Witaj na kanale Maturalne Słuchowisko.

Dziś zajmiemy się tematem nowomowa jako

sposób na ograniczenie wolności

człowieka na podstawie powieści Rok 1984

Georgea Orwela.

>> Do tej pory maturzyści przygotowywali

się z kanałem Maturalne słuchowisko do

matury ustnej. Teraz rozszerzyliśmy

ofertę o kurs online. Wszystkie pojęcia,

motywy, konteksty z poszczególnych epok

masz opracowane i wytłumaczone w prosty

sposób. Link w opisie. Zapraszamy.

>> No to zaczynajmy. Nowomowa nie jest

zwykłą zmianą języka. To precyzyjnie

zaplanowane narzędzie władzy. Jej

głównym celem jest stopniowe zawężanie

słownictwa obywateli. Im mniej słów zna

człowiek, tym mniej potrafi pomyśleć i

wyrazić. Partia usuwa z języka pojęcia

związane z wolnością, buntem, prawdą i

niezależnością. W efekcie obywatel traci

możliwość nazwania sprzeciwu, a jeśli

nie można czegoś nazwać, trudno to sobie

w ogóle wyobrazić. W oceanie zmienia się

także znaczenie istniejących słów. Wolny

nie oznacza już niezależnego człowieka,

lecz jedynie wolnego od czegoś, na

przykład psa wolnego od pcheł. Pojęcie

wolności zostaje więc wypaczone.

Człowiek nie tęskni za czymś, czego nie

potrafi nawet właściwie zrozumieć.

Nowomowa odcina ludzi od przeszłości.

Dawna literatura i stare teksty stają

się niezrozumiałe, ponieważ zapisano je

w języku, który znika. Obywatele tracą

dostęp do historii i do innych sposobów

myślenia, a człowiek pozbawiony pamięci

łatwo przyjmuje jedyną wersję świata

narzuconą przez władzę. Winston Smith

instynktownie przeczuwa, że język jest

kluczem do wolności. Prowadzenie

pamiętnika w dawnym języku staje się

jego pierwszym aktem buntu. Próbuje

nazywać rzeczy takimi, jakie są

naprawdę. Jednak system okazuje się

silniejszy. Po aresztowaniu i torturach

Winston przyjmuje język partii razem z

jej wizją świata. W tym momencie traci

nie tylko wolność zewnętrzną, ale także

wewnętrzną. Orwell pokazuje w ten

sposób, że nowomowa nie ogranicza

jedynie wolności słowa. Ona niszczy

wolność myślenia. A człowiek, który nie

potrafi samodzielnie myśleć, przestaje

być naprawdę wolny. W powieści Rok 1984

nowomowa staje się narzędziem władzy,

które ogranicza wolność człowieka

poprzez odebranie mu języka, a tym samym

zdolności samodzielnego myślenia i

buntu. Oceania to państwo totalitarne,

które dąży do pełnej kontroli nad

obywatelami. Władza nadzoruje zachowania

ludzi poprzez teleekrany i policję

myśli, ale na tym nie poprzestaje. Jej

prawdziwym celem jest przejęcie kontroli

nad ludzką świadomością. Do tego służy

nowo mowa, sztucznie stworzony język,

który stopniowo zastępuje dawną mowę.

Założenie nowomowy jest proste. Im mniej

słów, tym mniej myśli. Ograniczenie

słownictwa oznacza ograniczenie

możliwości rozumienia świata. Z języka

usuwa się wyrazy kojarzące się z

wolnością, buntem czy niezależnością.

Nawet słowo wolność zmienia swoje

znaczenie. Nie oznacza już prawa do

decydowania o sobie, lecz jedynie

wolność od czegoś. Na przykład wolny od

pcheł. W ten sposób sama idea wolności

przestaje istnieć. Nowomowa wprowadza

też nowe pojęcia, które mają utrwalać

logikę systemu. Pojawia się na przykład

myślozbrodnia, czyli każda myśl

niezgodna z linią partii. Jeśli język

nazywa niezależne myślenie

przestępstwem, ludzie zaczynają się go

bać jeszcze zanim spróbują je rozwinąć.

W efekcie obywatel nie tylko nie buntuje

się przeciw władzy, ale często nawet nie

potrafi wyobrazić sobie innego świata.

Dodatkowo nowomowa sprawia, że dawna

literatura staje się niezrozumiała.

Teksty sprzedczasów partii tracą sens,

bo napisano je w języku, którego już

nikt nie zna. To odcina ludzi od

przeszłości, tradycji i pamięci. A

człowiek bez pamięci jest łatwiejszy do

sterowania. Winston Smith, główny

bohater, instynktownie czuje, że język

jest kluczem do wolności. Prowadzi

pamiętnik w starym języku. To jego

pierwszy akt buntu. Próbuje nazwać to,

co naprawdę widzi i myśli. Jednak system

okazuje się silniejszy. Gdy Winston

zostaje złamany, przyjmuje język partii

razem z jej wizją świata. W tym momencie

traci ostatni fragment wolności. Orwell

pokazuje, że jeśli władza potrafi

kontrolować język, potrafi również

kontrolować myśli, a gdy człowiek nie ma

słów, by nazwać sprzeciw, nie jest już

zdolny do oporu. Co więcej, Orwell

pokazuje, że nowomowa działa powoli i

niemal niezauważalnie. Nie wprowadza się

jej jednego dnia. Język jest stopniowo

upraszczany, słowa są skracane, synonimy

znikają, a znaczenia stają się coraz

bardziej ubogie. Obywatele nawet nie

dostrzegają momentu, w którym tracą

możliwość pełnego wyrażania swoich

myśli. Z czasem nie tylko nie buntują

się przeciwko władzy. Oni już nie

potrafią zrozumieć, czym bunt mógłby

być. To właśnie czyni nowomowę tak

skutecznym narzędziem ograniczania

wolności. Przemoc fizyczna może złamać

ciało, ale język potrafi złamać

świadomość. Człowiek przestaje zadawać

pytania, bo nie ma słów, by je

sformułować. Przestaje wątpić, bo język

nie przewiduje miejsca na wątpliwość. W

efekcie władza nie musi ciągle używać

siły. Społeczeństwo samo pilnuje

własnego posłuszeństwa. Winston Smith

jest jednym z ostatnich, którzy

pamiętają dawny język. Dlatego czuje, że

coś jest nie tak. Pamięta słowa, których

już się nie używa. Pamięta znaczenia,

które zostały wypaczone. Jego buntzyna

się właśnie od języka, od próby

zapisania prawdy, tak jak ją widzi. Ale

gdy zostaje złamany, przyjmuje nową mowę

i razem z nią nową logikę świata. Wtedy

system osiąga pełne zwycięstwo. Winston

nie tylko przestaje się buntować, on

naprawdę wierzy w to, co mówi partia.

Orwell podkreśla w ten sposób, że

wolność człowieka zaczyna się od

wolności słowa i myśli. Jeśli władza

przejmie język, przejmie również sposób

widzenia rzeczywistości. A człowiek,

który nie potrafi samodzielnie nazwać

świata, nie potrafi też samodzielnie w

nim żyć. Dlatego nowomowa w roku 1984

jest symbolem najgłębszego zniewolenia.

Nie zamyka ludzi w więzieniach, zamienia

ich umysły w więzienia. Nowomowa w

powieści Orwela jest symbolem

najgłębszego zniewolenia, odebrania

człowiekowi prawa do własnych myśli.

Kiedy władza kontroluje język,

kontroluje sposób widzenia świata,

człowiek traci zdolność nazywania

prawdy, a bez tego nie potrafi jej

rozpoznać ani bronić. Rok 1984

pokazuje, że wolność zaczyna się od

słowa. Gdy odbierze się ludziom język

niezależnego myślenia, odbiera się im

człowieczeństwo. Orwell uświadamia, że

największe zwycięstwo totalitaryzmu nie

polega na tym, że ludzie boją się

władzy. Prawdziwe zwycięstwo następuje

wtedy, gdy przestają oni rozumieć, że

mogliby być wolni. Nowomowa nie tylko

zakazuje pewnych słów. Ona usuwa z

ludzkiej świadomości całe pojęcia:

wolność, sprzeciw, wątpliwość, prawdę.

Człowiek nie buntuje się już nie

dlatego, że się boi, ale dlatego, że nie

potrafi nawet pomyśleć o buncie. W tym

sensie nowomowa działa ciszej niż

przemoc, ale znacznie skuteczniej.

Przemocamać ciało. Nowomowa łamie umysł.

Człowiek może przeżyć tortury, więzienie

czy głód, ale jeśli straci zdolność

samodzielnego myślenia, przestaje być

wolny na zawsze. Winston Smith zostaje

pokonany właśnie w ten sposób. Nie tylko

zmuszono go do posłuszeństwa. Zmieniono

jego sposób rozumienia świata. Na końcu

powieści kocha wielkiego brata, bo nie

potrafi już myśleć inaczej. To prowadzi

do najważniejszego wniosku. Wolność nie

znika nagle. Nie odbiera się jej jednym

rozkazem. znika powoli, słowo po słowie,

znaczenie po znaczeniu. Gdy język staje

się narzędziem władzy, człowiek

przestaje mieć przestrzeń, w której może

być sobą. A kiedy nie potrafi już nazwać

swoich myśli, nie potrafi też ich

obronić. Dlatego wizja Orwela jest tak

aktualna. Ostrzega, że walka o wolność

zaczyna się od troski o język, o prawo

do nazywania rzeczy po swojemu, o prawo

do mówienia prawdy, bo dopóki człowiek

ma własne słowa, dopóty ma jeszcze

szansę pozostać wolny. Inne konteksty

literackie. W Tape w Syzyfowych pracach

Stefana Żeromskiego rusyfikacja działa

podobnie jak nowomowa u Orwela. Władze

carskie próbują odebrać młodym Polakom

wolność poprzez wpływ na język i sposób

myślenia. W szkołach narzuca się język

rosyjski, zakazuje używania polskiego i

fałszuje historię, aby uczniowie

zapomnieli o własnej tożsamości. Główny

bohater Marcin Borowicz początkowo ulega

temu systemowi. Przełom następuje, gdy

Bernard Zygier recytuje redutę Ordona.

Ten gest budzi w uczniach świadomość

narodową i potrzebę sprzeciwu. Tajne

czytanie polskiej literatury staje się

dla nich formą walki o wolność. Żeromski

pokazuje, że choć władza może próbować

kontrolować język i edukację, nie jest w

stanie całkowicie odebrać człowiekowi

wewnętrznej wolności. M.