Witajcie. Spójrzmy dzisiaj na mapę

oświata. Wydaje się taka stała, prawda?

>> Zdecydowanie.

>> Granice, państwa, kontynenty, yyy, no

coś co znamy od dziecka.

Ale ta mapa to jest tak naprawdę żywy

dokument, który jest nieustannie

przepisywany

>> przez historię, przez konflikty, przez

wielkie idee.

>> Dokładnie. Dzisiaj przyjrzymy się tej

tej kruchości. Zobaczymy jak trudno jest

się urodzić nowemu państwu. Cofniemy się

do 1989

roku, żeby zobaczyć jak odrodził się

cały region.

>> A na koniec zbadamy te globalne siły,

które no cóż grożą rozerwaniem tej mapy

na strzępy.

>> Brzmi jak plan.

>> To jest doskonałe ujęcie tematu, bo to

co wydaje się taką odległą polityką, no

wiesz, powstanie jakiegoś państwa w

Afryce

>> albo transformacja sprzed 30 lat.

>> Właśnie.

To w rzeczywistości tworzy taki globalny

system naczyń połączonych.

Decyzje i konflikty z jednego krańca

świata, one rezonują na drugim, wpływają

na nasze bezpieczeństwo, na gospodarkę,

no i na te wiadomości, które słyszymy

codziennie.

>> To jest trochę jak takie śledztwo w

sprawie teraźniejszości, gdzie wszystkie

ślady prowadzą w przeszłość.

>> Dokładnie tak.

>> To zacznijmy od najnowszych śladów na

tej mapie. Chcesz to dobrze zapamiętać?

Testy, quizy i infografiki. Link w

opisie. Ucz się mądrzej, nie dłużej.

Wszyscy wiemy o wielkich przetasowaniach

w XX wieku, ale XX wiek też ma swoje

debiuty.

>> Tak. I to całkiem niedawne.

>> Na mapie pojawiły się trzy zupełnie nowe

państwa. Pierwszy to Timor Wschodni,

który uzyskał niepodległość od Indonezji

w 2002 roku. I od razu widać pewien no

tragiczny paradoks.

>> Jaki?

>> Kraj, który powinien być niezwykle

bogaty dzięki złożom ropy i gazu zmaga

się z ogromną biedą.

>> I tu dotykamy sedna problemów wielu,

wielu nowych państw. To jest zjawisko,

które ekonomiści nazywają klątwą

surowcową. Klątwa surowcowa. Brzmi

groźnie,

>> bo jest groźna. Teoretycznie ogromne

złoża ropy powinny być biletem do

dobrobytu, prawda?

>> Oczywiście.

>> A w praktyce stają się źródłem

konfliktu. Pieniądze z ropy płyną prosto

do rządu, co często prowadzi do

korupcji, do walki o władzę i do no

całkowitego zaniedbania innych sektorów

gospodarki. Czyli łatwiej jest walczyć o

jeden wielki garnek złota niż budować

tysiące małych niezależnych firm.

>> O wiele łatwiej i o wiele bardziej

destrukcyjny.

>> Czyli zamiast budować drogi, porty,

szkoły i wspierać rolnictwo, cała

energia państwa skupia się na

kontrolowaniu jednego kranu z

pieniędzmi. To strasznie krótkowzroczne.

>> Niestety bardzo i to sprawia, że kraj

jest niesamowicie wrażliwy na wahania

cen ropy na światowych rynkach.

Wystarczy, że cena spadnie i

>> i cały budżet państwa się wali. W tym

morze wschodnim skutkuje to

niedożywieniem, brakiem perspektyw dla

dużej części społeczeństwa. To pokazuje,

że zdobycie flagi i hymnu to jest

dopiero pierwszy, w zasadzie

najłatwiejszy krok,

>> a prawdziwym wyzwaniem jest zbudowanie

zdrowej, zróżnicowanej gospodarki.

>> Dokładnie tak.

>> A jak to wygląda w Europie? Mamy

Czarnogórę, która oddzieliła się od

Serbii w 2006 roku. Ona chyba nie ma

problemu tej klątwy surowcowej i

>> nie. Jej problemy są inne, powiedzmy

bardziej europejskie, jeśli można tak to

ująć. To przede wszystkim gigantyczne

zadłużenie zagraniczne i bardzo wysokie

bezrobocie,

>> czyli zupełnie inne wyzwania. Tak,

wyzwanie polega na stworzeniu stabilnego

klimatu dla inwestorów, na budowie

gospodarki opartej na usługach, głównie

turystyce, a jednocześnie na tym, żeby

nie wpaść w spiralę długu.

>> To zupełnie inna walka, ale chyba równie

trudna.

>> Zdecydowanie.

>> I mamy trzeci, najmłodszy i chyba

najtragiczniejszy przykład. Sudan

Południowy, niepodległy od 2011 roku.

Tutaj ta klątwa surowcowa zdaje się

wracać z podwójną siłą, wmieszana z

innymi koszmarami.

>> Sudan Południowy to jest niestety

podręcznikowy przykład państwo upadłego.

No niemal wgu narodzin. Mamy tam

wszystkie negatywne czynniki w jednym

miejscu.

>> Co na przykład? Po pierwsze, tak jak w

Timurze gospodarka jest w ponad 90%

uzależniona od ropy. Po drugie, od

samego początku kraj jest rozdzierany

przez krwawe konflikty na tle etnicznym,

>> a to nigdy nie wróży dobrze.

>> Nigdy. A po trzecie, dochodzi jeszcze

nierozwiązany spór z północnym sąsiadem

Sudanem o bogate w ropę tereny

przygraniczne. Na to wszystko nakładają

się jeszcze klęski żywiołowe, jak susze

i powodzie,

>> co niszczy i tak słabe rolnictwo.

prowadzi do klęski głodu. To jest

sytuacja absolutnie, ale to absolutnie

dramatyczna.

>> Od narodzin Wieniostw przejdźmy może do

odrodzenia całego regionu. Cofnijmy się

do roku 1989.

>> Kluczowy moment.

>> To nie było stworzenie jednego kraju,

ale fundamentalne przepisanie na nowo

zasad gry dla kilkunastu państw Europy

środkowo-wschodniej.

Używa się terminu transformacja

systemowa, ale co mnie uderza, to

niesamowita rozbieżność w jej skutkach.

To prawda.

>> Polska czy Czechy są dziś stabilnymi

członkami Unii Europejskiej, a na

przykład Białoruś wydaje się tkwić w

jakiejś no radzieckiej pętli czasowej.

Skąd tak ogromne różnice?

>> To jest kluczowe pytanie. Myślę, że

różnica nie leżała tylko w woli

politycznej, chociaż ta była oczywiście

niezbędna.

>> To co jeszcze?

>> Głębsze czynniki historyczne, kulturowe.

One odegrały ogromną rolę. Kraje takie

jak Polska, Czechy, Węgry, a także kraje

bałtyckie miały żywą pamięć o

przedwojennej państwowości, o

demokracji, o gospodarce rynkowej. Było

wiesz do czego wracać.

>> A dla innych,

>> dla wielu republik byłego Związku

Radzieckiego, zwłaszcza tych w Azji

środkowej, ale też dla Białorusi ten

bagaż doświadczeń był zupełnie inny. Tam

model autorytarny i gospodarka

centralnie sterowana to było jedyne, co

znały elity i społeczeństwo.

>> Mówi się często o terapii szokowej,

zwłaszcza w kontekście Polski. Wszyscy

znamy tą podstawową definicję gospodarki

rynkowej, ale szok tej zmiany musiał być

niewyobrażalny.

>> Zdecydowanie. To nie było tylko

pozwolenie na otwieranie prywatnych

sklepów. To była sejsmiczna zmiana ze

świata gwarantowanej, choć kiepskiej

pracy i stabilnych cen na świat

ogromnego ryzyka i niepewności.

>> To był taki h bolesny paradoks wczesnych

lat 90. Na papierze rosła wolność

gospodarcza, ale dla milionów ludzi

oznaczało to przerażającą niepewność

>> i bezrobocie. Nagle państwowe giganty,

które zatrudniały całe miasta,

>> okazywały się nierentowne i musiały

konkurować na globalnym rynku. To

prowadziło do zamykania fabryk i do

dramatów całych społeczności.

>> Ale z drugiej strony,

>> ale jednocześnie ta brutalna zmiana

uwolniła niesamowitą energię

przedsiębiorczości.

Powstały setki tysięcy małych firm, a na

półkach sklepowych pojawiły się towary z

całego świata.

>> A jak to wpłynęło na ludzi, na

społeczeństwo? Poza tym oczywistym

odzyskaniem wolności słowa i możliwością

podróżowania, co było przecież ogromną

zmianą.

>> Zaszły bardzo, bardzo głębokie zmiany

mentalne i społeczne.

Z jednej strony ogromnie wzrósł poziom

wykształcenia szczególnie wyższego.

Ludzie zrozumieli, że w nowym systemie

edukacja to klucz do sukcesu.

>> A z drugiej

>> A z drugiej strony pojawiło się zjawisko

masowej migracji zarobkowej. Ale jest

jeszcze jeden fascynujący wskaźnik.

>> Jaki? W niemal wszystkich krajach

regionu po 1989

roku nastąpił gwałtowny spadek liczby

urodzeń.

>> To niesamowite, że upadek muru

berlińskiego widać w statystykach

demograficznych,

>> prawda?

>> Wolność polityczna połączona z

niepewnością ekonomiczną sprawiła, że

ludzie odkładali decyzję o posiadaniu

dzieci. Nigdy nie myślałam o tym w ten

sposób.

>> Dokładnie. To pokazuje jak bardzo

polityka i gospodarka są splecione z

najbardziej intymnymi decyzjami w naszym

życiu. Transformacja to nie był tylko

proces zmiany ustaw, ale rewolucja w

głowach i domach milionów ludzi.

>> A na poziomie politycznym

>> tu najbardziej widocznym skutkiem było

oczywiście przerysowanie mapy, rozpad

ZSRR, Jugosławii, Czechosłowacji,

Zjednoczenie Niemiec,

>> a potem ten wielki symboliczny powrót do

Europy, czyli wstąpienie do NATO i Unii

Europejskiej.

>> Tak jest. Ta niepewność, o której mówimy

w skali globalnej przybiera jeszcze

mroczniejsze formy. Jedną z nich jest

terroryzm. To jest takie słowo klucz

ostatnich dekad, ale często jest używane

bardzo instrumentalnie.

>> Zgadza się.

>> Czym on jest w swojej istocie? Bo to

przecież nie jest zwykła walka zbrojna.

>> W żadnym wypadku. Jego celem nie jest

pokonanie armii przeciwnika w otwartej

walce. Terroryzm to jest forma wojny

psychologicznej.

>> Wojny psychologicznej,

>> tak. Chodzi o to, żeby przez

spektakularnie brutalne akty, zamachy,

bombowe ataki na cywilów zasiać strach i

panikę w całym społeczeństwie.

>> A ten strach ma zmusić rządy do zmienki

>> albo zdestabilizować państwo od środka.

Ofiary śmiertelne, choć są oczywiście

tragedią, są tak naprawdę narzędziem do

osiągnięcia celu, a celem jest paraliż

społeczeństwa. A skutki wykraczają

daleko poza zniszczenia materialne i

liczba ofiar. Atak terrorystyczny uderza

w samopoczucie bezpieczeństwa w tkankę

społeczną.

>> Zdecydowanie. Poza traumą ocalałych i

rodzin ofiar rośnie ogólna nieufność,

polaryzacja. To jest paliwo dla partii

populistycznych,

>> które oferują proste recepty na

skomplikowane problemy

>> i to często kosztem wolności

obywatelskiej.

Do tego dochodzą gigantyczne koszty

ekonomiczne. Nie tylko zniszczona

infrastruktura, ale też spadek

turystyki, inwestycji i ogromne wydatki

na bezpieczeństwo.

>> Pieniądze, które można by przeznaczyć na

szpitale czy edukację.

>> Niestety

>> to prowadzi nas do innego, znacznie

szerszego i bardziej złożonego

globalnego wyzwania. Relacje między

kręgami kulturowymi, a zwłaszcza między

cywilizacją zachodnią a islamską. To

jest temat niezwykle delikatny.

>> Delikatny, ale absolutnie kluczowy dla

zrozumienia współczesnego świata,

ponieważ te dwa kręgi kulturowe obejmują

ogromną część ludzkości. Ich relacje

kształtują globalną politykę.

>> Gdzie leży problem?

>> Pod podstaw leżą fundamentalne różnice w

systemach wartości. W cywilizacji

zachodniej, przynajmniej w teorii, w

centrum stawia się jednostkę, jej

wolność, prawa, godność. Systemy

polityczne opierają się na demokracji i

co ważne na rozdziale religii od

państwa.

>> No dobrze, ale to jest wersja idealna,

prawda? Z perspektywy wielu krajów

muzułmańskich te zachodnie wartości

wolności i demokracji były stosowane

bardzo wybiórczo.

>> Tak, to jest sedno sprawy.

>> Często jako pretekst do interwencji

wojskowych czy wspierania dyktatorów

przyjaznych Zachodowi. Jak ta

postrzegana hipokryzja wpływa na te

relacje? To jest właśnie jak

powiedziałaś absolutnie w sedno. Ta

postrzegana hipokryzja jest jednym z

głównych źródeł nieufności i no

resentymentu. W świecie islamskim

centralną rolę odgrywa religia islam,

który przenika wszystkie sfery życia:

prawo, politykę, obyczaje.

>> I kiedy Zachód próbuje promować swój

model świeckiej demokracji, jeszcze

historia kolonializmu i późniejszych

interwencji.

>> Oczywiście ten bagaż historyczny jest

ogromny. W ostatnich dekadach mieliśmy

do czynienia z taką powiedzmy tragiczną

pętłą sprzężenia zwrotnego.

>> Co to znaczy?

>> Z jednej strony interwencje militarne

państw zachodnich w krajach takich jak

Irak Afganistan, które często

destabilizowały całe regiony, z drugiej

strony ataki terrorystyczne

przeprowadzane przez islamskich

fundamentalistów w Europie i w Stanach.

>> To tworzy taki cykl przemocy i wzajemnej

wrogości,

>> który jest niezwykle trudno przerwać. A

globalizacja sprawia, że jesteśmy na

siebie skazani, żyjemy obok siebie. Więc

znalezienie sposobu na współistnienie

jest jednym z największych wyzwań

naszego stuecia.

>> W porządku, to spróbujmy zebrać kluczowe

wątki z tej naszej podróży po

współczesnej mapie świata. Przeszliśmy

od problemów najmłodszych państw przez

wielką przebudowę Europy po globalne

napięcia, które wpływają na nas

wszystkich. To co dla mnie jest

najbardziej uderzające to właśnie ta

sieć powiązań. Widzimy jak uzależnienie

od jednego surowca może zniszczyć

marzenia o niepodległości w Sudanie

Południowym.

>> Widzimy jak decyzje polityczne z 1989

roku do dziś kształtują losy milionów

rodzin w Polsce czy na Ukrainie.

>> I widzimy jak konflikt na Bliskim

Wschodzie przekłada się na poczucie

bezpieczeństwa na ulicach europejskich

miast. Wszystko jest połączone.

>> Świetnie. To na koniec zbierzmy te

najważniejsze spostrzeżenia w kilka

punktów, żeby to lepiej utkwiło w

pamięci.

>> Jasne. Myślę, że warto zapamiętać cztery

kluczowe idee. Po pierwsze, narodziny

państwa są niezwykle trudne.

>> Nowe państwa XX wieku, jak Timor

Wschodni czy Sudan Południowy pokazują,

że sama niepodległość to za mało.

>> Zgadza się. często padają ofiarą klątwy

surowcowej i wewnętrznych konfliktów, co

sprawia, że budowa stabilnego państwa to

jest Herkulesowe zadanie.

>> Po drugie,

>> po drugie, transformacja po 1989

roku miała wiele twarzy. Choć przyniosła

wolność i demokrację, jej droga i skutki

były bardzo różne, w zależności od

kraju. Była to rewolucja polityczna, ale

też głęboki wstrząs społeczny i

gospodarczy, którego efekty od

bezrobocia po spadek urodzeń odczuwamy

do dziś.

>> Trzecia myśl. Terroryzm to wojna

psychologiczna. Jego prawdziwym celem

nie są zniszczenia, a zasianie strachu i

destabilizacja społeczeństw.

>> A skutki ataków są znacznie głębsze niż

to, co widać w wiadomościach. Dotykają

polityki, gospodarki i poczucia

bezpieczeństwa każdego z nas. I wreszcie

po czwarte, różnice kulturowe kształtują

globalną politykę. Napięte relacje

między cywilizacją zachodnią a islamską

wynikają z fundamentalnych różnic w

wartościach, ale są też podsycane przez

historię interwencji i postrzeganą

hipokryzję.

>> A zrozumienie tych różnic jest kluczowe

dla zrozumienia współczesnych

konfliktów. Doskonałe podsumowanie.

>> A na koniec zostawmy może słuchaczy z

pewną do rozważenia.

>> Słucham. Wiedzieliśmy jak państwa rodzą

się z konfliktów i separacji. Słyszymy o

ruchach niepodległościowych w różnych

częściach świata. W Szkocji, w

Katalonii, w wielu innych miejscach. Jak

biorąc to wszystko pod uwagę może

wyglądać mapa polityczna świata za 2030

lat?

>> Jakie nowe flagi na niej zobaczymy?

Właśnie i czy ich twórcy wyciągną

jakiekolwiek wnioski z tych bolesnych

lekcji, jakich udzieliły nam historie

Sudanu Południowego czy Timoru

Wschodniego.