Czasem kiedy patrzymy na mapę, no wydaje

nam się, że te wszystkie granice, kraje,

że to jest coś stałego danego raz na

zawsze,

>> prawda? A tak naprawdę historia

pokazuje, że mapy potrafią się zmieniać

w no w zaskakującym tempie.

>> Dokładnie. I pomyślmy o końcówce XX

wieku.

W ciągu zaledwie paru lat trzy duże

znane państwa europejskie po prostu

zniknęły, wyparowały.

>> Mówimy oczywiście o Związku Sowieckim,

Czechosłowacji i Jugosławii. A co

najciekawsze, wiesz, każde z nich

rozpadło się no z zupełnie innych

powodów i w zupełnie inny sposób.

>> To jest fascynująca, chociaż no cóż,

czasem i tragiczna historia o tym, jak

powstają nowe kraje.

>> Mhm. Zatem rozpakujmy ten temat.

Spróbujmy zrozumieć krok po kroku,

dlaczego te państwa upadły. To będzie

nasza podróż przez jedno z największych

politycznych przemian w najnowszej

historii Europy.

>> Zdecydowanie. Chcesz to dobrze

zapamiętać? Testy, quizy i infografiki.

Link w opisie. Ucz się mądrzej, nie

dłużej.

>> Zacznijmy od największego gracza, od

Związku Sowieckiego. Mocarstwo, które

przez dekadę rywalizowało z USA. Jak to

w ogóle możliwe, że taki kolos no

rozpadł się w tak krótkim czasie?

>> To jest właśnie ten wielki paradoks, bo

wiesz, iskrą zapalną okazały się reformy

ostatniego przywódcy ZSRR, Michała

Gorbaczowa.

>> A te słynne hasła,

>> tak? Wprowadził on dwa znane programy.

Pierestrojkę, czyli przegudowę

gospodarczą i Głasnost, czyli jawność w

życiu publicznym.

>> Chwila, chwila. Czyli reformy, które

miały no w założeniu uratować państwo,

>> tak,

>> w rzeczywistości przyczyniły się do jego

upadku. To brzmi jak absurd.

>> Dokładnie tak. Głasnost pozwoliła

ludziom po raz pierwszy od lat swobodnie

mówić o problemach. Wiesz, nagle można

było otwarcie dyskutować o zbrodniach

stalinizmu, o tym jak się fatalnie żyje,

>> ale też o historii, prawda? No właśnie o

historii i to obudziło te uśpione przez

lata dążenia do niezależności w wielu,

wielu republikach,

>> zwłaszcza w tych, które no siłą włączono

do ZCSR. Mam na myśli kraje bałtyckie:

Litwa, Łotwa i Estonia.

>> Oczywiście te narody nigdy nie pogodziły

się z utratą niepodległości po pakcie

Ribentrop Mołotow. nigdy.

>> I jak tylko pojawiła się okazja,

>> to od razu zaczęły głośno domagać się

najpierw autonomii, a potem już pełnej

suwerenności.

Na zdjęciu ze strony 533

widać mieszkańców Wilna w styczniu 91

roku właśnie bronią swojej świeżo

ogłoszonej niepodległości własnymi

ciałami.

>> Niesamowite. A co na to władza w

Moskwie? Gorbaczow.

>> No właśnie Gorbaczow. On tracił kontrolę

i przeciwko niemu wystąpili ci wiesz

zwolennicy Twardej Ręki,

>> starzy komuniści.

>> Tak. W sierpniu 91 roku próbowali

dokonać zamachu stanu, puczu. Chcieli po

prostu zatrzymać ten rozpad,

>> ale im się nie udało.

>> Nie, pucz się nie udał. Głównie dzięki

postawie Borysa Jelcyna, wtedy

prezydenta Rosji, no i oporowi zwykłych

ludzi w Moskwie. Czyli ten nieudany

pułucz był, można powiedzieć gwoździem

do trumny ze SSRa.

>> To był ostateczny cios. Tak. Pucz

skompromitował stary system i

przyspieszył lawinę. Republiki jedna po

drugiej zaczęły ogłaszać niepodległość.

>> I to był koniec.

>> Pod koniec 1991

roku Związek Sowiecki formalnie przestał

istnieć. Mapa na stronie 536

doskonale pokazuje jak na jego gruzach

powstało no mnóstwo nowych państw.

>> Dobrze, czyli upadek z SSR był burzliwy,

ale jednak nie przerodził się w taką

totalną wojnę domową. A co z

Czechosłowacją? Tutaj często używa się

określenia aksamitny rozwód. To brzmi o

wiele, wiele spokojniej.

>> I tak właśnie było. To trzeba

podkreślić. Podział Czechosłowacji na

dwa osobne państwa, Czechy i Słowację,

odbył się całkowicie pokojowo,

>> naprawdę bez żadnych walk,

>> bez jednego wystrzału. To był ewenement

na skalę światową. Nie było konfliktu,

po prostu

polityczna decyzja.

>> To aż dziwne. Skoro potrafili się

rozstać tak zgodnie, to dlaczego w ogóle

chcieli się rozdzielić? No właśnie, bo

po upadku komunizmu w 89 roku okazało

się, że Czechów i Słowaków zaczyna

dzielić coraz więcej.

>> Mieli inne wizje. Tak,

>> dokładnie. Inne wizje rozwoju

gospodarczego, politycznego. No i

Słowacy, wiesz, czuli się trochę jak

taki młodszy brat w tej federacji. Coraz

głośniej mówili o potrzebie posiadania

własnego, pełni suwerennego państwa.

>> Jest taki cytat. Deklaracja suwerenności

słowackiej rady narodowej z 92 roku mówi

o przyrodzonym prawie narodu do

samostanowienia.

To chyba najlepiej oddaje te nastroje.

>> Zdecydowanie ten dokument był jasnym

sygnałem, że Słowacy dążą do pełnej

niepodległości i wtedy ówcześni

przywódcę

>> Klaus i Meciar. Tak, Wacław Klaus po

stronie Kestie i Wladyir Meciar po

Słowackiej doszli do wniosku, że no

zamiast na siłę utrzymywać to wspólne

państwo, lepiej będzie się w

cywilizowany sposób rozstać.

>> Czyli po prostu usiedli do stołu i się

dogadali. Tak po ludzku.

>> Właśnie tak. I tak 1 stycznia 1993

roku na mapie Europy pojawiły się dwa

nowe państwa: Republika Czeska i

Słowacja. A ten aksamitny rozwód stał

się symbolem, jak można rozwiązywać

spory narodowe bez przemocy.

>> Niesamowite. To teraz przenieśmy się na

Bałkany do Jugosławii. Tutaj niestety

historia potoczyła się zupełnie, ale to

zupełnie inaczej.

>> Już samo zdjęcie zniszczonego wukowaru

na stronie 537 pokazuje, że to nie był

żaden aksamitny rozwód.

>> Niestety nie. Rozpad Jugosławii był

jednym z najkrwawszych konfliktów w

Europie po II wojnie światowej. To była

seria, seria brutalnych wojen, które

pochłonęły dziesiątki tysięcy ofiar.

>> Dlaczego? Dlaczego akurat tam doszło do

takiej tragedii? Co było inaczej niż w

Czechosłowacji?

>> Jugosławia była wiesz takim państwem

wielu narodów i wielu religii i przez

dekady to wszystko trzymał w jedności

jeden bardzo silny przywódca Jzyp Bros

Tito.

>> A po jego śmierci?

Po jego śmierci w 1980 roku te stare

konflikty, wzajemne niechęci, wszystko

co było tłumione przez lata, wybuchło z

ogromną siłą. W siłę rósł nacjonalizm,

zwłaszcza ten serbski, chorwacki,

słowński.

>> Czyli zabrakło tego spoiwa, które

trzymało wszystko razem. Tak po prostu.

I gdy w 91 roku Słowenia i Chorwacja

ogłosiły niepodległość, armia

jugosławiańska zdominowana, jak już

mówiliśmy, przez Serbów,

>> próbowała to zdusić.

>> Próbowała siłą zdusić te dążenia

>> i to był początek wojny.

>> A najgorszy scenariusz, najgorsza

tragedia rozegrała się chyba w Bośni i

Hercegowinie.

>> Zdecydowanie. Bośnia była takim

prawdziwym tyglem narodowościowym.

Mieszkali tam prawosławni Serbowie.

katoliccy Chorwaci i muzułmańscy

bośniacy obok siebie.

>> I co się stało, gdy Bośnia też ogłosiła

niepległość? Wybuchła tam straszliwa

trzyletnia wojna. Wojna, w której

dochodziło do czystek etnicznych i

potwornych zbrodni wojennych. Jak

masakra w Srebrenicy.

>> To straszne. I na koniec jeszcze ta

kwestia Kosowa.

>> Kosowo to kolejny bardzo bolesny

rozdział. Dla Serbów to kolebka ich

państwowości, ale

>> ale mieszkali tam głównie Albańczycy.

>> Tak, przez wieki region ten

zamieszkiwała coraz liczniejsza ludność

albańska i konflikt między Serbami a

Albańczykami doprowadził do interwencji

NATO w 99 roku,

>> a ostatecznie do ogłoszenia

niepodległości przez Kosowo

>> w 2008 roku. Niepodległości, której

Serbia do dziś nie uznaje.

>> Czyli rozpad Jugosławii był długim,

niezwykle bolesnym procesem. który na

zawsze zmienił Bałkany.

>> Na zawsze.

>> Podsumujmy. Mamy trzy kraje i trzy no

kompletnie różne historie ich końca.

>> Związek Sowiecki, który rozpadł się pod

ciężarem własnych problemów.

>> Czekosłowacja, która podzieliła się w

pokojowy, aksamitny sposób

>> i wreszcie Jugosławia, której rozpad

oznaczał tragiczną bratobójczą wojnę. To

niesamowite, jak te trzy przypadki

pokazują, jak różne mogą być drogi

narodów do niepodległości

>> i jak wielką rolę odgrywają w tym

procesie historia, przywódcy, ale też te

nagromadzone przez lata emocje.

>> Przygotowaliśmy takie krótkie

podsumowanie w punktach. To dobra

ściągawka, która pomoże wszystko

uporządkować i zapamiętać.

>> Jasne. Po pierwsze, upadek Związku

Sowieckiego. Tutaj kluczowe pojęcia to

pierestrojka i głasnost. Reformy

Gorbaczowa niezamierzenie uruchomiły

procesy, które doprowadziły do

ogłoszenia niepodległości przez

republiki i do rozwiązania ZSRR w 91

roku.

>> Dobrze. Po drugie,

>> po drugie, aksamitny rozwód

Czechosłowacji.

Był to pokojowy, wynegocjowany przez

polityków podział państwa na Czechy i

Słowację. To stało się 1 stycznia 1993

roku. Jest to no taki wzór

cywilizowanego rozstania.

>> I trzeci, najtrudniejszy punkt.

>> Po trzecie, krwawy rozpad Jugosławii. Po

śmierci przywódcy Tity odżyły dawne

konflikty etniczne i religijne. Dążenia

republikości

no doprowadziły do serii brutalnych

wojen w latach 90.

>> I chyba jest jeszcze jeden wspólny

mianownik. Tak. Po czwarte,

rola nacjonalizmu.

We wszystkich tych historiach kluczową

rolę odegrały odradzające się tożsamości

narodowe. To dążenie różnych grup do

posiadania własnego państwa.

>> To wszystko uświadamia, jak bardzo

dynamiczna jest historia i jak ta mapa,

którą znamy dzisiaj tak naprawdę

ukształtowała się stosunkowo niedawno.

>> A na koniec pozostaje takie pytanie do

przemyślenia.

Co tak naprawdę spaja państwo? Czy jest

to silna władza, wspólna gospodarka,

kultura, a może coś zupełnie innego?

>> W historii upadku tych trzech krajów

dają na to no bardzo różne odpowiedzi.