Witaj na kanale Maturalne Słuchowisko.

Dziś zajmiemy się tematem stan wojenny z

perspektywy obcokrajowca na podstawie

opowiadania profesor Andrius w Warszawie

Olgi Tokarczuk.

>> Do tej pory maturzyści przygotowywali

się z kanałem Maturalne słuchowisko do

matury ustnej. Teraz rozszerzyliśmy

ofertę o kurs online. Wszystkie pojęcia,

motywy, konteksty z poszczególnych epok

masz opracowane i wytłumaczone w prosty

sposób. Link w opisie. Zapraszamy.

>> No to zaczynajmy. Wprowadzenie stanu

wojennego w Polsce było jednym z

najbardziej dramatycznych momentów w

historii powojennego kraju. W nocy z 12

na 13 grudnia 1981

roku generał Wojciech Jaruzelski ogłosił

przejęcie pełnej kontroli nad państwem

przez wojsko. Dla większości obywateli

był to całkowity szok, choć dziś

wiadomo, że władza przygotowywała się do

tego kroku już od 1980 roku. Oficjalnie

tłumaczono tę decyzję złą sytuacją

gospodarczą i groźbą chaosu, lecz w

rzeczywistości chodziło o zatrzymanie

rosnącej siły solidarności i stłumienie

dążeń społeczeństwa do wolności. Stan

wojenny oznaczał masowe internowania

działaczy opozycji, cenzurę, godzinę

milicyjną i obecność wojska na ulicach.

Obywatele zostali pozbawieni

podstawowych swobód, a strach stał się

codziennością. Dla ludzi żyjących w

Polsce była to rzeczywistość trudna, ale

w pewnym sensie zrozumiała, bo wcześniej

wielokrotnie doświadczali ograniczeń

systemu komunistycznego. Zupełnie

inaczej wyglądała ona jednak w oczach

przybysza z wolnego kraju Zachodu, który

nie znał takich mechanizmów władzy i

kontroli. Perspektywę obcokrajowca wobec

stanu wojennego pokazuje Olga Tokarczuk

w opowiadaniu Profesor Andreus w

Warszawie. Autorka przedstawia sytuację

człowieka, który nagle trafia w sam

środek wydarzeń historycznych, których

nie rozumie i których nie potrafi

logicznie wytłumaczyć. Dzięki temu

czytelnik może spojrzeć na stan wojenny

z dystansu i zobaczyć jak absurdalna i

przerażająca była ta rzeczywistość dla

kogoś z zewnątrz. Stan wojenny widziany

oczami obcokrajowca jawi się jako świat

niezrozumiały, pełen chaosu i lęku,

ponieważ pozbawiony jest znanych mu

zasad życia społecznego i poczucia

bezpieczeństwa. Opowiadanie profesor

Andrius w Warszawie Olgi Tokarczuk

pokazuje, że brak wiedzy o kontekście

historycznym sprawia, iż człowiek może

czuć się całkowicie zagubiony wobec

przemocy systemu. Większość Polaków

dowiedziała się o wprowadzeniu stanu

wojennego rankiem 13 grudnia 1981

roku z przemówienia generała

Jaruzelskiego nadanego w radiu. Od tego

momentu codzienne życie uległo nagłej

zmianie. Zakazano demonstracji i

strajków. Na ulicach pojawiło się

wojsko. Wprowadzono godzinę milicyjną, a

podróżowanie między miastami wymagało

specjalnych przepustek. Listy podlegały

cenzurze, uczelnie i instytucje

kulturalne zamknięto, a wielu ludzi

zostało zatrzymanych i internowanych. W

taką właśnie rzeczywistość trafia

bohater opowiadania Tokarczuk, profesor

Andrius, brytyjski psychiatra, przybyły

do Warszawy na konferencję naukową. Z

powodu wprowadzenia stanu wojennego

konferencja zostaje odwołana, a profesor

traci kontakt ze swoją tłumaczką.

pozostaje sam w obcym mieście, bez

znajomości języka i bez wiedzy o

sytuacji politycznej kraju. Postanawia

wyjść na ulicę, aby odnaleźć ambasadę i

zorientować się w swoim położeniu.

Warszawa widziana jego oczami jest

miastem przygnębiającym. Szare ulice,

puste sklepy, milczący przechodnie i

wszechobecne patrole wojskowe tworzą

obraz miejsca pozbawionego normalności.

Ludzie patrzą na niego podejrzliwie,

unikają rozmów, poruszają się szybko i

nerwowo. Profesor nie rozumie powodów

tego napięcia, dlatego zaczyna odczuwać

narastający niepokój. To, co dla

mieszkańców jest codziennym strachem

przed represjami, dla niego staje się

niezrozumiałym koszmarem. Z każdą chwilą

bohater coraz bardziej czuje się obcy i

bezradny. Nie potrafi przewidzieć

zachowań ludzi, ani zrozumieć logiki

działań władzy. Każdy napotkany

żołnierz, każdy nagły sygnał radiowy czy

milczący tłum potęgują w nim poczucie

zagrożenia. Profesor zaczyna mieć

wrażenie, że znalazł się w świecie

pozbawionym reguł, gdzie nic nie jest

pewne i bezpieczne. Stopniowo traci

poczucie racjonalności. Zaczyna

zastanawiać się, czy dziwność sytuacji

wynika z obiektywnej rzeczywistości, czy

z jego własnego umysłu. Tokarczuk

pokazuje w ten sposób, że brak

znajomości kontekstu historycznego i

społecznego sprawia, iż stan wojenny

jawi się obcokrajowcowi jako świat.

absurdalny, groźny i nieprzewidywalny.

Rzeczywistość stanu wojennego z innej

perspektywy przedstawia Marek Nowakowski

w zbiorze raport o stanie wojennym.

Autor opisuje codzienne życie Polaków

pozbawionych wolności, ukazując ich

strach, bezradność, ale też próby

zachowania godności. Nie skupia się na

wielkiej polityce ani na postaciach

władzy. Zamiast tego kieruje uwagę na

zwykłych ludzi, robotników, studentów,

dziennikarzy czy osoby stojące w długich

kolejkach po podstawowe produkty. To

właśnie poprzez ich doświadczenia oddaje

atmosferę tamtych dni. Nowakowski

pokazuje społeczeństwo nagle zamknięte w

systemie zakazów i kontroli. Bohaterowie

jego opowiadań uczą się żyć w świecie, w

którym każda rozmowa może być

podsłuchiwana, a każdy przejaw sprzeciwu

grozi represjami. Jedni próbują zachować

odwagę i nie poddają się presji władzy.

Inni wybierają milczenie i

podporządkowanie, bo chcą chronić swoje

rodziny. Autor nie ocenia ich wprost,

lecz pokazuje jak trudne moralnie były

to wybory. W zbiorze pojawiają się także

sylwetki młodych żołnierzy. wysłanych na

ulicę. Choć społeczeństwo widzi w nich

narzędzie opresji, Nowakowski ukazuje,

że często są to zagubieni chłopcy

wykonujący rozkazy bez pełnego

zrozumienia sytuacji. Dzięki temu obraz

stanu wojennego staje się bardziej

złożony i prawdziwy. Ten kontekst

pozwala lepiej dostrzec jak bardzo

odmienna jest perspektywa profesora

Andrusa. Polacy z opowiadań

Nowakowskiego wiedzą czego się boją i

dlaczego muszą być ostrożni. Profesor

natomiast nie rozumie sensu tych

zachowań, dlatego odbiera je jako coś

dziwnego i nielogicznego. Zestawienie

obu tekstów pokazuje, że ta sama

rzeczywistość może wyglądać zupełnie

inaczej w oczach uczestnika wydarzeń i

przypadkowego obserwatora z zewnątrz.

Opowiadanie Olgi Tokarczuk stan wojenny

jako doświadczenie szczególnie

niezrozumiałe dla obcokrajowca. Profesor

Andrew, pozbawiony wiedzy o historii

Polski i mechanizmach życia w państwie

komunistycznym, widzi Warszawę jako

miasto chaosu, strachu i absurdu. Dla

niego jest to rzeczywistość niepojęta, w

której trudno odnaleźć jakiekolwiek

logiczne zasady. Każdy element

codzienności, milczący ludzie, patrole

wojskowe, zamknięte sklepy czy nagłe

kontrole na ulicach wydaje mu się

częścią niezrozumiałej układanki.

Bohater stopniowo traci poczucie

bezpieczeństwa i kontroli nad własnym

życiem. Nie rozumie języka, nie zna

zwyczajów, ani nie potrafi odczytać

zachowań mieszkańców. Czuje się osaczony

i bezradny, jakby znalazł się w świecie

rządzonym nieznanymi prawami. Tokarczuk

pokazuje w ten sposób, jak silnie

człowiek potrzebuje zrozumienia

otaczającej go rzeczywistości, aby czuć

się pewnie i racjonalnie. Tekst

Tokarczuk przypomina, że wydarzenia

historyczne mają różne oblicza w

zależności od punktu widzenia. To, co

dla jednych jest dramatem znanym i

oswojonym, dla innych może być

szokującym zetknięciem z zupełnie obcym

światem. Polacy potrafią nazwać swoje

lęki i wiedzą z czego one wynikają.

Obcokrajowiec nie ma tej wiedzy, dlatego

jego strach jest jeszcze silniejszy i

bardziej paraliżujący. Stan wojenny z

perspektywy obcokrajowca staje się więc

nie tylko obrazem represji, ale także

opowieścią o zagubieniu człowieka w

świecie, którego nie potrafi zrozumieć.

Tokarczuk pokazuje, że brak wiedzy o

historii i kontekście społecznym może

sprawić, iż człowiek czuje się obcy nie

tylko w danym kraju, ale także w samej

rzeczywistości, która przestaje być

logiczna i przewidywalna. Inne konteksty

literackie. Mała apokalipsa Tadeusza

Konwickiego ukazuje życie w Polsce w

czasach PRU, gdzie jednostka funkcjonuje

w świecie zniewolenia i kontroli. Główny

bohater, pisarz związany z opozycją

zostaje wyznaczony do dokonania

samospalenia jako protest przeciw

podporządkowaniu kraju Związkowi

Radzieckiemu. Początkowo waha się, lecz

ostatecznie decyduje się na ten

desperacki gest. Utwór pokazuje jak brak

wolności i presja systemu mogą

doprowadzić człowieka do skrajnych

decyzji.