Dzień dobry.

Dzisiaj bierzemy na warsztat temat,

który no cóż budzi chyba największy lęk,

terroryzm. Ale spróbujemy podejść do

niego inaczej.

>> Inaczej, czyli jak? Zamiast skupiać się

na strachu i chaosie, chcemy zajrzeć za

kulisy, zrozumieć co właściwie dzieje

się w głowie człowieka, który jest w

stanie zrobić coś tak strasznego. To

będzie taka, powiedzmy, lekcja o

mrocznych zakamarkach polityki,

ideologii i ludzkiej psychiki.

>> To bardzo ważne podejście, a skala tego

zjawiska jest naprawdę trudna do

wyobrażenia. Mówimy o ponad 20 atakach

terrorystycznych. każdego dnia.

>> Każdego dnia.

>> To niewyobrażalne.

>> Rocznie giną w nich tysiące niewinnych

ludzi. I żeby w ogóle zacząć o tym

rozmawiać, musimy mieć wspólny punkt

wyjścia, jakąś podstawową definicję.

>> Czyli czym jest terroryzm? Tak. W

pigułce.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Tak. Terroryzm to nie jest przypadkowa

przemoc. To jest zaplanowane, zimne

użycie siły i co ważne zastraszania,

żeby osiągnąć bardzo konkretny cel. Cel

polityczny, ekonomiczny albo właśnie

ideologiczny.

>> Okej, to rozpakujmy to. Czyli to nie

jest chaos dla dla samego chaosu.

>> Dla samego chaosu. To jest przemoc

agendą.

>> Ale co jest paliwem dla tej agendy? Co

sprawa, że ktoś dochodzi do wniosku, że

nie wiem, wysadzenie bomby w tłumie jest

uzasadnione? Najczęściej tym paliwem

jest jakaś ideologia, chociaż wiesz, ona

często bywa cynicznym pretekstem. M

>> najbardziej znanym przykładem, bo o nim

się najwięcej mówi, jest ideologia

oparta na skrajnej, bardzo radykalnej

interpretacji religii. Ekstremiści

islamscy twierdzą, że działają z woli

Boga, że walczą z tak zwanym zepsuciem

moralnym Zachodu,

>> albo że to zemsta za interwencje

wojskowe,

>> tak na przykład w Afganistanie czy

Iraku. I tu trzeba postawić, wydaje mi

się, bardzo grubą kreskę. To jest

absolutnie kluczowe.

>> Absolutnie. To jest całkowite wypaczenie

zasad wiary. Ogromna, przytłaczająca

większość islamskich, duchownych i

teologów jednoznacznie potępia

terraryzm. Podkreślają, że jest on

wprost sprzeczny z fundamentami ich

religii.

>> Warto to powtarzać.

>> Zresztą fanatyzm nie jest, że tak

powiem, przypisany do jednego wyznania.

W Kzmirze mamy do czynienia z

fundamentalistami hinduskimi, którzy

niszczą zabytki dziedzictwa islamskiego.

To pokazuje, że ekstremizm, no cóż, może

wykiełkować na każdym gruncie.

>> A który z tych nurtów jest dzisiaj

najbardziej hm destrukcyjny w skali

globalnej?

>> W XX wieku, bez wątpienia jest to

terroryzm dżdystyczny.

On wyrósł na gruncie radykalnych

sunnickich interpretacji islamu.

>> I co jest jego celem? Jego zwolennicy

odrzucają demokrację, prawo stanowione

przez człowieka. Dążą do siłowego

ustanowienia globalnego państwa

wyznaniowego, kalifatu opartego na

prawie szariatu. I jego siłę widać nawet

w danych z Europy. Wykres na stronie 145

pokazuje, że w 2020 roku najwięcej

aresztowań w Unii Europejskiej w związku

z terroryzmem dotyczyło właśnie dżhazmu.

>> Dobrze, to spróbujmy to jakoś

usystematyzować jak dobrej lekcji.

Gdybyśmy mieli te wszystkie przyczyny

podzielić na kategorie, to odgśmy

zaczęli? Od polityki.

>> Polityka jest często w samym centrum.

Czasem chodzi o dążenia separatystyczne,

o niepodległość. Klasyczny przykład to

organizacja ETA w kraju Basków.

>> Walczyli przez dekady.

>> Dokładnie. Gdy pokojowe metody zawiodły,

po terror. Ale są też motywy znacznie

mroczniejsze. Próby siłowego

ujednolicenia społeczeństwa, etnicznego

czy religijnego. To już jest czysta

ideologia nienawiści, której celem jest

no usunięcie innych.

>> Czyli albo walka o własne państwo, albo

o państwo bez obcych. Właśnie tak. Do

tego dochodzi jeszcze walka o władzę,

próba destabilizacji rządu, zmuszenia go

do ustępstw, a czasem to po prostu

brutalna zemsta.

>> Przychodzi mi do głowy przykład sędziego

Falcone. To zaciera granice między

terroryzmem a zwykłą przestępczością

zorganizowaną. Gdzie ona właściwie

przebiega?

>> To świetne pytanie. W przypadku sędziego

Diowaniego Falcone sycylijska mafia

wysadziła w powietrze fragment

autostrady. Zginął on, jego żona i

ochroniarze. To była zemsta. Tak, ale

celem nie było tylko zabicie jednego

człowieka.

>> Chodziło o pokaz siły.

>> Tak, chodziło o zastraszenie całego

państwa włoskiego, o pokazanie:

"Jesteśmy silniejsi od was, nie

zadzierajcie z nami." I właśnie ten

element, to publiczne zastraszenie w

celu wywarcia wpływu politycznego

przesuwa ten czyn w stronę definicji

terroryzmu.

>> A pieniądze? Czy za tym wszystkim stoi

też zwykła chciwość? Oczywiście wątak

ekonomiczny jest niezwykle ważny. Z

jednej strony mamy skrajną biedę i

poczucie wyzysku, które tworzą podatny

grunt dla rekruterów. Zdesperowani

ludzie są po prostu łatwiejszym celem.

>> A z drugiej?

>> Z drugiej strony terroryzm sam w sobie

może być biznesem. Ataki mogą mieć na

celu osłabienie gospodarki wroga, ale

też przynosić bezpośrednie korzyści

finansowe, na przykład przez porwania

dla okupu.

>> Mamy więc politykę, mamy pieniądze, ale

co z samą psychiką? Co pcha człowieka do

przekroczenia tej ostatecznej granicy.

>> Tutaj wchodzimy na bardzo grząski grunt

socjologii i psychologii. Często u

podstaw leży głębokie poczucie krzywdy i

niesprawiedliwości

>> na tle etnicznym, społecznym,

religijnym.

>> Dokładnie. Czasem to jest odpowieść na

przemo z drugiej strony. Taki akt odwetu

w błędnym kole nienawiści. A czasem to,

no wiesz, chęć dowartościowania siebie i

swojej grupy, pokazania siły,

zamanifestowania pogardy dla całego

systemu prawnego.

>> To idealnie łączy się z motywacjami

kulturowymi.

>> Tak, to ostatni element tej układanki.

Czasem jest to próba siłowego narzucenia

społeczeństwu jednej konkretnej wizji

świata. Co ciekawe, ona nie zawsze musi

mieć podłoże religijne. Weźmy na

przykład frakcję Czerwonej Armii w

Niemczech Zachodnich.

>> Kojarzę. To była skrajna lewica. Tak,

>> dokładnie. Lewacki terroryzm. A co

fascynujące trzon tej grupy stanowili

studenci z dobrych, zamożnych domów. To

nie była walka z biedą. To był

ideologiczny bunt przeciwko pokoleniu

swoich rodziców, które w ich oczach było

obciążone nazistowską przeszłością i

hipokryzją,

>> czyli atakowali system.

>> Tak. Kapitalizm był dla nich symbolem

tego samego opresyjnego systemu tylko w

nowej odsłonie i używali terroru, by go

zniszczyć.

>> Dobrze, mamy więc ten toksyczny koktajl

motywacji. Zobaczmy teraz, co się

dzieje, gdy ta motywacja przeradza się w

czyn. Jaki ślad zostawia po sobie wybuch

bomby?

>> Nie tylko w postaci ruin, prawda, ale w

głowach ludzi i w polityce państw.

>> Zacznijmy od tego, co najtragiczniejsze,

czyli od ludzi. Skutki społeczne to

przede wszystkim ofiary. Zabici i ranni.

Ale na tym się nie kończy.

>> Zostają niewidzialne rany. Tak. Trauma

psychiczna, która dotyka nie tylko

rodziny ofiar, ale całe społeczeństwa.

Po każdym zamachu w powietrzu unosi się

strach.

>> I ten strach zatruwa relacje

międzyludzkie. Narasta niechęć,

podejrzeliwość, a czasem otwarta wrogość

wobec grup, z których rzekomo wywodzą

się terroryści. Wobec imigrantów,

wyznawców konkretnej religii,

>> tak,

>> całych narodów terroryzm niszczy

zaufanie, które jest no spoiwem

społeczeństwa.

Do tego dochodzi jeszcze jeden straszny

wymiar. Niszczenie kultury.

>> Masz na myśli celowe ataki na zabytki

jak w Palmirze?

>> Dokładnie. Zdjęcia przed i po na stronie

147

pokazują to z całą brutalnością.

Bojownicy państwa islamskiego

wysadzający w powietrze starożytne

bezcenne świątynie. To jest

barbarzyństwo.

>> Wymazywanie historii za pomocą dynamitu.

>> Właśnie atak na wspólną pamięć

ludzkości, którego skutków nie da się

odwrócić.

>> A jak ten strach i zniszczenie

przekładają się na politykę w bardzo

bezpośredni sposób. Strach to potężne

narzędzie polityczne. Po atakach często

rośnie poparcie dla partii

populistycznych, które obiecują proste

rozwiązania. zaostrzenie kar, zamknięcie

granic,

>> twardą rękę.

>> Tak. I społeczeństwo poczuciu zagrożenia

jest w stanie zgodzić się na

ograniczenie własnych swobód w zamian za

obietnicę bezpieczeństwa. Na dłuższą

metę to może prowadzić do erozji

demokracji.

>> Czyli terroryści atakując demokrację

mogą paradoksalnie sprawić, że ona sama

zacznie się ograniczać. A co z

gospodarką? To musi być potężny cios.

Dewastujący wykres na stronie 147

pokazuje, że w krajach takich jak

Afganistan straty ekonomiczne

spowodowane terroryzmem sięgają

kilkunastu procb.

>> Kilkunastu procent.

>> Tak. Co roku, żeby to sobie wyobrazić to

tak jakby z polskiej gospodarki co roku

bezpowrotnie znikała cała gałąź

przemysłu, na przykład całe rolnictwo.

>> To są astronomiczne koszty.

>> A to tylko jeden element. Dochodzą

gigantyczne wydatki państwa na walkę z

terroryzmem, zniszczona infrastruktura,

niestabilność na rynkach, wahania cen

surowców i oczywiście cios w turystykę.

To wielowymiarowe ekonomiczne

spustoszenie.

>> Dobrze, to spróbujmy teraz spojrzeć na

to z lotu ptaka. Jak to wygląda w

liczbach? Jak duży jest ten problem w XX

wieku?

>> Dane są naprawdę wstrząsające, co widać

na wykresie na stronie 148.

Między 2000 a 2019 rokiem na świecie

doszło do ponad 100 000 zamachów.

Zginęło w nich prawie ćwierć miliona

ludzi. To całe miasto.

>> Tak, był taki moment, szczyt tej fali

terroru, który przypadł na lata

2011-2014.

>> To czas arabskiej wiosny i jej no

krwawych następstw.

>> Dokładnie. Wojny domowe w Syrii, Libii,

Jemenie i przede wszystkim powstanie i

ekspansja państwa islamskiego. To

wszystko napędzało spiralę przemocy. Na

szczęście od 2015 roku obserwujemy

powolny, ale stały spadek.

>> To dobra wiadomość. A jak terroryści

działają? Jakie są ich ulubione metody?

Wykres kołowy też na stronie 148

pokazuje to bardzo jasno. Ponad połowę,

dokładnie 53, 3% zajmują zamachy

bombowe, w tym te samobójcze.

>> A druga najczęstsza metoda

>> napaści z użyciem broni palnej, czyli

strzelaniny. To prawie 1/4 wszystkich

ataku. Te dwie metody razem to, no

wiesz, 3/4 całego terrorystycznego

instrumentarium. Przykładem może być tu

potworny zamach w Madrycie z 2004 roku.

>> Pamiętam bomby w pociągach.

>> 10 bomb zdetonowanych przez terrorystów

z Alkaidy w godzinach szczytu. Zginęło

191 osób.

>> To teraz nałóżmy to na mapę świata ze

strony 149,

gdzie są te główne ogniska zapalne.

>> Od razu widać, że zagrożenie nie jest

rozłożone równomiernie. Można wyrysować

taki szeroki pas, który ciągnie się od

Afryki subsacharyjskiej przez Afrykę

Północną i Bliski Wschód aż po Azję

Południową

>> i tam dzieje się najwięcej.

>> W tym pasie dochodzi do ponad 80%

wszystkich ataków na świecie. Kraje

takie jak Afganistan, Irak czy Nigeria

to absolutne epicentra tego zjawiska.

>> A Europa? Jak my wyglądamy na tym tle?

>> Europa na szczęście jest znacznie

spokojniejszym miejscem. to około 5%

globalnych ataków. Ich liczba w

ostatnich latach spada, co jest efektem

naprawdę dobrej współpracy

międzynarodowej. Ale te ataki, do

których dochodzi, jak w Nowym Jorku,

Madrycia czy Paryżu,

>> mają ogromny paraliżujący wpływ

psychologiczny na całe społeczeństwa

zachodnie. To jest właśnie cel.

>> A kto za tym stoi? Czy możemy wskazać te

najgroźniejsze organizacje? Tak, wykres

na tej samej stronie 149

pokazuje głównych sprawców. Na szczycie

tej niechlubnej listy od lat są te same

nazwy. Afgańscy talibowie, globalna

siatka Alkaidy i oczywiście Państwo

Islamskie.

>> Ale to nie wszystko.

>> Nie. W Afryce potężną i niezwykle

brutalną siłą jest nigeryjskie boko

haram czy somalijskie Asszabab. To te

organizacje odpowiadają za lwią część

globalnego terroru.

>> Obraz jest ponury, ale oczywiście świat

nie jest bezczynny. Jak wygląda ta walka

z terroryzmem? Jak taki blok jak Unia

Europejska próbuje się bronić?

>> To jest walka na wielu fruntach

jednocześnie. Po pierwsze kluczowa jest

wymiana informacji wywiadowczych.

Państwa muszą ze sobą rozmawiać, żeby

składać w całość te puzzle i zapobiegać

atakom.

>> Dalej granicę.

>> Tak. wzmacnianie kontroli na granicach

zewnętrznych Unii. Po trzecie, coraz

ważniejszym polem bitwy staje się

internet.

>> Walka z propagandą.

>> Z propagandą z rekrutacją online. Do

tego dochodzi zaostrzanie kontroli

posiadania broni i co niezwykle istotne

odcinanie terrorystów od pieniędzy.

>> Uderzenie w finanse.

>> Dokładnie. Każda organizacja potrzebuje

finansowania. Uderzenie w jej finanse to

jak odcięcie dopływu tlenu. To wszystko

wymaga współpracy nie tylko wewnątrz

Unii, ale też z krajami partnerskimi na

całym świecie.

>> Czyli to już nie jest tylko łapanie

zamachowców, ale cały system prewencji.

>> Dokładnie o to chodzi. Dziś w Unii

Europejskiej karalne są nie tylko same

zamachy. Ściga się i każe za cały szereg

działań wokół terroryzmu, za kierowanie

grupą, za publiczne nawoływanie, za

rekrutację,

>> nawet za szkolenie się,

>> nawet za szkolenie się do celów

terrorystycznych czy za samopodróżowanie

w takim celu. Chodzi o to, by zdusić to

zjawisko w zarodku na każdym etapie od

radykalizacji, przez planowanie aż po

próbę wykonania ataku.

>> Dobrze. To była potężna dawka

informacji. Gdybyśmy mieli to zamknąć w

kilku najważniejszych punktach, taka

ściągawka do zapamiętania. Co by to

było?

>> Świetny pomysł. Spróbujmy. Punkt

pierwszy. Definicja. Terroryzm to nie

jest bezsensowna przemoc. To użycie siły

i strachu, by osiągnąć cele polityczne,

ekonomiczne lub ideologiczne.

>> Jasne. Punkt drugi.

>> Przyczyny. To złożony koktejl. Polityka

jak walka o niepodległość. Ekonomia,

czyli bieda i wyzysk. Psychologia, czyli

poczucie krzywdy. I wreszcie ideologia,

czyli fanatyzm.

>> Okej. A skutki i metody?

>> Punkt trzeci. Skutki uderzają w trzy

sfery: społeczną, ofiary, trauma i

strach. Polityczną, wzrost poparcia dla

radykałów oraz ekonomiczną, gigantyczne

zniszczenia.

>> A metody?

>> Punkt czwarty. Metody. Dwie dominują.

Zamachy bombowe i strzelaniny.

>> I na koniec gdzie i jak z tym walczymy.

>> Punkt piąty. Geografia. Najgorącej jest

na Bliskim Wschodzie, w Afryce i Azji

Południowej. I ostatni, szósty punkt.

Walka. To jest gra zespołowa.

Międzynarodowa współpraca, kontrola

granic, odcinanie finansowania i

ściganie przestępstw na każdym etapie.

>> To świetnie porządkuje wiedzę. Na

koniec, jak zawsze prosiłabym o jedną

ostatnią myśl. coś co zostanie z nami do

refleksji.

>> Walka z terroryzmem stawia przed

demokracjami fundamentalne i niezwykle

trudne wyzwanie. Pytanie, które musimy

sobie ciągle zadawać brzmi: Jak

skutecznie zapewnić obywatelom

bezpieczeństwo, niszcząc jednocześnie

swobód obywatelskich, które są

fundamentem naszych społeczeństw.

>> Gdzie leży ta granica?

>> Właśnie, gdzie leży ta cienka granica

między bezpieczeństwem a wolnością i czy

w imię tego pierwszego jesteśmy gotowi

poświęcić to drugie. To jest dylemat, z

którym współczesny świat mierzy się

każdego dnia i na który niestety nie ma

jednej prostej odpowiedzi.

[muzyka]

Yeah.