Zaczynamy naszą dzisiejszą analizę od

Unii Europejskiej. Dla wielu to wiesz

synonim otwartych granic, wspólnej

waluty, no i symbol pokoju na

kontynencie, który przez wieki, no cóż,

sam siebie niszczył. Ale ostatnio coraz

częściej mam wrażenie, że w tej

konstrukcji pojawiają się jakieś

pęknięcia. Brexit był jak trzęsienie

ziemi, ale czuć też inne, takie mniejsze

wstrząsy.

>> To jest doskonałe porównanie, naprawdę.

Bo żeby zrozumieć te pęknięcia, trzeba

spojrzeć na fundamenty. A fundamentem

Unii jest jedno, potężne pragnienie.

Nigdy więcej wojny.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

Po tej katastrofie II wojny światowej

przywódcy tacy jak Robert Schuman czy

Jean Monet, oni wiedzieli, że kolejne

traktaty i obietnice po prostu nie

wystarczą. Potrzebowali mechanizmu,

który fizycznie, no fizycznie

uniemożliwiłby wojnę.

>> I wymyślili coś, czy na pierwszy rzut

oka wydaje się takie czysto techniczne,

a w rzeczywistości było no genialnym

posunięciem politycznym.

>> Dokładnie. Pomysł był prosty. Weźmy

węgiel i stal, czyli surowce niezbędne

do prowadzenia wojny do czołgów

amunicji.

>> Tak.

>> I oddajmy kontrolę nad nimi

ponadnarodowej instytucji. Jeśli Francja

i Niemcy, ci odwieczni wrogowie, nie

będą mogły samodzielnie decydować o

swojej produkcji zbrojeniowej,

>> to nie będą mogły się nawzajem

zaatakować.

>> Właśnie. I tak w 52 roku sześć państw,

ta założycielska szóstka z Francją i

Niemcami zachodnimi na czele stworzyło

europejską wspólnotę węgla i stali.

>> To był ten pierwszy absolutnie kluczowy

krok od gospodarki, od przemysłu do

pokoju. A z czasem ta współpraca

rozrosła się o kolejne dziedziny. Aż w

93 roku narodziła się Unia Europejska.

Jej cele zapisane w traktatach brzmią

bardzo wzniosłe: pokój, wolność, rozwój

gospodarczy i społeczny. No dobrze, ale

rozpakujmy to. jak te piękne ideały

zderzają się z dzisiejszą no często

brutalną rzeczywistością, bo tu chyba

zaczynają się schody

>> i to bardzo strome schody, bo okazuje

się, że o ile wszyscy zgadzali się co do

punktu wyjścia, czyli nigdy więcej

wojny, o tyle wizja punktu docelowego

jest h kompletnie inna dla różnych

członków tej rodziny, czyli sedno

problemu leży w tym fundamentalnym

pytaniu, czym ta Unia właściwie ma być.

I tu jak rozumiemy mamy do czynienia z

potężnym zderzeniem dwóch wizji. Zgadza

się.

>> To jest główna oś konfliktu, która

przebiega przez no niemal każdą unijną

debatę. Z jednej strony są zwolennicy

federalizacji. Marzy im się coś na

kształt powiedzmy Stanów Zjednoczonych

Europy.

>> Jedno super państwo. Silny rząd w

Brukseli, wspólna armia, wspólna

polityka zagraniczna. Tak, w tej wizji

państwa narodowe po prostu oddają

znaczną część swojej suwerenności na

rzecz wspólnego dobra. A z drugiej

strony mamy tych, którzy mówią: "Chwila,

moment, nie na to się pisaliśmy." Chcą

Unii ojczyzn, Europy narodów. Właśnie

dla nich Unia ma być przede wszystkim

strefą wolnego handlu, sojuszem

suwerennych państw, które współpracują

tam, gdzie to się opłaca, ale zachowują

pełną niezależność w kluczowych

sprawach. obronność, polityka

zagraniczna, podatki, kultura. Ta wizja

zakłada, że ostateczne słowo zawsze

należy do Warszawy, Paryża czy Madrytu,

a nie do Brukseli.

>> I tę fundamentalną różnicę widać na

każdym kroku. Wszyscy zgadzają się na

wspólny rynek, na te cztery swobody

przepływu osób, towarów, usług,

kapitału, bo to no przynosi wymierne

korzyści. Ale gdy tylko rozmowa schodzi

na głębszą integrację polityczną, od

razu zaczyna się zgrzytanie. I tu

dochodzimy do czegoś, co mnie osobiście

fascynuje. Unia, która aspiruje do bycia

globalnym mocarstwem, nie ma wspólnej

armii.

>> Nie ma i nic nie wskazuje na to, by w

najbliższym czasie miała mieć. O

bezpieczeństwo dbają armie narodowe, a

główną platformą współpracy wojskowej w

Europie jest NATO, a nie struktury

unijne. Pomysł europejskiej armii,

wiesz, on dotyka samego jądra

suwerenności państwowej. No bo to

gotowość do wysyłania własnych obywateli

na wojnę. Mało który kraj jest gotowć

taką decyzję w ręce ponadnarodowego

dowództwa.

>> Ma ostatecznie decydować. Był przecież

jednym z głównych motorów napędowych

Brexitu. To słynne hasło Take Back

Control. Idealnie to podsumowuje.

>> Zdecydowanie większość Brytyjczyków

uznała, że suwerenność jest cenniejsza

niż dostęp do wspólnego rynku. Brexit

był takim potężnym sygnałem

ostrzegawczym dla zwolenników wizji

coraz ściślejszej Unii. Pokazał, że ten

proces ma swoje granice

>> i potężnych przeciwników.

>> Okej, czyli mamy ten fundamentalny spór

o wizję federacja kontra Liga Państw.

Ale to brzmi trochę abstrakcyjnie. Jak

ten konflikt wygląda w praktyce, kiedy

ci wszyscy przywódcy siadają przy jednym

stole i muszą się dogadać w sprawie, no

nie wiem, polityki wobec Rosji albo

Chin. Wtedy ta abstrakcyjna różnica zdań

zamienia się w bardzo konkretny paraliż

decyzyjny. Polityka zagraniczna to

idealny przykład. Unia próbuje mówić

jednym głosem, ale ten głos jest często

no niewyraźnym szeptem, bo każde państwo

ciągnie w swoją stronę. Weźmy relacje ze

Stanami Zjednoczonymi. Polska

tradycyjnie postrzega USA jako głównego

gwaranta swojego bezpieczeństwa i dąży

do jak najściślejszych relacji.

>> Podczas gdy Francja od lat mówi o

potrzebie strategicznej autonomii

Europy, co w praktyce oznacza budowanie

europejskiej siły niezależnej od

Waszyngtonu, a czasem nawet w kontrzewie

zupełnie różne filozofie. A jeszcze

jaskramiej widać to w podejściu do Rosji

czy Chin. Gazociąg Nordstream 2 to jest

podręcznikowy przykład. Z perspektywy

Niemiec był to projekt czysto biznesowy.

Miał zapewnić tani gaz dla niemieckiego

przemysłu.

>> Ale z perspektywy Polski i krajów

bałtyckich

>> był to projekt geopolityczny, który

uzależniał Europę od rosyjskich surowców

i dawał Kremlowi narzędzie szantażu.

Mieliśmy więc sytuację, w której jeden

kluczowy kraj UE realizował projekt,

który jego unijni sąsiedzi uznawali za

egzystencjalne zagrożenie. Czekaj, a w

przypadku Chin to chyba jest jeszcze

bardziej skomplikowane,

bo z Rosją sprawa jest powiedzmy dość

jasna, to kwestia bezpieczeństwa, ale

Chiny to jednocześnie nasz gigantyczny

partner handlowy i systemowy rywal,

który łamie prawa człowieka. Jak Unia w

ogóle próbuje to pogodzić? Przecież to

misja niemożliwa.

>> I w praktyce Unia tego nie godzi. Mamy

kraje takie jak Szwecja czy Holandia,

które kładą ogromny nacisk na prawa

człowieka. i głośno krytykują Pekin.

>> Domagają się twardej postawy.

>> Tak, ale z drugiej strony są państwa,

które stawiają na pragmatyzm

gospodarczy. Francja podpisuje z Chinami

wielomiliardowe kontrakty na sprzedaż

Airbasów, a inne kraje zapraszają

chińskie firmy do budowy swojej

infrastruktury. Efekt jest taki, że

brakuje spójnej europejskiej strategii.

>> Do tego dochodzą spory wewnętrzne, na

przykład o praworządność. Niektóre rządy

uważają, że instytucje unijne jak

Trybunał Sprawiedliwości UE za bardzo

ingerują w ich wewnętrzne sprawy, na

przykład w sądownictwo.

Inne z kolei domagają się twardej

interwencji, żeby chronić wspólne

europejskie wartości.

>> A idealnym studium przypadku tych

wszystkich napięć była pandemia

COVID-19.

Ochrona zdrowia to kompetencja państw,

ale w obliczu globalnego kryzysu można

by się spodziewać jakiejś koordynacji.

>> Pamiętam ten chaos doskonale. Zamiast

koordynacji mieliśmy panikę. Nagle

strefa Schengen, którą uważaliśmy za coś

oczywistego, po prostu zniknęła z dnia

na dzień. Każdy zamykał granice na

własną rękę. Pojawiły się kontrole,

jakich nie widzieliśmy od dekad. To było

takie poczucie, że cały projekt cofa się

na naszych oczy. Instynkt narodowy wziął

górę nad Solidarnością europejską. Każdy

myślał o sobie. Dopiero po jakimś czasie

Komisja Europejska zaczęła

koordynowlować działania, na przykład

wspólne zakupy szczepionek.

>> Ale i to nie uchroniło przed sporami o

ich dystrybucję i problemami z

dostawami.

>> Dokładnie. Pandemia obnażyła jak krucha

jest ta unijna jedność w obliczu

prawdziwego kryzysu.

>> Te podziały polityczne to jedno, ale

przecież siłą Unii miała być jej

gospodarka. To w końcu największy

jednolity rynek na świecie. Czy ten

filar też zaczyna się chwiać? Czy Europa

wciąż jest globalnym liderem?

>> Niestety coraz więcej danych wskazuje,

że Europa traci dystans do Stanów

Zjednoczonych i Chin, zwłaszcza w

wyścigu technologicznym. Największe

firmy cyfrowe, platformy, z których

korzystamy na co dzień, są amerykańskie.

Liderem w technologii 5G czy sztucznej

inteligencji stają się Chiny. Europa no

trochę przespała tę rewolucję. Co

więcej, dekady przenoszenia produkcji do

Azji strawiły, że staliśmy się

niebezpiecznie uzależnieni od importu.

>> Co boleśnie odczuliśmy podczas pandemii,

gdy nagle zabrakło wszystkiego od

maseczek po mikrochipy do produkcji

samochodów.

>> Tak, zerwane łańcuchy dostaw pokazały

naszą słabość, ale napięcia pojawiają

się też wewnątrz samego jednolitego

rynku. Kraje starej Unii jak Francja czy

Niemcy zaczynają się obawiać konkurencji

ze strony no tańszych i dynamiczniej

rozwijających się firm z Europy

środkowo-wszechodnej i próbują

wprowadzać regulacje, które tę

konkurencję ograniczają.

>> Masz na myśli na przykład tę głośną

sprawę z branzą transportową?

>> Tak, to jest świetny przykład.

Wprowadzono przepisy, które zmuszają

powiedzmy polską firmę transportową, by

płaciła swojemu kierowcy niemiecką

stawkę minimalną, gdy ten wykonuje pracę

na terenie Niemiec.

>> Co z pozoru brzmi sprawiedliwie.

>> Z pozoru tak, ale w praktyce drastycznie

podnosi koszty polskich firm i odbiera

im główną przewagę konkurencyjną. To

jest postrzegane jako forma takiego

ukrytego protekcjanizmu.

>> Rozumiem. Chociaż pewnie strona

niemiecka powiedziałaby: "Chwila, my

tylko chcemy, żeby każdy pracujący u nas

zarabiał godnie i nie psuł naszego rynku

pracy z ich perspektywy. To obrona praw

pracowniczych."

>> Oczywiście. I na tym właśnie polega ten

spór. To zderzenie dwóch perspektyw,

które pokazuje, że nawet w ramach

wspólnego rynku interesy narodowe często

biorą górę. A te problemy gospodarcze

przekładają się bezpośrednio na życie

ludzi i na problemy społeczne. Pomimo

funduszy i programów wyrównawczych w

Unii wciąż istnieją ogromne

dysproporcje.

>> Nie trzeba do tego danych. Wystarczy

pojechać samochodem z Luksemburga do

Bułgarii. To jak podróż między dwoma

różnymi światami.

>> A gdybyśmy spojrzeli na mapę zamożności

Europy, to zobaczylibyśmy coś na kształt

łapy termicznej. Są tam takie rozżarone

do czerwoności bogate centra jak właśnie

Luksemburg. południowe Niemcy, a obok

nich chłodne niebieskie obszary w

Bułgarii czy Rumunii. To jest prawdziwa

przepaść

>> i to rodzi kolejne problemy. Starzenie

się społeczeństw, co obciąża systemy

emerytalne i zdrowotne, ale

jednocześnie, co jest potężnym

paradoksem w krajach południa Europy,

jak Hiszpania czy Grecja, mamy

gigantyczne bezrobocie wśród młodych.

Jak to możliwe?

>> To pokazuje strukturalne problemy tych

gospodarek. Do tego dochodzi jeszcze

kwestia migracji, która w ostatnich

latach stała się jednym z najbardziej

zapalnych tematów. Kryzys migracyjny z

lat 20156

pokazał, że nawet najbogatsze kraje nie

były na to przygotowane. To zrodziło

ogromne napięcia społeczne i wzrost

poparcia dla partii populistycznych.

>> A jakby tego, bo mało mamy jeszcze

wewnętrzne separatyzmy. Katalonia, która

chce się odłączyć od Hiszpanii, to chyba

najbardziej znany przykład.

>> Dokładnie. Hiszpański rząd ostro tłumi

te dążenia, co z kolei rodzi pytania o

prawo narodów do samostanowienia jedną z

fundamentalnych europejskich wartości.

To pokazuje jak skomplikowane są te

pęknięcia. Unia musi radzić sobie z

problemami nie tylko między państwami,

ale i wewnątrz nich. I na tę całą już i

tak skomplikowaną układankę Unia

nałożyła sobie chyba największe wyzwanie

XX wieku, zieloną transformację.

Europejski Zielony Ład brzmi ambitnie,

ale pachnie też kolejnym gigantycznym

konfliktem, bo to jest potężny dylemat.

Z jednej strony realizacja tej polityki

jest absolutnie konieczna. Musimy

walczyć ze zmianami klimatu. Z drugiej

strony jest to niezwykle kosztowne i co

kluczowe może obniżyć konkurencyjność

europejskiej gospodarki. Czyli mówiąc

prościej, zmuszamy nasze firmy do walki

z jedną ręką związaną za plecami,

podczas gdy ich konkurenci z Chin czy

Indii nie mają takich ograniczeń.

>> W pewnym sensie tak. Europejskie

przedsiębiorstwa muszą inwestować w

drogie zielone technologie, spełniać

rygorystyczne normy. To wszystko podnosi

koszty produkcji. Firmy spoza UE często

tego robić nie muszą, więc mogą

produkować taniej. To osłabia naszą

pozycję na globalnym rynku. A do tego

dochodzą spory wewnątrz samej Unii.

Polska z energetyką opartą na węglu

mówi: "W porządku, zrobimy

transformację, ale potrzebujemy na to

czasu i pieniędzy. To musi być

sprawiedliwe." A potem pojawia się temat

energii atomowej, który jest absolutnie

nierozwiązywalny. Dla Francji to

podstawa, czyste bezemisyjne źródło

energii,

>> a dla Niemiec czy Austrii to śmiertelne

zagrożenie i zamykają swoje ostatnie

reaktory.

>> No właśnie. Jak można zbudować wspólną

politykę energetyczną, gdy w takalnej

kwestii panuje tak fundamentalny spór?

To jest niemal niemożliwe.

>> No dobrze, to była naprawdę potężna

dawka informacji. Przeanalizowaliśmy

mnóstwo problemów. Gdybyśmy teraz

spróbowali to wszystko poskładać w

całość, podsumować, to co byłoby

najważniejsze do zapamiętania?

>> Myślę, że można to ująć w pięciu

kluczowych punktach. Po pierwsze to

fundamentalny kryzys tożsamości. Spór o

to, czy Unia ma być super państwem, czy

tylko luźnym związkiem suwerennych

państw. To jest to pierwotne pęknięcie.

>> Czyli ten spór o wizję jest jak błąd w

kodzie źródłowym, który powoduje

problemy w całym systemie.

>> Dokładnie. Po drugie, paraliż w polityce

zagranicznej. Różne interesy w relacjach

z USA, Rosją czy Chinami sprawiają, że

Unia nie jest w stanie działać jak jeden

spójny gracz i jest raczej zbiorem 27

różnych interesów.

>> Tak. Po trzecie, dylemat gospodarczy. Z

jednej strony cała Unia traci

konkurencyjność, z drugiej wewnątrz

narasta protekcjonizm,

>> co podważa samą ideę jednolitego rynku.

Właśnie. Yyy, czwarty problem to

głębokie pęknięcia społeczne. Mamy tu

cały pakiet: demografię, nierówności

ekonomiczne, nierozwiązane konflikty

związane z migracją i separatyzmy.

I wreszcie po piąte, ten największy

dylemat przyszłości, zielona

transformacja, czyli jak pogodzić walką

o klimat z utrzymaniem miejsc pracy i

konkurencyjności naszej gospodarki. To

jest balansowanie na bardzo cienkiej

linii.

>> Dziękuję. To niezwykle klarowne

podsumowanie.

Na koniec zostawmy słuchaczy z jedną

myślą. Biorąc pod uwagę te wszystkie

problemy, pojawia się fundamentalne

pytanie o przyszłość. Czy Unia

Europejska, aby przetrwać i skutecznie

konkurować z Chinami czy USA, powinna

iść drogą jeszcze głębszej integracji,

tworząc coś na kształt Stanów

Zjednoczonych Europy z jednym rządem i

armią? Czy może wręcz przeciwnie,

powinna zrobić krok w tył, oddać więcej

władzy państwom narodowym, by stać się

bardziej elastyczna? Nie ma na to

prostej odpowiedzi, jak każda z tych

dróg niesie ze sobą ogromne ryzyko.

>> Nie ma. Ale to jest właśnie centralne

pytanie, przed którym stoi dziś Europa i

od odpowiedzi na nie zależy przyszłość

całego naszego kontynentu. tu