Witaj na kanale Maturalne Słuchowisko.

Dziś zajmiemy się tematem: Jak zachować

wolność w państwie totalitarnym?

Odpowiedzi poszukamy w powieści Rok 1984

Georgea Orwela.

>> Do tej pory maturzyści przygotowywali

się z kanałem Maturalne słuchowisko do

matury ustnej. Teraz rozszerzyliśmy

ofertę o kurs online. Wszystkie pojęcia,

motywy, konteksty z poszczególnych epok

masz opracowane i wytłumaczone w prosty

sposób. Link w opisie. Zapraszamy.

>> No to zaczynajmy. W świecie

przedstawionym w powieści Rok 1984

państwo dąży do całkowitego

podporządkowania człowieka. Oceania

oficjalnie jest krajem bezpiecznym i

uporządkowanym. W rzeczywistości to

przestrzeń nieustannego nadzoru.

Teleekrany śledzą obywateli przez całą

dobę. Hasło Wielki Brat Patrzy nie jest

metaforą, lecz codziennym

doświadczeniem. Człowiek nie ma chwili

prywatności. Już samo poczucie bycia

obserwowanym odbiera wolność. Władza

idzie jednak jeszcze dalej. Nie

wystarcza jej kontrola zachowań. Partia

chce rządzić myśleniem. Służy temu

nowomowa. Język celowo uproszczony,

pozbawiony słów wyrażających sprzeciw

czy wątpliwość. Jeśli brakuje słów,

trudniej nazwać bunt. Jeśli trudniej

nazwać bunt, trudniej go pomyśleć. W ten

sposób państwo odbiera ludziom wolność

wewnętrzną, ostatnią przestrzeń

niezależności. Winston Smith próbuje się

temu przeciwstawić. Jego pierwszym aktem

wolności jest prowadzenie pamiętnika.

Zapisuje myśli, których nie wolno

wypowiadać. To drobny gest, ale bardzo

znaczący. Pokazuje, że prawdziwa wolność

zaczyna się w umyśle. Później pojawia

się Julia i rodzi się uczucie. Miłość

staje się dla nich kolejnym buntem, bo w

oceanie emocje mają służyć tylko partii.

Ich relacja daje im namiastkę normalnego

świata, świata bez strachu. Ten bunt

jednak nie może wygrać z systemem, który

zna ludzkie słabości. Winston zostaje

aresztowany i poddany torturom. Władza

nie chce go tylko zabić. Chce go złamać.

Chce by sam przestał wierzyć we własne

myśli i uczucia. Ostatecznie bohater

zdradza Giulię i akceptuje prawdę

partii. To moment, w którym traci

ostatni fragment wolności. Orwell

pokazuje więc paradoks. Człowiek może

próbować zachować wolność poprzez

myślenie, pamięć, uczucia i drobne akty

sprzeciwu. Jednak w państwie

totalitarnym, które dąży do pełnej

kontroli, nawet ta wewnętrzna wolność

może zostać zniszczona. System okazuje

się silniejszy od jednostki. Powieść

jest ostrzeżeniem. Pokazuje, że jeśli

państwo zaczyna ingerować nie tylko w

czyny, ale też w myśli i emocje

obywateli, wolność przestaje istnieć, a

wtedy człowiek zostaje sprowadzony do

roli narzędzia w rękach władzy. Orwell

przedstawia świat, w którym władza

osiągnęła niemal absolutną kontrolę nad

człowiekiem. Oceania to państwo, które

oficjalnie zapewnia porządek i

bezpieczeństwo, lecz w rzeczywistości

odbiera obywatelom wszelką niezależność.

Teleekrany śledzą ludzi przez całą dobę.

Policja myśli tropi najmniejsze przejawy

sprzeciwu, a propaganda nieustannie

kształtuje świadomość społeczeństwa.

Hasła w rodzaju wolność to niewola, czy

wojna to pokój mają odebrać ludziom

zdolność logicznego myślenia i

podważania systemu. W takim świecie

nawet pamięć przestaje należeć do

człowieka, bo Ministerstwo Prawdy

nieustannie zmienia przeszłość

dostosowując ją do aktualnych potrzeb

partii. W tych warunkach Winston Smith

próbuje zachować własną wolność

wewnętrzną. Jego pierwszym aktem buntu

jest prowadzenie pamiętnika, zapis

osobistych myśli, których władza nie

może jeszcze przejąć. To drobny gest,

ale niezwykle znaczący, bo pokazuje

pragnienie zachowania własnej tożsamości

i prawa do własnych przekonań. Kolejnym

krokiem jest miłość do Julii. Ich

związek oparty na zaufaniu i bliskości

staje się chwilową przestrzenią wolności

w świecie całkowitej kontroli. Uczucie,

które łączy bohaterów jest zakazane,

ponieważ władza wie, że niezależne więzi

między ludźmi budują lojalność

silniejszą niż ta wobec partii. Przez

pewien czas Winston i Julia wierzą, że

ukryty bunt pozwoli im zachować wolność.

Jednak totalitaryzm okazuje się

silniejszy. Aresztowanie, tortury i

psychiczne łamanie bohatera prowadzą do

momentu, w którym system odbiera mu

ostatni bastion niezależności. Miłość do

drugiego człowieka. Zmuszony do zdrady

Juli, Winston traci swoją tożsamość i

podporządkowuje się władzy. Orwell

pokazuje w ten sposób, że państwo

totalitarne nie zadowala się kontrolą

czynów. Jego celem jest przejęcie

ludzkiego wnętrza, myśli i emocji.

Powieść staje się ostrzeżeniem przed

światem, w którym władza sięga zbyt

daleko. Pokazuje, że jeśli państwo

próbuje stworzyć doskonały porządek,

kosztem wolności jednostki kończy się to

zniszczeniem człowieczeństwa. Wolność

bez prawa do własnych myśli i uczuć

przestaje istnieć. Inną perspektywę

ukazuje literatura łagrowa. W innym

świecie Gustaw Herling Grudziński

opisuje ludzi uwięzionych w sowieckim

systemie, w którym ciało jest całkowicie

zniewolone, a życie człowieka

sprowadzone do biologicznego

przetrwania. Jednak nawet w takich

warunkach niektórzy próbują ocalić

wolność wewnętrzną. Tę ostatnią

przestrzeń, której władza nie potrafi

całkowicie przejąć. Szczególnie wymowna

jest postać Kostylewa. Odmawia on

podporządkowania się obozowej logice.

Woli zadawać sobie ból niż pracować dla

systemu, który uważa za zbrodniczy.

Ostatecznie decyduje się na śmierć, by

nie pozwolić władzy rozstrzygać o jego

losie. To wybór tragiczny, ale w pełni

świadomy. Kostylew nie odzyskuje

wolności fizycznej, lecz zachowuje

wolność moralną, prawo do decydowania o

sobie. Ten przykład uzupełnia wizję

Orwela. pokazuje, że nawet gdy system

jest silniejszy od jednostki, człowiek

może próbować zachować niezależność w

swoim wnętrzu. Jednak literatura łagrowa

przypomina, że cena takiej wolności bywa

najwyższa. Wolność wewnętrzna może

przetrwać nawet w zniewolonym ciele,

lecz często prowadzi do cierpienia albo

śmierci. Razem te dwa obrazy Oceania

Orwela i łagier Herlinga Grudzińskiego

pokazują jak trudne jest zachowanie

wolności w świecie totalnej kontroli.

System może odebrać człowiekowi wszystko

poza jednym możliwością wyboru własnej

postawy. I to właśnie ta decyzja staje

się ostatnim dowodem człowieczeństwa.

Zarówno powieść Orwella, jak i

literatura łagrowa prowadzą do wniosku,

że w państwie totalitarnym zachowanie

wolności jest niezwykle trudne. Można

próbować bronić własnych myśli, uczuć i

przekonań. Lecz system nastawiony na

pełną kontrolę dąży do całkowitego

podporządkowania człowieka. Rok 1984

jest ostrzeżeniem, że jeśli władza sięga

po kontrolę nad ludzką świadomością,

wolność przestaje istnieć nie tylko w

świecie zewnętrznym, ale i wewnątrz

człowieka. Orwell pokazuje, że

totalitaryzm nie zadowala się

posłuszeństwem ciała. Chce posłuszeństwa

serca i umysłu. Gdy człowiek przestaje

ufać własnym myślom, gdy zaczyna wierzyć

w narzuconą prawdę, staje się całkowicie

bezbronny. Nie potrzebuje już kajdan ani

krad, bo sam pilnuje granic swojej

wolności. Jednocześnie przywołane

konteksty przypominają, że nawet w

najbardziej nieludzkich warunkach

człowiek może próbować ocalić resztki

niezależności poprzez wierność własnym

wartościom, pamięci i godności. To

wolność trudna, często bolesna, czasem

prowadząca do cierpienia, ale właśnie

ona odróżnia człowieka od bezwolnego

elementu systemu. Ostatecznie literatura

uczy, że wolność nie jest dana raz na

zawsze. Wymaga odwagi, czujności i

gotowości do sprzeciwu. Bo gdy człowiek

przestaje bronić własnego myślenia i

sumienia, państwo totalitarne wygrywa

najważniejszą bitwę o ludzkie wnętrze.

Inne konteksty literackie. Reportaż

zdążyć przed Panem Bogiem. Hanny Kral

przybiera formę długiej rozmowy z

Markiem Edelmanem, jednym z dowódców

powstania w getcie warszawskim.

Wspomnienia bohatera koncentrują się

wokół doświadczenia walki, ale także

wokół refleksji nad tym, czym naprawdę

jest bohaterstwo i poświęcenie. Edelman

burzy uproszczone, patetyczne

wyobrażenia o powstaniu. Podkreśla, że

walczących było znacznie mniej niż

później przedstawiano w oficjalnych

relacjach, a ich sytuacja od początku

była beznadziejna. Szczególnie

poruszająca jest historia jednego z jego

towarzyszy, który świadomie rzucił się

na uzbrojonego SSmana, wiedząc, że

zginie, ale da innym szansę ucieczki.

Ten gest nie był kalkulacją wojskową,

lecz desperackim aktem odwagi i

solidarności. W realiach getta

zachowanie wolności fizycznej było

praktycznie niemożliwe. Jednak walka o

nią stawała się walką o godność i

człowieczeństwo. Kral pokazuje, że nawet

w całkowitym zniewoleniu ludzie potrafią

kierować się wartościami wyższymi niż

strach o własne życie. To właśnie one

pozwalają ocalić wewnętrzną wolność,

nawet wtedy, gdy zewnętrzna została

całkowicie odebrana.