzi też cały styl życia.

konsumentyzm, indywidualizm, chęć

podróżowania, samorealizacji. Duża

rodzina nie zawsze się w to wpisuje.

>> Oczywiście pełna kontrola nad prokreacją

dzięki łatwemu dostępowi do

antykoncepcji sprawia, że rodzicielstwo

jest świadomym wyborem, a nie

biologiczną koniecznością.

>> No i emigracja.

>> Tak, nie zapominajmy o emigracji, która

w krajach takich jak Polska dodatkowo

pogłębia problem. Kiedy młodzi

dynamiczni ludzie wyjeżdżają za pracą,

ci, którzy zostają są statystycznie

starsi.

>> Wszystko to maluje obraz wyzwania,

równie wielkiego jak eksplozja

demograficzna, tylko o zupełnie innym

charakterze. Jakie są konkretne skutki

tego, że jako społeczeństwo jesteśmy

coraz starsi?

>> Skutki są bardzo poważne i uderzają

głównie w gospodarkę i finanse państwa.

Po pierwsze, mniej ludzi w wieku

produkcyjnym to mniejsza siła robocza

>> i wolniejszy wzrost gospodarczy.

>> Mówiąc wprost, zaczyna brakować rąk do

pracy. Drugi ogromny problem to finanse

publiczne. Starsze społeczeństwo więcej

choruje, więc rosną wydatki na ochronę

zdrowia. Ale największą tykającą bombą

jest system emerytalny.

>> Ten, który opiera się na umowie

pokoleniowej, że pracujący płacą na

emerytów.

>> Tak. I ta umowa właśnie jest zrywana.

Coraz mniej pracujących musi utrzymać ze

swoich składek coraz większą armię

emerytów. System staje się niewydolny

>> i wtedy rząd nie ma wyjścia

>> i musi robić rzeczy, których nikt nie

lubi, jak na przykład kazać ludziom

pracować dłużej. Stąd biorą się te

masowe protesty jak te, które

widzieliśmy we Francji na zdjęciu na

stronie 168,

>> czyli same problemy, spowolnienie

gospodarcze, kryzys emerytalny, braki na

rynku pracy, a czy jest też jakaś druga

strona tego medalu? W materiałach

pojawia się ciekawy koncept srebrnej

gospodarki

>> i to pokazuje jak niesamowicie

adaptacyjna potrafi być gospodarka.

Zjawisło starzenia się społeczeństw

zrodziło zupełnie nowy, potężny rynek.

Nazywamy go właśnie srebrną gospodarką.

Po angielsku silver economy.

>> Czyli co to takiego?

>> To wszystkie produkty i usługi

skierowane do zamożnej i co ważne coraz

liczniejszej grupy seniorów.

>> Na przykład domy opieki i aparaty

słuchowe.

>> To o wiele wiele więcej. Oczywiście

medycyna, farmaceutyka, opieka to

podstawa, ale do tego dochodzi turystyka

dla seniorów, specjalna żywność,

kosmetyki, technologie ułatwiające życie

>> jakie na przykład

>> proste w obsłudze smartfony, systemy

bezpieczeństwa w domu, a nawet gry

komputerowe, które stymulują umysł. To

jest gigantyczny sektor. Wykresy na

stronie 169 pokazują, że już kilka lat

temu w Unii Europejskiej generował on

prawie 30% PKB. Zaraz 30%

>> tak. I dawał zatrudnienie ponad 1/3

pracujących.

>> To jest niesamowite. Czyli tworzymy całą

gospodarkę wokół naszego największego

problemu. Czy to jest realne

rozwiązanie, czy raczej wiesz pudrowanie

problemu, bo super, że sprzedamy więcej

wycieczek dla seniorów, ale to nie

rozwiąże tego, że za 20 lat nie będzie

komu pracować w fabrykach, prawda?

>> To jest doskonałe pytanie. Srebrna

gospodarka nie jest magicznym lekiem na

kryzys demograficzny. Nie, nie zastąpi

brakujących pielęgniarek czy inżynierów.

>> Jest raczej adaptacją,

>> inteligentną adaptacją. pokazuje, że

zmiana demograficzna, która jest

ogromnym wyzwaniem, tworzy jednocześnie

nowe nisze i nowe szanse biznesowe, ale

fundamentalnego problemu braku rąk do

pracy sama w sobie nie rozwiąże.

>> Dobrze, to była naprawdę solidna

analiza. Przeszliśmy od zatłoczonych

miast w Nigerii do spokojnych rejsów dla

seniorów w Pomorzu Śródziemnym. Gdybyśmy

mieli zebrać najważniejsze wnioski,

takie do zapamiętania, co byłoby

kluczowe?

>> Spróbujmy to ująć w kilku punktach.

Super.

>> Po pierwsze, dwa światy w jednym.

Globalnie mamy dwa przeciwstawne

procesy. Eksplozję demograficzną na

globalnym południu i starzenie się

społeczeństw na zamożnej północy.

>> Jasne.

>> Po drugie, mechanizm eksplozji to skutek

połączenia rewolucji medycznej, która

obniżyła śmiertelność z tradycyjnym

kulturowym modelem wielodzietnej

rodziny.

>> Po trzecie, konsekwencje eksplozji. W

biednych krajach prowadzi to do biedy,

przeludnienia, bezrobocia i napięć

społecznych. Niestety tak.

>> Po czwarte, mechanizm starzenia się to z

kolei efekt zmany stylu życia w bogatych

krajach, czyli odkładania decyzji o

dzieciach na rzecz kariery plus coraz

dłuższe życie.

>> Rozumiem.

>> I wreszcie po piąte, konsekwencje

starzenia się. To przede wszystkim

wyzwanie dla gospodarki i finansów

państwa, zwłaszcza dla systemów

emerytalnych, ale jednocześnie jest to

bodziec do rozwoju tej srebrnej

gospodarki, czyli rynku dla seniorów. To

bardzo klarowne podsumowanie, a na

koniec myśl, która zostaje ze mną po tej

rozmowie. Zastanawiamy się nad tymi

dwiema skrajnościami w świecie, do

którego coraz śmielej wkracza

automatyzacja i sztuczna inteligencja.

>> Mhm.

>> I tu pojawia się pytanie na przyszłość.

Czy w takiej rzeczywistości ogromna

młoda siła robocza w Afryce nadal będzie

atutem? Czy może stać się jeszcze

większym problemem, bo dla tych

wszystkich ludzi po prostu nie będzie

pracy?

>> Dobre pytanie. I z drugiej strony, czy

starzejące się społeczeństwa Europy i

Japonii mogą uniknąć zapaści stawiając

właśnie na technologię, która zastąpi te

brakujące ręce do pracy? To pokazuje jak

bardzo losy demografii i technologii

będą w nadchodzących dekadach ze sobą

splecione.

>> Zdecydowanie.

>> Dziękujemy za dzisiejszą wspólną

analizę.