Cześć. Spróbujmy przenieść się w czasie

jakieś ponad 1400 lat wstecz na półwysp

arabski. Wyobraźmy sobie te bezkresne

pustynie, ale też zielone oazy, no i

miasta tętniące życiem, handlem.

>> Mhm.

>> I właśnie tam w VI wieku narodziła się

nowa niesłychanie ważna religia, islam.

Chciałabym dziś przyjrzeć się bliżej,

jak to się stało, kim był jej założyciel

i jak no w bardzo krótkim czasie jego

wyznawcy stworzyli gigantyczne imperium.

>> Chcesz to dobrze zapamiętać? Testy,

quizy i infografiki. Link w opisie. Ucz

się mądrzej, nie dłużej.

>> Gotowi?

>> To naprawdę fascynująca historia i

świetnie pokazuje jak idee, w tym

przypadku religijne, mogą kształtować no

wręcz losy całego świata.

Zobaczymy jak wyglądało życie w Arabii

przed islamem i jak mocno zmieniło się

pod wpływem nauk Mahometa.

>> Dobrze, to zacznijmy od początku. Jak

wtedy wyglądała ta Arabia? Głównie

pustynia. Tak. Ale były też ważne

miasta.

>> Tak, dokładnie. Większość półwyspu to

pustynia. Zamieszkiwały ją głównie

koczownicze plemiona beduinów.

Przemieszczali się ze stadami w

poszukiwaniu wody, pastwisk, ale

istniały też miasta. No właśnie

>> często położone na ważnych szlakach

handlowych. Na przykład Mekka.

>> Mekka to kluczowe miasto

>> niezwykle była ważnym ośrodkiem nie

tylko handlu, ale też, a może przede

wszystkim religii. Tam znajdowała się

Kaaba. To taka sześcienna budowla,

miejsce kultu jeszcze przed islamem.

>> Czyli ludzie tam pielgrzymowali już

wcześniej.

>> Tak. Czczono tam wiele różnych bóstw,

lokalnych plemion. Pielgrzymi przybywali

z różnych stron. To też napędzało

handel. Oczywiście

>> rozumiem. I właśnie w tej mekce pełnej

różnych wierzeń pojawia się Mahomet. Kim

on był na początku, zanim stał się

prorokiem?

>> Mahomet urodził się w Mekce.

Historycy podają datę około 570

roku.

Pochodził z dość znaczącego rodu, ale

wcześnie osieroconego.

Jako młody człowiek, no zajmował się

handlem.

>> Kupcem był.

>> Tak. podróżował z karawanami. Dzięki

temu znał nie tylko, powiedzmy, realia

handlu, ale też zetknął się z innymi

kulturami. Na półwyspie żyli już wtedy

chrześcijanie, Żydzi. Miał opinię

człowieka

uczciwego, godnego zaufania.

>> A kiedy nastąpił ten przełom, to

objawienie?

>> Według tradycji islamskiej stało się to

około roku 610.

Mahomet miał wtedy około 40 lat. Często

medytował w jaskini Hira, niedaleko

Mekki. I tam właśnie, jak wierzą

muzułmanie, miał pierwsze objawienie.

>> Od kogo?

>> Wierzył, że ukazał mu się archanioł

Gabriel i że przekazywał mu słowa

jedynego Boga Allaha. Te objawienia

miały potem trwać no przez resztę jego

życia.

>> A co było głównym przesłaniem tych

objawień? Co Mahomet zaczął głosić

ludziom? przede wszystkim wiarę w

jednego Boga Alaha. To było coś no

rewolucyjnego w tamtym środowisku

przyzwyczajonym do wielu bogów.

>> Monoteizm

>> tak wzywał do porzucenia kultu posągów,

oddawania czci tylko jednemu stwórcy.

Mówił też o sprawiedliwości społecznej,

o potrzebie pomocy biednym, o

uczciwości, no i o sądzie ostatecznym.

Można się domyślić, że to nie wszystkim

w Mekce przypadło do gustu, szczególnie

tym, którzy czerpali zyski z tego

starego kultu w Kaabie. No właśnie. Na

początku Mahomed miał, wiesz, garstkę

zwolenników, głównie rodzina, bliscy

znajomi, ale jego nauki, szczególnie to

odrzucenie wielu bóstw, wywołały

wrogość. Oczywiście

>> bali się o interesy.

>> Tak, wpływowe rody mekkańskie obawiały

się utraty dochodów z pielgrzymek,

utraty swojej pozycji. Zwolennicy

Mahometa zaczęli być szykanowani, nawet

prześladowani.

>> I to w końcu doprowadziło do tej słynnej

ucieczki. Hidż. Dokładnie. Sytuacja

robiła się coraz bardziej napięta. W 622

roku Mahomet i jego zwolennicy no

musieli uciekać z Mekki. Potajemnie

udali się do miasta Jatrzyp.

>> To daleko,

>> kilkaset kilometrów na północ.

Mieszkańcy Jatrzyp sami go zaprosili.

Mieli nadzieję, że pomoże im załagodzić

jakieś wewnętrzne konflikty i na jego

cześć nazwano potem to miasto Medyną,

miastem proroka.

>> Czyli ta ucieczka hidra to coś naprawdę

ważnego,

>> ogromnie ważnego. To jest punkt zwrotny.

Rok 622

Hidra to oficjalny początek ery

muzułmańskiej. Od tej daty liczy się

lata w ich kalendarzu.

>> A ten kalendarz jest inny niż nasz,

prawda?

>> Tak. To kalendarz księżycowy. Rok ma 354

dni, więc jest krótszy. Dlatego

muzułmańskie święta wędrują po porach

roku w naszym kalendarzu.

>> Ciekawe. A co się działo w Medynie? Tam

Mahomet odniósł sukces.

>> Zdecydowanie. W Medyni jego nauki padły

na podatniejszy grunt. Szybko zdobył

wielu zwolenników. Udało mu się

zjednoczyć tamtejsze plemiona. Stworzył

silną wspólnotę opartą na nowej wierze.

No i stał się nie tylko przywódcą

religijnym, ale też jakby politycznym,

wojskowym.

>> Czyli powstało tam takie pierwsze

państwo muzułmańskie,

>> można tak powiedzieć, ale konflikt z

Mekką trwał.

>> Rozumiem. Nie odpuścili mu tak łatwo.

>> Nie było kilka lat napięć starć

zbrojnych, ale siła muzułmanów rosła i w

końcu w 630 roku Mahomet wrócił do Mekki

na czele swoich zwolenników.

>> I co? Zdobyli miasto siłą.

>> Tym razem Mekka poddała się właściwie

bez walki. Mahomet wkroczył do Kaaby.

>> Tej świątyni z wieloma bogami.

>> Tak. Nakazał usunąć z niej wszystkie

posągi starych bóstw. oczyścił ją i

poświęcił jedynemu Bogu Allahowi. Od

tamtej pory Kaaba stała się najświętszym

miejscem islamu i celem pielgrzymek.

>> Dokładnie. Po zdobyciu Mekki Mahometowi

udało się zjednoczyć już większość

plemion arabskich pod sztandarem islamu.

Zmarł niedługo potem, w 632 roku, ale

jego dzieło kontynuowali następcy,

kalifowie. To dobry moment, żeby

wyjaśnić podstawy samej religii. Co

znaczy słowo islam i jakie są te

najważniejsze zasady dla muzułmanów?

>> Słowo islam po arabsku znaczy poddanie

się woli Boga Allaha, a muzułmanin to

ten, który się poddał. Fundamentem wiary

jest pięć filarów islamu, pięć

podstawowych obowiązków.

>> Jakie to filary? Pierwszy to szachada,

czyli wyznanie wiary. Takie publiczne

oświadczenie. Nie ma Boga prócz Allaha,

a Mahomet jest jego prorokiem. To klucz.

Drugi filar to salat. Modlitwa.

>> Ile razy dziennie?

>> Pięć razy dziennie. Oreonych porach z

twarzą zwróconą w stronę Mekki. Trzeci

filar to zakat, jałmużna. Obowiązek

wspierania potrzebujących oddawania

części majątku.

>> To ważne społecznie. Bardzo. Czwarty to

sa post. Przez cały miesiąc Ramadan od

wschodu do zachodu słońca powstrzymują

się od jedzenia, picia. No i piąty filar

to hacz pielgrzymka do Mekki.

>> Każdy musi.

>> Każdy kto ma taką możliwość fizyczną i

finansową, przynajmniej raz w życiu.

>> A są jeszcze jakieś inne zasady, zakazy?

>> Tak. Islam reguluje sporo aspektów

życia. na przykład zakaz spożywania

wieprzowiny czy picia alkoholu. Hazard

też jest zakazany. No i jest jeszcze

pojęcie dżihadu,

>> które często budzi kontrowersję.

>> Tak, bo bywa różnie rozumiane. Dosłownie

znaczy staranie, wysiłek. Może oznaczać

walkę z własnymi słabościami, duchowy

wysiłek, ale historycznie i czasem

współcześnie jest też rozumiana jako

walka zbrojna w obronie wiary. Święta

wojna.

>> Wspominaliśmy o świętej księdze Koran.

Co to za księga?

>> Tak, Koran po arabsku al-Quran, czyli

recytacja dla muzułmanów to absolutnie

święta księga. Wierzą, że zawiera

dosłowne słowa Allaha, te, które Mahomet

otrzymał w objawieniach przez archanioła

Gabriela.

>> A jak powstał Koran w formie księgi?

Mahomet go spisał?

>> Nie on osobyście. Objawienia były

zapamiętywane, przekazywane ustnie przez

jego towarzyszy. Spisywano je też na

różnych dostępnych materiałach, liściach

palmowych. kościach. Dopiero po śmierci

Mahometa zebrano te wszystkie fragmenty

i spisano w jedną spójną księgę.

Chodziło o to, żeby tekst był jednolity.

>> A jak jest zbudowany?

>> Składa się ze 114 rozdziałów. Nazywają

się sury. Dzielą się na wersety ajat.

Sury są ułożone no mniej więcej od

najdłuższej do najkrótszej oprócz tej

pierwszej otwierającej. Koran to

podstawa wiary, prawa, moralności.

Przewodnik życiowy dla muzułmanina.

A jest coś jeszcze oprócz Koranu?

>> Tak. Ważna jest też sunna. To zbiór

opowieści o życiu, czynach,

wypowiedziach Mahometa. Taki wzór do

naśladowania.

>> Wróćmy do historii. Mahomet umiera w 632

roku. Władzę przejmują kalifowie i wtedy

zaczynają się te niesamowite podboje,

prawda? Jak to się stało, że tak szybko

podbili tak ogromne tereny?

>> To prawda. Tempo było zdumiewające. W

ciągu zaledwie 100 lat po śmierci

Mahometa Arabowie stworzyli imperium

rozciągające się od Atlantyku aż po

Indię. Było kilka głównych przyczyn tego

sukcesu.

>> Jakie?

>> Po pierwsze można powiedzieć sprzyjająca

sytuacja zewnętrzna. Dwaj wielcy

sąsiedzi Arabii Bizancjum i Persja były

akurat bardzo osłabione, wyczerpane

wzajemnymi długimi wojnami,

>> czyli trafili w dobry moment.

>> Tak. Po drugie, islam zjednoczył te

wcześniej często skłócone plemiona

arabskie. Dał im wspólny cel, silną

motywację, no i wiarę w nagrodę w raju.

Dla poległych to dodawało im odwagi.

>> A militarnie byli dobrzy w walce?

>> Okazali się świetnymi wojownikami.

Szczególnie ich lekka, szybka jazda.

Byli bardzo skuteczni na tych rozległych

terenach Bliskiego Wschodu, Afryki

Północnej.

>> Jakie konkretnie obszary podbili? Ten

zasięg robi wrażenie. Najpierw umocnili

władzę na Półwyspie Arabskim, potem

ruszyli na północ. W ciągu kilkunastu

lat zdobyli cały imperium perskie. Od

Bizancjum odebrali Syrię, Palestynę,

Egipt,

>> czyli najbogatsze prowincje.

>> Dokładnie. Potem ruszyli przez Afrykę

Północną, doszli aż do Oceanu

Atlantyckiego, a stamtąd przeprawili się

do Europy, do Hiszpanii.

>> I podbili Hiszpanię. Tak, większość

półwyspu iberyjskiego, dzisiejszą

Hiszpanię i Portugalię na wiele wieków.

>> A czy próbowali iść dalej w głąb Europy?

>> Próbowali. Przekroczyli Pireneę, weszli

na tereny dzisiejszej Francji, ale tam

ich pochód został zatrzymany. W 732 roku

w bitwie pod Płat przegrali z Frankami

pod wodzą Karola Młota. To ważna bitwa w

historii Europy.

>> Tak często uważa się ją za moment, który

zahamował dalszą ekspansję muzułmańską

na zachód Europy. Ale i tak stworzone

przez nich państwo kalifat było

gigantyczne.

>> Jak wyglądało życie w tym kalifacie? Czy

wszyscy podbici musieli przyjąć islam?

>> Nie od razu. Początkowo Arabowie byli,

powiedzmy, stosunkowo tolerancyjni,

szczególnie wobec chrześcijan i Żydów.

Nazywali ich ludami księgi,

>> bo mieli swoje święte księgi.

>> Tak uznawali, że to też religie

objawione przez tego samego Boga,

chociaż islam uważali za to ostateczne,

najdoskonalsze objawienie. Więc

chrześcijanie i Żydzi mogli zachować

swoją wiarę, ale pod pewnymi warunkami.

>> Jakimi? musieli zaakceptować władzę

muzułmańską, no i płacić specjalne

podatki, z których muzułmanie byli

zwolnieni. Głównie podatek pogólny,

dżizia i gruntowy, haracz. Były też

pewne ograniczenia na przykład w budowie

nowych kościołów czy synagogę,

>> ale nie było przymusu konwersji.

>> Generalnie na początku nie było masowego

przymusu. Jednak z czasem coraz więcej

mieszkańców tych ziem przyjmowało islam.

>> Dlaczego?

>> Z różnych powodów. Na pewno były

autentyczne konwersje z przekonania, ale

były też powody praktyczne, społeczne,

ekonomiczne. Przejście na islam

zwalniało z tych dodatkowych podatków,

dawało pełnie praw państwie. Język

arabski stawał się językiem

administracji nauki, kultury. To też

sprzyjało asymilacji.

>> Mówiliśmy o kalifach, jak to państwo

było zarządzane i czy sam islam pozostał

jednolity. Na czele państwa stali

kalifowie, następcy Mahometa. Łączyli

władzę religijną i świecką. Stolicą

najpierw był Damaszek, a potem

przeniesiono ją do Bagdadu, który stał

się jednym z najwspanialszych miast

ówczesnego świata.

>> A ta jedność islamu,

>> no właśnie nie do końca. Już w pierwzym

wieku po śmierci Mahometa doszło do

ważnego podziału na dwa główne nurty

sunnitów i szyitu.

>> O co poszło? Głównie o to, kto ma prawo

być następcą proroka. Sunnicy stanowiący

do dziś większość uważali, że kalif

powinien być wybierany, no powiedzmy, z

całej wspólnoty na podstawie

kwalifikacji. Szyici twierdzili, że

prawowitymi następcami mogą być tylko

potomkowie Mahometa z jego rodu przez

córkę Fatimie i zięcia Ali. Ten podział

trwa do dziś i ma duże znaczenie

polityczne.

>> Rozumiem. Mówiliśmy o religii,

podbojach, państwu, ale ten okres to

także niesamowity rozkwit kultury i

nauki. Często słyszy się o złotym wieku

islamu.

>> Zdecydowanie tak. Mniej więcej od VII do

XI wieku świat arabsko-muzułmański był

centrum nauki i kultury. Arabowie nie

tylko stworzyli własną oryginalną

cywilizację, ale też odegrali kluczową

rolę w przechowaniu i rozwinięciu

dziedzictwa starożytnych Grecji, Rzymu,

Persji i Ingii.

>> W jaki sposób? Co robili?

>> Przede wszystkim tłumaczyli. W wielkich

ośrodkach naukowych. W Bagdadzie,

Kairze, Kordobie, w Hiszpanii działały

całe zespoły tłumaczy. Muzułmanie, ale

też chrześcijanie i Żydzi przekładali na

arabski setki dzieł greckich filozofów,

matematyków, lekarzy Arystotelesa,

Platona, Euklidesa.

>> Czyli uratowali te dzieła dla potomności

>> w dużej mierze. Tak. Wiele z tych

tekstów w Europie Zachodniej zaginęło w

okresie wczesnego średniowiecza,

przetrwały dzięki arabskim tłumaczeniom

i później przez Hiszpanię i Sycylię

wróciły do Europy dając impuls do

renesansu. Ale co ważne, oni nie tylko

tłumaczyli, oni tę wiedzę twórczo

rozwijali.

>> W jakich dziedzinach byli najlepsi?

>> No na przykład w matematyce stworzyli i

rozwinęli algebrę. Sama nazwa jest

arabska. Upowszechnili też cyfry, które

dziś nazywamy arabskimi.

>> Te, których używamy na co dzień. J dwa

trzy.

>> Tak, chociaż tak naprawdę przejęli je z

Indii. Ale to oni wprowadzili je do

świata śródziemnowskiego i zero, to też

ważne, byli świetni w astronomii.

Budowali obserwatoria, udoskonalali

instrumenty jak astrolabium.

>> Do czego służyło?

>> Do nawigacji, określania położenia

gwiazd, pomiaru czasu. Rozwijali też

medycynę. Postacie takie jak Avicenna

czy Averroes, ich działa medyczne były

podstawą nauczania w Europie przez setki

lat. Chemia, a właściwie alchemia też im

wiele zawdzięcza.

>> Imponujące. A technologia?

>> Sztuka. Z technologią na pewno ważna

była produkcja papieru. Nauczyli się jej

od Chińczyków i rozpowszechnili. To była

rewolucja dla książek i wiedzy.

Osiągnęli też mistrzostwo w rzemiośle.

słynna stalda maskeńska ceramika tkaniny

a w sztuce i architekturze stworzyli

własny niepowtarzalny styl

>> mzec to chyba najbardziej

charakterystyczna budowla

>> tak wspaniałe meczety z dziedzińcami

salami modlit pełnymi kolumn z michrabem

niszą skazującą kierunek Mekki no i te

wysokie wieże minarety z których Moezin

wzywa na modlitwę

>> a zdobienia podobno nie przedstawiali

ludzi Generalnie w sztuce religijnej

unikano przedstawiania ludzi i zwierząt.

Dlatego do perfekcji rozwinęli sztukę

abstrakcyjną. Skomplikowane wzory

geometryczne, roślinne, to są te słynne

arabeski. No i kaligrafia, sztuka

pięknego pisania wersetów Koranu stała

się jedną z najważniejszych dziedzin

sztuki.

>> Naprawdę niesamowite, jak w ciągu tych

kilku wieków narodziła się nowa religia,

powstało imperium i rozkwitła

cywilizacja, która tak mocno wpłynęła na

świat. Może spróbujmy na koniec zebrać

to wszystko w kilku najważniejszych

punktach, co trzeba

>> zapamiętać. jest wiara w jednego Boga

Alaha i pięć filarów, czyli wyznanie

wiary, modlitwa pięć razy dziemnie,

jałmużna, post w Ramadanie, no i

pielgrzymka do Mekki. Po trzecie, święta

księga to Koran. Uzupełniają sunna,

czyli tradycja o życiu Mahometa.

>> Czwarty punkt,

>> czwarty. Rok 622.

Ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny,

czyli Hidra. To początek kalendarza

muzułmańskiego. Bardzo ważna data. Po

piąte, po śmierci Mahometa, jego

następcy, Kalifowie stworzyli ogromne

imperium od Hiszpanii aż po Indię. I po

szóste, cywilizacja arabska w

średniowieczu to wielki wkład w naukę,

matematyka, astronomia, medycyna, w

technologię jak papier i w sztukę.

Architektura meczetów, arabeski

kaligrafia.

>> Fascynującą podróż w czasie. To była

naprawdę pouczająca opowieść o

początkach islamu i cywilizacji

arabskiej. A może na koniec zostawimy

słuchaczy z takim pytaniem do

przemyślenia. Jak te wydarzenia sprzed

ponad tysica lat, narodziny nowej

religii, te wielkie podboje, ten rozkwit

nauki, jak one wciąż wpływają na nasz

świat dzisiaj? Warto się nad tym

zastanowić, bo ślady tej historii

znajdujemy wokół siebie na co dzień,

czasem nawet nie zdając sobie z tego

sprawy. Do usłyszenia.

[muzyka]