Dzień dobry. Witam wszystkich w naszej

dzisiejszej analizie. Dzisiaj bierzemy

na tapet temat no fundamentalny.

Jedzenie. Skąd się bierze i co

ważniejsze jak jego produkcja, czyli

rolnictwo wpływa na naszą planetę?

>> Dzień dobry. To rzeczywiście fascynujący

temat, bo wiesz, rolnictwo to był taki

moment zwrotny w historii ludzkości.

Jakieś 10, może 12000 lat temu ludzie

przestali głównie wędrować. Zaczęli

uprawiać ziemię, hodować zwierzęta.

>> Rewolucja neolityczna. Tak,

>> dokładnie. I to pozwoliło budować

osiedla, potem miasta, pojawiły się nowe

technologie, no chociażby nawadnianie

pól, ale jednocześnie no właśnie

zaczęliśmy coraz mocniej ingerować w

przyrodę, przekształcać ją.

>> No tak. Zaczęliśmy wyczynać lasy,

osuszać bagna, żeby mieć więcej miejsca

pod uprawy. A dzisiaj, dzisiaj robimy to

na skalę, która pewnie wtedy była

niewyobrażalna. Ogromne gospodarstwa,

gigantyczne plantacje. Do tego dochodzi

chemia, maszyny. Produkujemy mnóstwo

jedzenia, ale no właśnie jaki jest koszt

dla środowiska? O tym dzisiaj

porozmawiamy. Przyjrzymy się różnym

metodom uprawy, chemizacji, maszynom,

nawet wypasowi zwierząt.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Okej, to może rozpakujmy to trochę.

Zacznijmy od takiego, no wiesz, ogólnego

obrazu. Jakie są te główne, no,

negatywne skutki? Co rolnictwo robi

przyrodzie?

>> Oj, lista jest niestety długa i poważna.

Może zacznijmy od początku, czyli od

przygotowania ziemi. Bardzo często, no

niestety, oznacza to wylesianie, po

prostu wycinkę lasów

>> poduprawy. Tak,

>> dokładnie. pod uprawy. A lasy to wiesz,

nie tylko drzewa, to całe ekosystemy.

One chronią glebę. Jakich nie ma,

>> to gleba jest bezbronna. Tak właśnie

wystawiona na wiatr, na wodę. No i

zaczyna się erozja. Gleba traci swoją

strukturę, staje się mniej żyzna, no

degraduje się.

>> A w suchych miejscach

>> tam to już w ogóle może dojść do

pustynnienia.

Żyzna ziemia zamienia się w no w piach.

A do tego jeszcze dochodzi zużycie wody.

Gigantyczne,

>> zwłaszcza tam, gdzie tej wody i tak

brakuje. Rolnictwo naprawdę pochłania

jej mnóstwo. Ogromną część światowych

zasobów słodkiej wody.

>> Wspomniałaś też o chemii. Mówiłaś, że to

duży problem.

>> Tak, to jest jedno z głównych wyzwań.

Mówimy tu głównie o dwóch rzeczach.

Nawozy mineralne, czyli sztuczne i

pestycydy.

>> Pestycy, czyli środki ochrony roślin.

>> Zgadza się. Mają chronić uprawy przed

szkodnikami, chorobami, chwastami, ale

problem w tym, że one działają trochę

jak no jak bomba. Niszczą nie tylko te

organizmy, które nam przeszkadzają, ale

też te pożyteczne

>> jak pszczoły.

>> Dokładnie. Dramatyczny przykład to

właśnie wpływ na pszczoły i inne owady

zapylające. Bez nich wiele roślin po

prostu nie wyda owoców, nie wyda nasion.

To uderza w całe ekosystemy i w naszą

produkcję żywności. To naprawdę jest

alarmujące.

>> To prawda. Zatrzymajmy się może na

chwilę przy samych metodach uprawy.

Często słyszy się o monokulturze. Co to

właściwie jest

>> monokultura? To tak najprościej

uprawianie ciągle tego samego gatunku

rośliny na tym samym zazwyczaj dużym

polu rok po roku.

>> Czyli takie wielkie pola kukurydzy,

które widać czasem w Polsce

>> na przykład albo te ciągnące się po

horyzont plantacje soi w Brazylii,

często na tereniach po wyciętym lesie

deszczowym, albo wiesz, banany, kawa,

trzcina cukrowa w cieplejszych krajach,

ogromne areały jednej rośliny.

>> No dobrze, dla rolnika to może się

wydawać wydajne. jeden typ uprawy, te

same maszyny. Łatwiej tym zarządzać,

prawda? Ale coś mi mówi, że to nie może

być dobre, taka jednorodność

>> i słusznie ci mówi. Prótkoterminowo

owszem, może to przynosić zyski,

upraszcza wiele rzeczy, ale w dłuższej

perspektywie to jest no pułapka, bo

rośliny tego samego gatunku mają takie

same potrzeby. Pobierają te same

składniki z gleby, z tej samej

głębokości. Są też podatne na te same

choroby, tych samych szkodników.

>> Czyli gleba się męczy.

>> Dokładnie. Męczy się, wyjawiaja. Po

prostu brakuje jej pewnych substancji.

Jej struktura się psuje

>> trochę. Jakbyśmy jedli ciągle to samo,

też by nam czegoś brakowało.

>> Świetne porównanie. Tak. Co więcej,

takie jednorodne pole to jest raj dla

specyficznych chorób i szkodników. Mają

idealne warunki, żeby się masowo

namnożyć. No bo wszędzie mają jedzenie i

brak naturalnych wrogów.

>> I co wtedy robi rolnik?

>> No właśnie. Musi sięgać po coraz więcej

chemii, coraz silniejsze pestycydy. To

jest takie błędne koło. Przykład bananów

jest tu bardzo, bardzo wymowny. Mamy

ponad 300 odmian bananów na świecie.

>> Aż tyle?

>> Tak. A uprawia się globalnie głównie

jedną Cavendis, bo jest wydajna, dobrze

znosi transport, ale jest też strasznie

podatna na pewną chorobę grzybową i żeby

ją chronić, te plantacje są dosłownie

kąpane w pestycydach. Używa się ich tam

więcej niż przy jakiejkolwiek innej

uprawie żywnościowej. Taka jest cena za

ten idealny banan ze sklepu.

>> To naprawdę daje do myślenia. Pojawia

się też przykład awokado. Owoc, który

stał się niesamowicie modny.

>> Tak, ten globalny szał na awokado ma

swoją ciemną stronę. Niestety w Meksyku

w Hile, czyli u głównych producentów pod

plantację awokado wycina się cenne lasy.

Ale jest jeszcze coś. Woda.

>> Woda.

>> Awokado jest niesamowicie wodochłonne.

Żeby wyprodukować kilogram awokado,

zwłaszcza w tych suchych warunkach,

potrzeba ponad 1200 l wody.

>> 1200 l na kog.

>> Tak. I to nie licząc deszczu. Dla

porównania kilogram naszych jabłek w

Polsce potrzebuje może litra dodatkowej

wody.

>> Niewierygodne.

>> Są miejsca w chili, gdzie przez

plantację awokado po prostu wyschłe

rzeki, bo całą wodę skierowano na

nawadnianie.

Ludzie i przyroda zostali bez wody. Te

liczby są naprawdę szokujące.

>> Rzeczywiście. No dobrze, to czy jest

jakaś alternatywa, jakaś metoda uprawy

lepsza dla środowiska niż ta

monokultura?

>> Oczywiście, że jest i to znana od

wieków, stosowana już w starożytności.

Płodozmian.

>> Płodozmian, czyli

>> czyli zmianowanie upraw. Chodzi o to,

żeby nie siać co roku tego samego na tym

samym polu, tylko rotować rośliny. Na

przykład jednego roku pszenica, drugiego

ziemniaki, trzeciego powiedzmy jęczmień,

a czwartego rzepak. I dopiero po tych

czterech latach pszenica wraca na to

samo miejsce.

>> Brzmi logicznie. A jakie to ma

konkretnie zalety?

>> Ogromne. Po pierwsze, różne rośliny mają

różne potrzeby. Pobierają inne składniki

z różnej głębokości. Niektóre jak

rośliny motylkowe, groch, łubin,

koniczyna potrafią wiązać azot z

powietrza i zostawiają go w glebie,

>> czyli wzbogacają glebę.

>> Tak, dobrze zaplanowany płodozmian

pomaga utrzymać żyzność gleby, zachować

w niej pruchnicę, azot. Po drugie to

przerywa cykle życiowe szkodników i

chorób, bo co roku trafiają na inną

roślinę, innego gospodarza. Trudniej im

się rozwinąć.

>> A czyli mniej problemów ze szkodnikami.

>> Dokładnie. Ogranicza też chwasty. W

efekcie można znacznie ograniczyć

stosowanie nawozów sztucznych i

pestycydów. Chroni glebę przed

zmęczeniem i erozją.

>> Brzmi naprawdę świetnie. To dlaczego się

go tak powszechnie nie stosuje?

Szczególnie w tych wielkich

gospodarstwach. No właśnie współcześnie,

zwłaszcza w dużych gospodarstwach w

Europie czy Ameryce, rola płodozmianu

zmalała. Stało się tak przez y no przez

łatwy dostęp do nawozów mineralnych, do

pestycydów, do systemów nawadniania, do

maszyn. To wszystko stworzyło taką

iluzję, że można utrzymać wysokie plony

nawet bez płodozmianu tą drogą na

skróty.

>> Ale jak już mówiłyśmy, ta droga na

skróty ma wysoką cenę dla środowiska.

Niestety tak. Specjalizacja gospodarstw,

skupienie na jednym, dwóch gatunkach

ułatwia logistykę, użykiem maszyn, ale

ignoruje naturalne procesy glebowe.

>> Skoro już jesteśmy przy nawozach i

pestycydach, wróćmy do tej chemizacji.

Co to dokładnie oznacza i jakie są te no

ukryte koszty? Chemizacja to w skrócie

właśnie to intensywne stosowanie chemii

w rolnictwie, głównie nawozów

mineralnych sztucznych azot, fosfor,

potas i pestycydów, czyli środków

ochrony roślin na owady, na grzyby, na

chwasty. Cel jest jeden. Zwiększyć

plony, zmaksymalizować produkcję.

>> No tak, żeby wyżywić świat. Ale ten

rachunek płaci przyroda, jak rozumiem.

>> Oj tak. i to słono. Skutki uboczne są

bardzo poważne. Pestycydy, już

mówiliśmy, niszczą pożyteczne owady jak

pszczoły, ale też grzyby, bakterie,

drżdżownice, całe życie w glebie, które

jest niezbędne dla jej zdrowia. Wiele z

tych chemikaliów jest trwałe. Zostają w

glebie na długo. Trafiają do rzek, do

jezior,

>> powodując zakwity glonów, te

eutrofizacje.

>> Tak, dokładnie. A przez to zamiera życie

w wodzie. Mogą też przenikać do wód

podziemnych, czyli do naszej wody

pitnej. A nawozy mineralne, one też nie

są obojętne. Mogą zaburzać naturalne

cykle w glebie. Paradoksalnie na dłuższą

metę mogą nawet zmniejszać jej

urodzajność.

>> I co najważniejsze dla nas,

>> dla nas najważniejsze jest to, że

szkodliwe substancje z tych chemikaliów

mogą trafiać do naszego jedzenia i ich

wpływ na nasze zdrowie, szczególnie

długofalowy, budzi coraz więcej pytań i

obaw. Czyli chemia to jedno, a drugi

filar nowoczesnego rolnictwa to maszyny,

mechanizacja, traktory, kombajny. Co one

zmieniły?

>> Mechanizacja to zastąpienie pracy rąk

ludzkich i siły zwierząt przez maszyny.

To była kolejna wielka rewolucja. Główny

cel: mniej wysiłku, większa wydajność,

mniejsze straty przy zbiorach. Traktor

był tu absolutnym przełomem.

>> Pamiętam jak mówiłaś o różnicy w orce.

Tak, kiedyś rolnik z koniem zaorał może

pół hektara dziennie. Dzisiaj nawet mały

traktor poradzi sobie z prawie 10

hektarami. To pozwoliło uprawiać

znacznie większe pola przy mniejszej

liczbie ludzi pracujących na roli. Są

też super specjalistyczne maszyny, na

przykład w Japonii do sadzenia ryżu.

Automatyzacja idzie bardzo daleko.

>> Wydaje się, że to same plusy. Mniej

ciężkiej pracy, więcej jedzenia.

Ale pewnie tu też są jakieś ale.

>> Niestety są. Po pierwsze mechanizacja

sprzyja tworzeniu tych wielkich

monokultur, bo duże równe pola łatwiej

obsłużyć dużymi maszynami. Po drugie te

maszyny są ciężkie, bardzo ciężkie,

ugniatają glebę.

>> A jak gleba jest ugnieciona, to co?

>> Traci swoją porowotość. Gorzej wchłania

wodę, gorzej przepuszcza powietrze. To

szkodzi koreniom roślin i organizmom

glebowym. Po trzecie, niektóre zabiegi,

jak na przykład zbyt głęboka orka,

szczególnie na lekkich, piaszczystych

glebach, mogą niszczyć jej strukturę i

sprawiać, że ta najcenniejsza warstwa,

pruchnica, jest po prostu wywiewana

przez wiatr albo spłukiwana przez

deszcz.

>> Czyli znowu coś za coś. Kolejny termin,

który się pojawia to melioracja. Co to

jest

>> melioracje? To takie zabiegi, które mają

poprawić warunki wodne w glebie. Głównie

chodzi o regulację stosunków wodnych,

czyli albo nawadnianie, inaczej

irrygacja, tam gdzie wody jest za mało,

albo odwadnianie, tam gdzie jest jej za

dużo.

>> Zacznijmy od nawadniania.

>> Nawadnianie jest oczywiście niezbędne na

terenach suchych, pustynnych,

półpustynnych. Bez tego rolnictwo by tam

nie istniało. Świetnie to widać na

zdjęciach satelitarnych, na przykład z

pogranicza USA i Meksyku. Takie zielone

koła upraw na tle pustyni. To zasięg

maszyn nawadniających.

>> Ale już mówiliśmy przy awokado, że to

zużywa mnóstwo wody.

>> Dokładnie. Nadmiarne nawadnianie

prowadzi do obniżenia poziomu wód w

rzekach, jeziorach, wodach podziemnych.

Może też wypłukiwać cenne składniki

odżywcze w głąb gleby poza zasięg

korzeni. A w suchym klimacie, gdzie woda

szybko paruje z powierzchni, jest

jeszcze jeden problem. zasolenie gleby.

>> Zasolenie.

>> Tak woda podsąka do góry i paruje, ale

sole mineralne, które w niej były

rozpuszczone, zostają na powierzchni,

gromadzą się i po pewnym czasie gleba

staje się tak słona, że nic na niej nie

chce rosnąć.

>> Rozumiem. A odwadnianie, kiedy się je

stosuje?

>> Odwodnianie stosuje się na terenach zbyt

wilgotnych, podmokłych, na przykład na

bagnach, torfowiskach, w dolinach rzek.

po to, żeby można było je wykorzystać

rolniczo. Buduje się wtedy sieć kanałów,

rowów, które odprowadzają nadmiar wody,

czasem też wały przeciwpowodziowe.

>> Klasyczny przykład to chyba Holandia.

>> Tak, Holandia i jej poldery, czyli

tereny wydarte morzu i osuszone. Kiedyś

za pomocą wiatraków, dzisiaj pomp. W

Polsce mamy na przykład żuławy wiślane.

Tam też jest gęsta sieć kanałów i rowów,

bo część tego terenu leży poniżej

poziomu morza. Bez ciągłego odwodniania

nie dałoby się tam uprawiać ziemi.

>> A czy odwodnianie też ma jakieś

negatywne skutki?

>> Może mieć. Zbyt intensywne, zbyt

głębokie odwodnienie, zwłaci na terenach

torfowych, może prowadzić do

przesuszenia gleby. Torf zaczyna się

wtedy mineralizować, rozpadać, zanikać.

To niszczy cenne ekosystemy i uwalnia do

atmosfery duże ilości dwutlenku węgla,

który był tam zmagazynowany. No dobrze,

został nam chyba ostatni element. Wypas

zwierząt. To chyba najbardziej naturalna

forma rolnictwa,

>> wydawałoby się. I rzeczywiście wypas,

czyli hodowanie zwierząt na pastwiskach,

to jedna z najstarszych metod. I jeśli

jest prowadzony w sposób ekstensywny,

>> ekstensywny, czyli

>> czyli stosunkowo mało zwierząt na dużym

obszarze, dostosowana liczba do tego,

ile trawy naturalnie tam rośnie. Na

przykład tradycyjny wypas owiec w górach

albo reniferów w tundrze. Wtedy jest w

porządku. Problemem jest wypas

intensywny.

>> Za dużo zwierząt na małej powierzchni.

>> Dokładnie. Po pierwsze, zwierzęta

wydeptują roślinność i ugniatają glebę.

To nasila erozję. Na obszarach suchych i

ciepłych, jak na przykład sachel w

Afryce, czyli ten pas na południe od

Sahary. Nadmierny wypas był jedną z

głównych przyczyn pustynnienia i tych

strasznych klęsk głodu.

>> A po drugie,

>> po drugie zwierzęta często zjadają

najchętniej tylko niektóre

najsmaczniejsze dla nich gatunki roślin.

Przez to te cenne rośliny zanikają, a

rozprzestrzeniają się inne, często mniej

wartościowe albo nawet chwasty. To

prowadzi do zubożenia flory, fauny,

czyli do spadku bioróżnorodności.

To widać zwłaszcza w delikatnych

ekosystemach górskich.

>> Uf, sporo tego wszystkiego. Spróbujmy to

jakoś zebrać, podsumować. Takie

najważniejsze punkty do zapamiętania.

>> Jasne. To po pierwsze. Działalność

rolnicza ma naprawdę ogromny wpływ na

środowisko. Te najpoważniejsze skutki to

nadmierne zużycie wody, wycinanie lasów,

erozja i degradacja gleb. Do tego

zanieczyszczenie gleb i wód

chemikaliami, pustynnienie i co bardzo

ważne zmniejszanie się liczby owadów

zapylających.

>> Okej. Po drugie monokultura, czyli

uprawa ciągle tego samego gatunku na tym

samym polu. To wijałwia glebę i zmusza

do używania coraz więcej chemii. Taka

spirala.

>> Po trzecie jest alternatywa, czyli

płodozmian, zmianowanie upraw. To pomaga

utrzymać glebę w dobrej formie,

ogranicza choroby i szkodniki, jest

bardziej naturalne.

>> Po czwarte,

te narzędzia nowoczesnego rolnictwa,

chemizacja, czyli nawozy i pestycydy,

mechanizacja, czyli maszyny i

melioracja, czyli nawadnianie i

odwadnianie. One zwiększają produkcję,

ale no mocno obciążają środowisko.

>> I po piąte, wypas zwierząt.

Jeśli jest zbyt intensywny, niszczy

gleby, może prowadzić do pustnienia na

suchych obszarach i zmniejsza

bioróżnorodność.

>> Dziękujemy za tę naprawdę wnikliwą

analizę. Widać czarno na białym, że to

jak produkujemy jedzenie to nie jest

jakaś tam sprawa techniczna, to

fundamentalne wyzwanie.

>> Dokładnie. I to rodzi takie palące

pytanie na przyszłość.

Jak wyżywić rosnącą populację świata, bo

ludzi jest coraz więcej, a jednocześnie

jakoś zminimalizować ten negatywny wpływ

na środowisko?

>> No właśnie.

>> Czy odpowiedzią są jakieś nowe

technologie, rolnictwo precyzyjne, nowe

odmiany roślin, może dziemo, czy może

raczej powrót do tradycyjnych metod,

rolnictwo ekologicznego? A może klucz

leży gdzie indziej? Może w zmianie tego,

co i ile jemy, naszej diety, naszych

nawyków konsumpcyjnych.

To jest coś, nad czym naprawdę warto się

głębiej zastanowić.

>> Z tą myślą, z tym pytaniem zostawiamy

naszych słuchaczy. Dziękujemy bardzo za

dzisiejszą rozmowę i do usłyszenia.

>> Dziękuję również. Do usłyszenia.