Witajcie. Dziś zanurzamy się w temat,

który dotyka nas wszystkich, choć może

nie zawsze zdajemy sobie z tego sprawę.

Górnictwo i jego wpływ na naszą planetę.

>> Dzień dobry. Tak, to temat niezwykle

ważny, bo przecież wszystko wokół nas od

telefonu po energię elektryczną w dużej

mierze zawdzięczamy temu, co wydobywamy

z ziemi.

>> No właśnie. Te surowce, te kopaliny są

fundamentem naszej cywilizacji bez dwóch

zdań. Ale jak to zwykle bywa, jest też

druga strona medalu.

>> Dokładnie. Ta działalność, choć

niezbędna, no nie pozostaje bez wpływu

na środowisko i o tym właśnie dzisiaj

porozmawiamy.

>> Super. Chcesz to dobrze zapamiętać?

Testy, quizy i infografiki. Link w

opisie. Ucz się mądrzej, nie dłużej.

>> To może zacznijmy od początku. Jak w

ogóle wydobywa się te skarby ziemi? Bo

chyba nie zawsze robi się to tak samo.

>> Nie, absolutnie nie. Metoda zależy

głównie od tego, co chcemy wydobyć i jak

głęboko to leży. Generalnie mamy trzy

takie główne sposoby.

>> Okej. To jaki jest pierwszy?

>> Pierwszy to górnictwo odkrywkowe.

Najłatwiej to sobie wyobrazić jako

zdejmowanie wierzchniej warstwy ziemi.

No jakbyśmy zdejmowali kołdrę, żeby

dostać się do tego, co jest płytko pod

spodem.

>> Czyli kopiemy wielką dziurę na

powierzchni. Właśnie tak. W ten sposób

wydobywa się na przykład węgiel

brunatny, al niebóre rudy metali.

Powstają wtedy ogromne, naprawdę ogromne

wyrobiska.

>> Rozumiem. A drugi sposób pewnie jak coś

jest głębiej,

>> tak wtedy wkracza górnictwo głębinowe.

Tu już trzeba kopać głędoko pod ziemię.

Drąży się pionowe tunele, tak zwane

szyby

>> jak studnie. coś w tym stylu, tylko dużo

głębsze i od nich odchodzą poziomy

korytarze. No trochę jak kret drążący

tunele, które prowadzą prosto do złoża,

na przykład węgla kamiennego.

>> To brzmi na dużo bardziej skomplikowane

>> i jest. Wymaga specjalistycznego

sprzętu. No i jest też trudniejszy i

bardziej niebezpieczny dla górników.

>> Okej. A ta trzecia metoda,

>> trzecia to górnictwo otworowe. To

jeszcze inaczej. Tutaj jakby wiercamy

się w głąb ziemi za pomocą specjalnych

rur.

>> Trochę jak,

>> czyli na przykład ropę naftową i gaz

ziemny, czasem też siarka czy sól,

rozpuszczając je najpierw pod ziemią.

>> Czyli mamy odkrywkę na powierzchni,

głębinowe tunele pod ziemią i otworowe

wwiercanie się. Każda ingeruje w

środowisko, prawda?

>> Niestety tak. Każda na swój sposób, ale

żadna nie jest obojętna dla przyrody.

>> To przyjrzyjmy się tym skutkom bliżej.

Co najbardziej cierpi, jak zmienia się

krajobraz?

>> O i tutaj górnictwo odkrywkowe

zdecydowanie wiedzie prym, jeśli chodzi

o widoczne zmiany. Tam, gdzie była

kopalnia zostaje gigantyczna dziura w

ziemi. To jest właśnie wyrobisko.

>> Jak gigantyczna? Mówimy o zagłębieniach,

które mogą mieć kilometry długości i

szerokości, a głębokość no porównywalną

do naprawdę wysokich budynków.

>> Niesamowite. Słyszałem o takiej kopalni

miedzi Binghamem Canion w USA. Podobno

widać ją z kosmosu. A u nas mamy coś

podobnego.

>> Mamy oczywiście choćby kopalnia węgla

brunatnego Bełchatów. Jej wyrobisko ma

uwaga 12 km długości.

>> 12

>> 12 km,

>> tak

>> i około 3 km szerokości, a głębokość

miejscami przekrasza 200 m. To jest już

tworzenie krajobrazu na nowo, nie tylko

zmiana.

>> To faktycznie robi wrażenie, ale to

chyba nie tylko dziury. Coś jeszcze się

zmienia. Owszem, przy wydobyciu, czy to

odkrywkowym, czy głęginowym, usuwa się

ogromne ilości skał i ziemi, które nie

są surowcem, a tylko przeszkadzają w

dotarciu do niego. Ten materiał trzeba

gdzieś składować.

>> I co się z nim robi?

>> Usypuje się z niego wielkie sztuczne

wzgórza. Nazywamy je hałdami. Czasem są

to naprawdę potężne konstrukcje. W

Niemczech jest na przykład hałda soli

potasowej wysoka na ponad 200 m. Czyli

krajobraz zyskuje nowe, no sztuczne

góry.

>> Dokładnie. I one też stają się trwałym

elementem tego nowego, przekształczonego

krajobrazu.

>> Dobrze. A słyszałem też o czymś takim

jak lej depresyjny. Brzmi dość groźnie.

Co to jest?

>> To zjawisko związane głównie z

kopalniami głębinowymi, ale nie tylko.

Kopalnie, żeby nie zostały zalane, muszą

stale wypompowywać wodę podziemną.

>> Aha. No tak, logiczne.

>> I to ciągłe odpompowywanie powoduje, że

poziom wód gruntowych w całej okolicy

się obniża. Przy samej kopalni

najmocniej, a im dalej, tym słabiej.

Stworzy się taki kształt odwłóconego

stożka właśnie leja.

>> Jakie to ma konsekje dla ludzi i dla

przyrody w okolicy?

>> Niestety całkiem poważne. W takim leju

mogą wysychać studnie, z których ludzie

czerpią wodę. Może obniżyć się poziom

wody w rzekach, jeziorach. Czasami nawet

znikają mniejsze strumyki czy mokradła.

>> Czyli cierpią i mieszkańcy, i rolnictwo,

i lokalne ekosystemy.

>> Dokładnie. To pokazuje jak głęboko

górnictwo ingeruje nawet w zasoby wody.

>> A czy oprócz osuszania górnictwo jakoś

jeszcze wpływa na wodę? Może ją

zanieczyszczać?

>> Niestety tak. Woda, która krąży w

kopalni, styka się ze skałami i z

łożami, często rozpuszcza różne

substancje. Sole, metale ciężkie,

związki siarki.

>> I co potem?

>> Potem jeśli ta woda jest wypompowywana

na powierzchnię bez odpowiedniego

oczyszczenia, trafia do rzek, jezior i

po prostu je zatruwa. Znamy to niestety

dobrze z Górnego Śląska, gdzie zasolone

wody popalniane przez lata degradowały

rzeki.

>> Czyli kolejny problem. Ale mówiłeś o

tych wielkich dziurach po odkrywkach.

Co się z nimi dzieje? Jak kopalnia

przestaje działać, zostają takie suche

kratery.

>> Nie zawsze. Bardzo często z czasem te

głębokie wyrobiska wypełniają się wodą,

czy to podziemną, która powoli wraca na

swój poziom, czy deszczówką.

>> I co powstaje?

>> Powstają sztuczne jeziora, czasem

naprawdę spore i głębokie. Na przykład

na Wyżynie Śląskiej, tam gdzie kiedyś

wydobywano piasek czy wapień, jest teraz

mnóstwo takich zbiorników

>> i one mogą być jakoś wykorzystane.

>> Tak często stają się nowym domem dla

roślin, dla zwierząt wodnych, a dla

ludzi miejscem rekreacji, do kąpieli,

wędkowania. Więc to jest pewien,

powiedzmy, pozytywny aspekt, choć

niepanowany.

>> Ale czy woda w nich jest zawsze czysta?

>> No właśnie. Tu bywa różnie. czasem może

być jeszcze zanieczyszczona

pozostałościami z czasów działalności

kopalni, więc nie zawsze nadaje się do

wszystkiego. Ale sam fakt ich istnienia

to ciekawa zmiana w krajobrazie.

>> Jasne, mówimy o zmianach w przyrodzie,

ale górnictwo przecież wpływa też na

ludzi, na rozwój miast. Wspomnijmy

Katowice. Przecież to miasto wyrosło na

węglu.

>> Absolutnie. W XIX wieku dzięki odkryciu

bogatych złóż węgla kamiennego Katowice

i cały region przeżyły gwałtowny rozwój.

Powstały kopalnie, huty, osiedla

robotnice, linie kolejowe. Cały

krajobraz został ukształtowany przez

przemysł.

>> To są te elementy antropogeniczne, tak?

Stworzone przez człowieka.

>> Tak, dokładnie. Wieże szybowe, budynki

kopalń, hałdy, linie transportowe, to

wszystko nowe elementy w krajobrazie.

Ale to ma też swoje minusy dla

mieszkańców. Przede wszystkim hałas.

>> Rozumiem. Praca ciężkich maszyn,

transport.

>> Tak, to może być naprawdę uciążliwe na

co dzień, a czasem dochodzi do znacznie

gorszych rzeczy.

>> Masz na myśli katastrofy?

>> Niestety. Działalność na taką skalę

zawsze niesie ryzyko. Pamiętamy pewnie

tę straszną katastrofę w Brazylii w 2015

roku. Pękła tama zbiornika z odpadami

poflotacyjnymi.

>> To ten toksyczny muł.

>> Tak. Ogromna fala tego błota zalała

wioski, zabiła ludzi i spowodowała

niewyobrażalne skażenie rzeki na setkach

kilometrów. To pokazuje jak wielkie może

być zagrożenie.

>> Przerażające. Czasem mówi się wręcz o

dewastacji krajobrazu, a czy cierpią też

gleby i powietrze?

>> Oczywiście pyły z kopalni odkrywkowych

czy hałd mogą opadać na okolice i

zanieczyszczać gleby, często metalami

ciężkimi. Odpady składowane na hałdach

też mogą być źródłem zanieczyszczeń. A

powietrze, no cóż, maszyny, transport,

czasem spalanie surowców na miejscu. To

wszystko emituje pyły i gazy,

pogarszając jakość powietrza.

>> I tu dochodzimy do kolejnego globalnego

problemu. Surowce kopalne, zwłaszcza

paliwa, to główna przyczyna zmian

klimatu.

>> Niestety tak. I to prowadzi nas do

pytania o zarządzaniu tymi zasobami.

Pamiętajmy, kopaliny to zasoby

nieodnawialne. Kiedyś się skończą. Co

więc powinniśmy robić?

>> Przede wszystkim ograniczać wydobycie,

mądrze gospodarować tym, co mamy,

zwiększać efektywność, stosować

recykling. No i kluczowa sprawa, szukać

i rozwijać alternatywy, zwłaszcza w

energetyce. Odnawialne źródła energii,

żeby uniezależnić się od paliw

kopalnych.

>> Jest jeszcze jedno zagrożenie, o którym

chyba nie wspomnieliśmy, związane z tym

górnictwem głębinowym.

>> Ach tak. Chodzi o i zapadanie się

terenu. Te puste korytarze i komory

pozostawione pod ziemią mogą powodować,

że grunt nad nimi traci stabilność.

>> I co wtedy?

>> To niszczy budynki, drogi, całą

infrastrukturę. Skutki mogą być

odczuwalne przez wiele, wiele lat po

zakończeniu wydobycia.

>> Czyli lista negatywnych skutków jest

długa. dziury, hałdy, skażenie wody,

powietrza, gleby, hałas, katastrofy,

osiadanie terenu. Czy da się coś z tym

zrobić? Czy te tereny po kopalniach są

już na zawsze stracone?

>> Na szczęście nie do końca. Istnieje coś

takiego jak rekultywacja.

>> Rekultywacja, co to dokładnie znaczy? To

jest właśnie proces przywracania

wartości użytkowej lub przyrodniczej

terenom zniszczonym przez przemysł, w

tym górnictwo. Taka próba naprawienia

krajobrazu.

>> Czyli można te tereny jakoś

zagospodarować na nowo.

>> Można, a nawet trzeba. To często jest

trudne i kosztowne, ale konieczne i jest

na to całkiem sporo pomysłów. Mówimy o

różnych kierunkach rekultywacji.

>> O, ciekawe, jakie na przykład.

>> No więc pierwszy to kierunek wodnym.

Mówiliśmy o tych jeziorach, wyrobiskach.

Można je świadomie kształtować, tworzyć

plażę, miejsca do rekreacji. Świetnym

przykładem jest dawny kamieniołom Rumu w

Estonii. Teraz popularne miejsce do

nurkowania wśród zatopionych budynków.

>> Super. A co z hałdami? Też można coś z

nimi zrobić?

>> Oczywiście. To jest kierunek

rekreacyjny. Na odpowiednio

ukształtowanych hałdach tworzą się trasy

narciarskie jak na Górze Kamińsk przy

Kopalni Bełchatów albo trasy rowerowe,

parki linowe, punkty widokowe,

>> czyli można je wykorzystać do zabawy i

sportu. A co z przyrodą?

>> To kierunek przyrodniczy.

Czasem najlepsze co można zrobić to

pozwolić naturze działać. Teren sam

zarasta, tworzą się nowe ekosystemy,

często bardzo cenne. Czasem pomaga się

naturze sadząc odpowiednie rośliny.

Niekiedy tworzy się nawet obszary

chronione jak geopark Łukakowa na

granicy polsko-niemieckiej,

>> czyli oddajemy teren naturze. Są jeszcze

inne opcje?

>> Tak, jest też kierunek leśny, czyli po

prostu zalesianie albo rolny, jeśli

warunki na to pozwalają. No i bardzo

ciekawy kierunek dydaktyczny lub

muzealny. Opowiedz coś więcej.

>> Czasem zachowuje się stare maszyny,

budynki kopalniane i tworzy się z nich

muzea albo parki tematyczne, które

pokazują historię górnictwa.

Niesamowitym przykładem jest Feropolis w

Niemczech, takie miasto z żelaza z

ogromnymi koparkami stojącymi na

półwyspie w zalanym wyrobisku.

Wykorzystuje się jako tło dla koncertów

i wydarzeń kulturalnych. Niesamowite.

Czyli naprawdę można nadać tym miejscom

drugie, zupełnie nowe życie. To daje

jakąś nadzieję.

>> Dokładnie. Rekultywacja to ważny element

odpowiedzialnego górnictwa. Pokazuje, że

myślimy nie tylko o tym, co wydobyć, ale

też co po sobie zostawić. Może

podsumujmy krótko najważniejsze punkty.

>> Świetny pomysł. Po pierwsze, górnictwo

dostarcza nam surowców, ale ma ogromny

wpływ na środowisko. Zmienia kajobraz,

wpływa na wody, glebę i powiotrze.

>> Po długie, mamy trzy główne metody:

odkrywkową, głębinową i otworową.

>> Tak.

>> Po trzecie, główne skutki to wyrobiska,

czyli dziury i hałdy, czyli sztuczne

wzgórza. Do tego dochodzi osuszanie

terenu przez leje depresyjne.

>> Rozumiem. Po czwarte, wody mogą być

zanieczyszczane, ale w starych

wyrobiskach często tworzą się nowe

jeziora.

>> Okej.

>> Po piąte, górnictwo kształtuje osiedla i

infrastrukturę, ale niesie ze sobą

hałas, ryzyko katastrof i osiadania

terenu.

>> Pamiętamy.

>> I na koniec po szóste, istnieje

rekultywacja, czyli proces naprawiania

terenów pogórniczych i nadawania im

nowych funkcji jezior, parków, lasów,

miejsc rekreacji czy muzeów. Dziękuję za

to podsumowanie. Rzeczywiście to była

pouczająca podróż. Widać jak na dłoni,

jak skomplikowana jest ta relacja między

naszą potrzebą surowców a stanem

planety. Rekultywacja pokazuje, że

próbujemy coś z tym zrobić, ale chyba

najważniejsze jest pytanie, jak mądrzej

korzystać z tego, co już mamy.

>> Świadomość tych kosztów środowiskowych

to na pewno pierwszy krok.

>> I właśnie z taką myślą chcielibyśmy

państwa zostawić. Skoro wiemy jak wielki

ślad ekologiczny zostawia wydobycie

każdej tony węgla, metalu czy ropy, to

jak my, każdy z nas w codziennym życiu,

możemy przyczynić się do bardziej

zrównoważonego i oszczędnego korzystania

z tych cennych zasobów naszej ziemi.

>> [muzyka]